ปัญหาวาร เล่ม ๔๓

{๑๘} [๒๕] สภาวธรรมที่มีอารมณ์ระคนกับสภาวธรรมที่มีอารมณ์เกิดขึ้น เพราะนเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ ระคนกับขันธ์ ๑ ที่มีอารมณ์ซึ่งเป็น อเหตุกะเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ ... โมหะที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา อุทธัจจะ ระคนกับขันธ์ที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา อุทธัจจะเกิดขึ้น ... (ย่อ)

{๑๙} [๒๖] ในนเหตุปัจจัย มี ๑ วาร

ในนอธิปติปัจจัย " ๑ "

ในนปุเรชาตปัจจัย " ๑ "

ในนปัจฉาชาตปัจจัย " ๑ "

ในนอาเสวนปัจจัย " ๑ "

ในนกัมมปัจจัย " ๑ "

ในนวิปากปัจจัย " ๑ "

ในนฌานปัจจัย " ๑ "

ในนมัคคปัจจัย " ๑ "

ในนวิปปยุตตปัจจัย " ๑ "

จบ ปัจจนียะ

(การนับ ๒ วารนอกนี้ก็ดี สัมปยุตตวารก็ดี ก็พึงทำอย่างนี้)

๕๕. สารัมมณทุกะ ๗. ปัญหาวาร

๑. ปัจจยานุโลม ๑. วิภังควาร

เหตุปัจจัย

{๒๐} [๒๗] สภาวธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีอารมณ์โดย เหตุปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งมีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ ทั้งหลายโดยเหตุปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ...(๑)

สภาวธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์โดย เหตุปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งมีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐาน รูปโดยเหตุปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... (๒)

สภาวธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีอารมณ์และที่ไม่มี อารมณ์โดยเหตุปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งมีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่ สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยเหตุปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ … (๓)

อารัมมณปัจจัย

{๒๑} [๒๘] สภาวธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีอารมณ์โดย อารัมมณปัจจัย คือ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถแล้ว พิจารณากุศลนั้น ยินดีเพลิดเพลิน เพราะปรารภความยินดีเพลิดเพลินนั้น ราคะ ... โทมนัสจึงเกิดขึ้น พิจารณากุศลที่เคยสั่งสมไว้แล้วในก่อน ... ออกจากฌาน ... พระอริยะทั้งหลายออกจากมรรคแล้วพิจารณามรรค พิจารณาผล พิจารณากิเลสที่ละได้แล้ว พิจารณากิเลสที่ข่มได้แล้ว รู้กิเลสที่เคยเกิดขึ้นแล้วในก่อน เห็นแจ้งขันธ์ที่มีอารมณ์โดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง ... โทมนัสจึงเกิดขึ้น รู้จิตของบุคคลผู้มีความพรั่งพร้อม ด้วยจิตที่มีอารมณ์ด้วยเจโตปริยญาณ อากาสานัญจายตนะเป็นปัจจัยแก่ วิญญาณัญจายตนะ ... อากิญจัญญายตนะเป็นปัจจัยแก่เนวสัญญานาสัญญายตนะ ... ขันธ์ที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ยถากัมมูปคญาณ อนาคตังสญาณ อาวัชชนะ โดยอารัมมณปัจจัย (๑)![๒๙] สภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีอารมณ์โดย อารัมมณปัจจัย คือ พระอริยะทั้งหลายพิจารณานิพพาน นิพพานเป็น

ปัจจัยแก่โคตรภู โวทาน มรรค ผล อาวัชชนะโดยอารัมมณปัจจัย เห็น แจ้งจักษุ ... หทัยวัตถุโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง ... โทมนัสจึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วย ทิพยจักษุ ฟังเสียงด้วยทิพยโสตธาตุ รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่ จักขุวิญญาณ ... โผฏฐัพพายตนะเป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณ ... ขันธ์ที่ไม่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ อนาคตังสญาณ อาวัชชนะโดยอารัมมณปัจจัย (๑)

