ปฏิจจวาร เล่ม ๔๓

พระไตรปิฎกภาษาไทย

พระบาลีอภิธรรมปิฎก

ปัฏฐาน

[จตุตถภาค]

ฉบับเฉลิมพระเกียรติ

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว

เนื่องในการจัดงานฉลองสิริราชสมบัติครบ ๖๐ ปี

พุทธศักราช ๒๕๔๙

มหาเถรสมาคม จัดพิมพ์

๔๓

พระบาลีอภิธรรมปิฎก

ธัมมานุโลม ทุกปัฏฐาน

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

๑๐. มหันตรทุกะ

๕๕. สารัมมณทุกะ ๑. ปฏิจจวาร

๑. ปัจจยานุโลม ๑. วิภังควาร

เหตุปัจจัย

{๑} [๑] สภาวธรรมที่มีอารมณ์ (รับรู้อารมณ์ได้) อาศัยสภาวธรรมที่มี อารมณ์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่มีอารมณ์เกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... ในปฏิสนธิขณะ ... (๑)สภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์ (รับรู้อารมณ์ไม่ได้) อาศัยสภาวธรรมที่มี อารมณ์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ จิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ที่มีอารมณ์ เกิดขึ้น ... ในปฏิสนธิขณะ ... (๒)

สภาวธรรมที่มีอารมณ์และที่ไม่มีอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่มีอารมณ์ เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ ๑ ที่มี อารมณ์เกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... ในปฏิสนธิขณะ ... (๓)![๒] สภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย คือ มหาภูตรูป ๑ ... จิตตสมุฏฐานรูป กฏัตตารูปที่ เป็นอุปาทายรูปอาศัยมหาภูตรูปทั้งหลายเกิดขึ้น (๑)สภาวธรรมที่มีอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์เกิดขึ้นเพราะ เหตุปัจจัย คือ ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ที่มีอารมณ์อาศัยหทัยวัตถุเกิดขึ้น (๒)

สภาวธรรมที่มีอารมณ์และที่ไม่มีอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่ไม่มี อารมณ์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ที่มีอารมณ์อาศัย หทัยวัตถุเกิดขึ้น กฏัตตารูปอาศัยมหาภูตรูปทั้งหลายเกิดขึ้น (๓)

[๓] สภาวธรรมที่มีอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่มีอารมณ์และที่ไม่มี อารมณ์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ในปฏิสนธิ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่มีอารมณ์และหทัยวัตถุเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... (๑)

สภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่มีอารมณ์และที่ไม่มี อารมณ์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ จิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ที่มีอารมณ์ และมหาภูตรูปทั้งหลายเกิดขึ้น ในปฏิสนธิขณะ ... (๒)

สภาวธรรมที่มีอารมณ์และที่ไม่มีอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่มีอารมณ์ และที่ไม่มีอารมณ์เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่มีอารมณ์และหทัยวัตถุเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... กฏัตตารูปอาศัยขันธ์ที่มีอารมณ์และมหาภูตรูปทั้งหลายเกิดขึ้น (๓)

อารัมมณปัจจัย

{๒} [๔] สภาวธรรมที่มีอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่มีอารมณ์เกิดขึ้นเพราะ อารัมมณปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่มีอารมณ์เกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ อาศัย ขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... ในปฏิสนธิขณะ ...

สภาวธรรมที่มีอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์เกิดขึ้นเพราะ อารัมมณปัจจัย คือ ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ที่มีอารมณ์อาศัยหทัยวัตถุเกิดขึ้น

สภาวธรรมที่มีอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่มีอารมณ์และที่ไม่มีอารมณ์ เกิดขึ้นเพราะอารัมมณปัจจัย คือ ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่มีอารมณ์และหทัยวัตถุเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... (ย่อ)

๑.ปัจจยานโลม ๒. สังขยาวาร

สุทธนัย

{๓} [๕] ในเหตุปัจจัย มี ๙ วาร

ในอารัมมณปัจจัย " ๓ "

ในอธิปติปัจจัย " ๕ "

ในอนันตรปัจจัย " ๓ "

ในสมนันตรปัจจัย " ๓ "

ในสหชาตปัจจัย " ๙ "

ในอัญญมัญญปัจจัย " ๖ "

ในนิสสยปัจจัย " ๙ "

ในอุปนิสสยปัจจัย " ๓ "

ในปุเรชาตปัจจัย " ๑ "

ในอาเสวนปัจจัย " ๑ "

ในกัมมปัจจัย " ๙ "

ในวิปากปัจจัย " ๙ "

ในอาหารปัจจัย " ๙ "

ในอินทริยปัจจัย " ๙ "

ในฌานปัจจัย " ๙ "

ในมัคคปัจจัย " ๙ "

ในสัมปยุตตปัจจัย " ๓ "

ในวิปปยุตตปัจจัย " ๙ "

ในอัตถิปัจจัย " ๙ "

ในนัตถิปัจจัย " ๓ "

ในวิคตปัจจัย " ๓ "

ในอวิคตปัจจัย " ๙ "

๒. ปัจจยปัจจนียะ ๑. วิภังควาร

นเหตุปัจจัย

{๔} [๖] สภาวธรรมที่มีอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่มีอารมณ์เกิดขึ้นเพราะ นเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่มีอารมณ์ซึ่งเป็นอเหตุกะเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ อาศัย'ขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... ในอเหตุปฏิสนธิขณะ ... โมหะที่สหรคต ด้วยวิจิกิจฉา ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะอาศัยขันธ์ที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะเกิดขึ้น (๑)สภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่มีอารมณ์เกิดขึ้นเพราะ นเหตุปัจจัย คือ จิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ที่มีอารมณ์ซึ่งเป็นอเหตุกะ เกิดขึ้น ในอเหตุกปฏิสนธิขณะ... (๒)