อธิปติปัจจัย

{๒๒} [๓๐]สภาวธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีอารมณ์โดยอธิปติ ปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย สหชาตาธิปติปัจจัย ที่เป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถ แล้วพิจารณากุศลนั้นทำให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่นยินดีเพลิดเพลิน เพราะทำความยินดีเพลิดเพลินนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ราคะ ... ทิฏฐิจึงเกิดขึ้น พิจารณากุศลที่เคยสั่งสมไว้แล้วในก่อน ... ออกจากฌานแล้ว พิจารณาฌาน ... พระอริยะทั้งหลายออกจากมรรคแล้วพิจารณามรรค ทำให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น พิจารณาผล ทำให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ยินดีเพลิดเพลินขันธ์ที่มีอารมณ์ทำให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น เพราะทำความยินดีเพลิดเพลินนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ราคะ ... ทิฏฐิ จึงเกิดขึ้น ที่เป็น สหชาตาธิปติปัจจัย ได้แก่ อธิปติธรรมที่มีอารมณ์เป็น ปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยอธิปติปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์โดยอธิปติ ปัจจัย มีอย่างเดียว คือ สหชาตาธิปติปัจจัย ได้แก่ อธิปติธรรมที่มี อารมณ์เป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปโดยอธิปติปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีอารมณ์และที่ไม่มี อารมณ์โดยอธิปติปัจจัย มีอย่างเดียว คือ สหชาตาธิปติปัจจัย ได้แก่

อธิปติธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐาน รูปโดยอธิปติปัจจัย (๓)

![๓๑] สภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีอารมณ์ โดยอธิปติปัจจัย มีอย่างเดียว คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ พระอริยะทั้งหลายพิจารณานิพพานทำให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น นิพพานเป็นปัจจัย แก่โคตรภู โวทาน มรรคผลโดยอธิปติปัจจัย เพราะทำจักษุ ... หทัยวัตถุ ให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่นแล้วยินดีเพลิดเพลิน เพราะทำความยินดีเพลิดเพลินนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ราคะ … ทิฏฐิจึงเกิดขึ้น (๑)

อนันตราทิปัจจัย

{๒๓} [๓๒] สภาวธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีอารมณ์โดย อนันตรปัจจัย คือ สภาวธรรมที่มีอารมณ์ที่เกิดก่อน ๆ ... เป็นปัจจัยแก่ ผลสมาบัติโดยอนันตรปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสมนันตรปัจจัย มี ๑ วาร เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย มี ๗ วาร (เหมือนกับสหชาตปัจจัยในปฏิจจวาร) เป็นปัจจัยโดยอัญญมัญญปัจจัย มี ๖ วาร (เหมือนกับอัญญมัญญปัจจัยในปฏิจจวาร) เป็นปัจจัยโดยนิสสยปัจจัย มี ๗ วาร (เหมือนกับนิสสยปัจจัยในปัจจยวาร)

อุปนิสสยปัจจัย

{๒๔} [๓๓] สภาวธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีอารมณ์โดย อุปนิสสยปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย ... ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ บุคคลอาศัย ศรัทธาแล้วให้ทาน ... ก่อมานะ ถือทิฏฐิอาศัยศีล … ปัญญา ... ราคะ ...

ความปรารถนา ... สุขทางกาย ... ทุกข์ทางกายแล้วให้ทาน ... ทำ สมาบัติให้เกิดขึ้น ฆ่าสัตว์ ... ทำลายสงฆ์ ศรัทธา ... ปัญญา ... ราคะ ... ความปรารถนา ... สุขทางกาย ... ทุกข์ทางกายเป็นปัจจัยแก่ศรัทธา ... ปัญญา ... ราคะ ... ความปรารถนา ... สุขทางกาย ... ทุกข์ทางกาย ... มรรค ... ผลสมาบัติโดยอุปนิสสยปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีอารมณ์โดย อุปนิสสยปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย ... ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ บุคคลอาศัยอุตุ ... โภชนะ ... เสนาสนะ แล้วให้ทาน ... ทำสมาบัติให้เกิดขึ้น ฆ่าสัตว์ ... ทำลายสงฆ์ อุตุ ... โภชนะ ... เสนาสนะเป็นปัจจัยแก่ศรัทธา ... ความปรารถนา ... สุขทางกาย ... ทุกข์ ทางกาย ... มรรค ... ผลสมาบัติโดยอุปนิสสยปัจจัย (๑)

ปุเรชาตปัจจัย

{๒๕} [๓๔] สภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีอารมณ์ โดยปุเรชาตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณปุเรชาตปัจจัย วัตถุปุเรชาต ปัจจัย ที่เป็นอารัมมณปุเรชาตปัจจัยได้แก่ บุคคลเห็นแจ้งจักษุ ... หทัยวัตถุโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง ... โทมนัสจึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วยทิพยจักษุ ฟังเสียงด้วยทิพยโสตธาตุ รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ... โผฏฐัพพายตนะ เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณ ... ที่เป็นวัตถุปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ จักขายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ... กายายตนะเป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณ ... หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่มีอารมณ์โดยปุเรชาตปัจจัย (๑)

ปัจฉาชาตปัจจัยและอาเสวนปัจจัย

{๒๖} [๓๕] สภาวธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์ โดยปัจฉาชาตปัจจัย มี ๑ วาร

{๒๗} สภาวธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีอารมณ์โดย อาเสวนปัจจัย มี ๑ วาร

กัมมปัจจัย

{๒๘} [๓๖] สภาวธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีอารมณ์โดย กัมมปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตกัมมปัจจัย นานาขณิกกัมมปัจจัยที่เป็นสหชาตกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยกัมมปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... ที่เป็นนานาขณิกกัมมปัจจัย ได้แก่เจตนาที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่วิบากขันธ์ทั้งหลายโดยกัมมปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์โดย กัมมปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตกัมมปัจจัย นานาขณิกกัมมปัจจัย ที่เป็นสหชาตกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปโดยกัมมปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... ที่เป็นนานาขณิกกัมมปัจจัย

ได้แก่ เจตนาที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายโดยกัมมปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีอารมณ์และที่ไม่มี อารมณ์โดยกัมมปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตกัมมปัจจัย นานาขณิก กัมมปัจจัย ที่เป็นสหชาตกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูป โดยกัมมปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... ที่เป็นนานาขณิกกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่วิบาก ขันธ์และกฏัตตารูปทั้งหลายโดยกัมมปัจจัย (๓)

วิปากปัจจัยและอาหารปัจจัย

{๒๙} [๓๗] สภาวธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีอารมณ์โดย วิปากปัจจัย มี ๓ วาร

{๓๗} สภาวธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีอารมณ์โดยอาหาร ปัจจัย มี ๓ วาร

สภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์โดย อาหารปัจจัย คือ กพฬิงการาหารเป็นปัจจัยแก่กายนี้โดยอาหารปัจจัย (๑)

อินทริยปัจจัย

{๓๑} [๓๘] สภาวธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีอารมณ์โดย อินทริยปัจจัย มี ๓ วาร

สภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์โดย อินทริยปัจจัย คือ รูปชีวิตินทรีย์เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายโดย อินทริยปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีอารมณ์โดย อินทริยปัจจัย คือ จักขุนทรีย์เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ... กายินทรีย์ เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณโดยอินทริยปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่มีอารมณ์และที่ไม่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มี อารมณ์โดยอินทริยปัจจัย คือ จักขุนทรีย์และจักขุวิญญาณเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่สหรคตด้วยจักขุวิญญาณโดยอินทริยปัจจัย ... กายินทรีย์ และกายวิญญาณเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่สหรคตด้วยกายวิญญาณ โดยอินทริยปัจจัย (๑)

ฌานาทิปัจจัย

{๓๒} [๓๙] สภาวธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีอารมณ์โดย ฌานปัจจัย มี ๓ วารเป็นปัจจัยโดยมัคคปัจจัย มี ๓ วารเป็นปัจจัยโดย สัมปยุตตปัจจัย มี ๑ วาร

วิปปยุตตปัจจัย

{๓๓} [๔๐] สภาวธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์โดย วิปปยุตตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปัจฉาชาต วิปปยุตตปัจจัย (ย่อ) (๑)

สภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีอารมณ์โดย วิปปยุตตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ที่เป็นสหชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ ในปฏิสนธิขณะ หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่มีอารมณ์โดยวิปปยุตตปัจจัย ที่เป็นปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ จักขายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ... กายายตนะเป็นปัจจัยแก่ กายวิญญาณโดยวิปปยุตตปัจจัย หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่มีอารมณ์โดย วิปปยุตตปัจจัย (๑)

อัตถิปัจจัย

{๓๔} [๔๑] สภาวธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีอารมณ์โดย อัตถิปัจจัย คือ ขันธ์ ๑ ที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ โดยอัตถิปัจจัย ... ขันธ์ ๒ ... ในปฏิสนธิขณะ ... (๑)

สภาวธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์โดยอัตถิปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย (ย่อ) (๒)

สภาวธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีอารมณ์และที่ไม่มี อารมณ์โดยอัตถิปัจจัย (เหมือนกับปฏิจจวาร) (๓)

![๔๒] สภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์ โดยอัตถิปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย อาหารอัตถิปัจจัย อินทริยอัตถิปัจจัย ที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ... มหาภูตรูป ๑ ... (พึงเพิ่มข้อความเข้ามาจนถึงพวกอสัญญสัตว์) (๑)

สภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีอารมณ์โดยอัตถิ ปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัย ที่เป็น สหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ในปฏิสนธิขณะ หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่มี อารมณ์โดยอัตถิปัจจัย ที่เป็นปุเรชาตอัตถิปัจจัย คือ บุคคลเห็นแจ้งจักษุ ... หทัยวัตถุโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง ... โทมนัสจึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วยทิพยจักษุ ฟังเสียงด้วยทิพยโสตธาตุ รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ... โผฏฐัพพายตนะเป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณ ... จักขายตนะเป็นปัจจัยแก่ จักขุวิญญาณ ... กายายตนะเป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณ ... หทัยวัตถุเป็น ปัจจัยแก่ขันธ์ที่มีอารมณ์โดยอัตถิปัจจัย

(๒)![๔๓] สภาวธรรมที่มีอารมณ์และที่ไม่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรม ที่มีอารมณ์โดยอัตถิปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัย ที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ ๑ ที่สหรคตด้วยจักขุ วิญญาณและจักขายตนะเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ โดยอัตถิปัจจัย ... ขันธ์ ๒ ... ขันธ์ ๑ ที่สหรคตด้วยกายวิญญาณและกายายตนะเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ โดย อัตถิปัจจัย ... ขันธ์ ๒ ... ขันธ์ ๑ ที่มีอารมณ์และหทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ โดยอัตถิปัจจัย ... ขันธ์ ๒ ... ในปฏิสนธิขณะ ... (๑)สภาวธรรมที่มีอารมณ์และที่ไม่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่มี อารมณ์โดยอัตถิปัจจัย มี ๔ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปัจฉาชาต อัตถิปัจจัย อาหารอัตถิปัจจัย อินทริยอัตถิปัจจัย ที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ขันธ์ที่มีอารมณ์และมหาภูตรูปทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูป โดยอัตถิปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... ที่เป็นปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ ที่มีอารมณ์และกพฬิงการาหารเป็นปัจจัยแก่กายนี้โดยอัตถิปัจจัย ที่เป็น ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่มีอารมณ์และรูปชีวิตินทรีย์เป็นปัจจัยแก่ กฏัตตารูปทั้งหลายโดยอัตถิปัจจัย (๒)

๑. ปัจจยานุโลม ๒. สังขยาวาร

สุทธนัย

{๓๕} [๔๔] ในเหตุปัจจัย มี ๓ วาร

ในอารัมมณปัจจัย " ๒ "

ในอธิปติปัจจัย " ๔ "

ในอนันตรปัจจัย " ๑ "

ในสมนันตรปัจจัย " ๑ "

ในสหชาตปัจจัย " ๗ "

ในอัญญมัญญปัจจัย " ๖ "

ในนิสสยปัจจัย " ๗ "

ในอุปนิสสยปัจจัย " ๒ "

ในปุเรชาตปัจจัย " ๑ "

ในปัจฉาชาตปัจจัย " ๑ "

ในอาเสวนปัจจัย " ๑ "

ในกัมมปัจจัย " ๓ "

ในวิปากปัจจัย " ๓ "

ในอาหารปัจจัย " ๔ "

ในอินทริยปัจจัย " ๖ "

ในฌานปัจจัย " ๓ "

ในมัคคปัจจัย " ๓ "

ในสัมปยุตตปัจจัย " ๑ "

ในวิปปยุตตปัจจัย " ๒ "

ในอัตถิปัจจัย " ๗ "

ในนัตถิปัจจัย " ๑ "

ในวิคตปัจจัย มี ๑ "

ในอวิคตปัจจัย " ๗ "

๒. ปัจจนียุทธาร

{๓๖} [๔๕] สภาวธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีอารมณ์โดย อารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยกัมมปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์โดย สหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยกัมมปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีอารมณ์และที่ไม่มี อารมณ์โดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยกัมมปัจจัย (๓)

[๔๖] สภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์ โดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอินทริย ปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีอารมณ์โดย อารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่มีอารมณ์และที่ไม่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มี อารมณ์โดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่มีอารมณ์และที่ไม่มีอารมณ์เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ ไม่มีอารมณ์โดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย เป็นปัจจัย โดยอาหารปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอินทริยปัจจัย (๒)

๒. ปัจจยปัจจนียะ ๒. สังขยาวาร

สุทธนัย

{๓๗} [๔๗] ในนเหตุปัจจัย มี ๗ วาร

ในนอารัมมณปัจจัย " ๗ "

ในนสมนันตรปัจจัย " ๗ "

ในนสหชาตปัจจัย " ๖ "

ในนอัญญมัญญปัจจัย " ๖ "

ในนนิสสยปัจจัย " ๖ "

ในนอุปนิสสยปัจจัย " ๗ "

ในนปุเรชาตปัจจัย " ๗ "

ในนปัจฉาชาตปัจจัย " ๗ "

ในนมัคคปัจจัย " ๗ "

ในนสัมปยุตตปัจจัย " ๖ "

ในนวิปปยุตตปัจจัย " ๕ "

ในโนอัตถิปัจจัย " ๔ "

ในโนนัตถิปัจจัย " ๗ "

ในโนวิคตปัจจัย " ๗ "

ในโนอวิคตปัจจัย " ๔ "

๓. ปัจจยานุโลมปัจจนียะ

{๓๘} [๔๘] ในนอารัมมณปัจจัย กับเหตุปัจจัย มี ๓ วาร

ในนอธิปติปัจจัย " " ๓ "

ในนสมนันตรปัจจัย " " ๓ "

ในนอัญญมัญญปัจจัย " " ๑ "

ในนอุปนิสสยปัจจัย กับเหตุปัจจัย มี ๓ วาร

ในนมัคคปัจจัย " " ๓ "

ในนสัมปยุตตปัจจัย " " ๑ "

ในนวิปปยุตตปัจจัย " " ๑ "

ในโนนัตถิปัจจัย " " ๓ "

ในโนวิคตปัจจัย " " ๓ "

๔. ปัจจยปัจจนียานุโลม

{๓๙} [๔๙] ในอารัมมณปัจจัย กับนเหตุปัจจัย มี ๒ วาร

ในอธิปติปัจจัย " " ๔ "

ในอนันตรปัจจัย " " ๑ "

(พึงทำแม่บทไปตามลำดับ) …

ในอวิคตปัจจัย กับนเหตุปัจจัย " ๗ "

จบ สารัมมณทุกะ

๕๖. จิตตทุกะ ๑. ปฏิจจวาร

๑. ปัจจยานุโลม ๑. วิภังควาร

เหตุปัจจัย

{๔๐} [๕๐] สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตอาศัยสภาวธรรมที่เป็นจิตเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปอาศัยจิตเกิดขึ้น ... ในปฏิสนธิขณะ สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและกฏัตตารูปอาศัยจิตเกิดขึ้น ... (๑)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๒ และจิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ ๑ ที่ไม่เป็นจิตเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๑ และจิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... ในปฏิสนธิขณะ ... หทัย วัตถุอาศัยขันธ์ทั้งหลายเกิดขึ้น ... ขันธ์ทั้งหลายอาศัยหทัยวัตถุเกิดขึ้น ... มหาภูตรูป ๑ ... (๑)สภาวธรรมที่เป็นจิตอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ จิตอาศัยขันธ์ที่ไม่เป็นจิต ในปฏิสนธิขณะ จิตอาศัยขันธ์ที่ไม่เป็นจิต เกิดขึ้น ... ในปฏิสนธิขณะ จิตอาศัยหทัยวัตถุเกิดขึ้น ... (๒)

สภาวธรรมที่เป็นจิตและที่ไม่เป็นจิตอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตเกิด ขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๒ จิตและจิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ ๑ ที่ไม่ เป็นจิตเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๑ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ...ในปฏิสนธิขณะขันธ์ ๒ จิตและกฏัตตารูปอาศัยขันธ์ ๑ ที่ไม่เป็นจิตเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๑ จิตและกฏัต ตารูปอาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... ในปฏิสนธิขณะ จิตและสัมปยุตตขันธ์ทั้ง หลายอาศัยหทัยวัตถุเกิดขึ้น ... (๓)สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตอาศัยสภาวธรรมที่เป็นจิตและที่ไม่เป็นจิตเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๒ และจิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ ๑ ที่ไม่เป็นจิต และจิตเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๑ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... จิตตสมุฏฐานรูปอาศัย