สภาวธรรมที่มีอารมณ์และที่ไม่มีอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่มีอารมณ์ เกิดขึ้นเพราะนเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ ๑ ที่มีอารมณ์ซึ่งเป็นอเหตุกะเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... ใน อเหตุกปฏิสนธิขณะ ... (๓)

![๗] สภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์เกิดขึ้น เพราะนเหตุปัจจัย คือ มหาภูตรูป ๑ ... สำหรับพวกอสัญญสัตว์ ... มหาภูตรูป ๑ ... (๑)

สภาวธรรมที่มีอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์เกิดขึ้นเพราะ นเหตุปัจจัย คือ ในอเหตุกปฏิสนธิขณะ ขันธ์ที่มีอารมณ์อาศัยหทัยวัตถุเกิดขึ้น (๒)

สภาวธรรมที่มีอารมณ์และที่ไม่มีอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์ เกิดขึ้นเพราะนเหตุปัจจัย คือ ในอเหตุกปฏิสนธิขณะ ขันธ์ที่มีอารมณ์อาศัย หทัยวัตถุเกิดขึ้น กฏัตตารูปอาศัยมหาภูตรูปทั้งหลายเกิดขึ้น (๓)

[๘] สภาวธรรมที่มีอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่มีอารมณ์และที่ไม่มี อารมณ์เกิดขึ้นเพราะนเหตุปัจจัย คือ ในอเหตุกปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่มีอารมณ์และหทัยวัตถุเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น … (๑)

สภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่มีอารมณ์และที่ไม่มีอารมณ์ เกิดขึ้นเพราะนเหตุปัจจัย คือ จิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ที่มีอารมณ์ซึ่งเป็น อเหตุกะและมหาภูตรูปทั้งหลายเกิดขึ้น ในอเหตุกปฏิสนธิขณะ ... (๒)

สภาวธรรมที่มีอารมณ์และที่ไม่มีอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่มีอารมณ์ และที่ไม่มีอารมณ์เกิดขึ้นเพราะนเหตุปัจจัย คือ ในอเหตุกปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่มีอารมณ์และหทัยวัตถุเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... กฏัตตารูปอาศัยขันธ์ที่มีอารมณ์และมหาภูตรูปทั้งหลายเกิดขึ้น (๓)

นอารัมมณปัจจัย

{๕} [๙] สภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่มีอารมณ์เกิดขึ้นเพราะ นอารัมมณปัจจัย คือ จิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ที่มีอารมณ์เกิดขึ้น ใน ปฏิสนธิขณะ ... (๑)

สภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์เกิดขึ้นเพราะ นอารัมมณปัจจัย (พึงเพิ่มข้อความเข้ามาจนถึงพวกอสัญญสัตว์) (๑)

สภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่มีอารมณ์และที่ไม่มีอารมณ์ เกิดขึ้นเพราะนอารัมมณปัจจัย คือ จิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ที่มีอารมณ์ และมหาภูตรูปทั้งหลายเกิดขึ้น ในปฏิสนธิขณะ ... (ย่อ) (๑)

๒. ปัจจยปัจจนียะ ๒. สังขยาวาร

สุทธนัย

{๖} [๑๐] ในนเหตุปัจจัย มี ๙ วาร

ในนอารัมมณปัจจัย " ๓ "

ในนอธิปติปัจจัย " ๙ "

ในนอนันตรปัจจัย " ๓ "

ในนสมนันตรปัจจัย " ๓ "

ในนอัญญมัญญปัจจัย " ๓ "

ในนอุปนิสสยปัจจัย " ๓ "

ในนปุเรชาตปัจจัย " ๙ "

ในนปัจฉาชาตปัจจัย " ๙ "

ในนอาเสวนปัจจัย " ๙ "

ในนกัมมปัจจัย " ๒ "

ในนวิปากปัจจัย " ๕ "

ในนอาหารปัจจัย " ๑ "

ในนอินทริยปัจจัย " ๑ "

ในนฌานปัจจัย " ๒ "

ในนมัคคปัจจัย " ๙ "

ในนสัมปยุตตปัจจัย " ๓ "

ในนวิปปยุตตปัจจัย " ๒ "

ในโนนัตถิปัจจัย " ๓ "

ในโนวิคตปัจจัย " ๓ "

๓.ปัจจยานุโลมปัจจนียะ

{๗} [๑๑] ในนอารัมมณปัจจัย กับเหตุปัจจัย มี ๓ วาร

ในนอธิปติปัจจัย " " ๙ "

ในนกัมมปัจจัย " " ๑ "

ในนวิปปยุตตปัจจัย " " ๑ "

๔. ปัจจยปัจจนียานุโลม

{๘} [๑๒] ในอารัมมณปัจจัย กับนเหตุปัจจัย มี ๓ วาร

ในสหชาตปัจจัย " " ๙ "

ในมัคคปัจจัย " " ๑ "

ในอวิคตปัจจัย " " ๙ "

(แม้สหชาตวารเหมือนกับปฏิจจวาร)

๕๕. สารัมมณทุกะ ๓. ปัจจยวาร

๑. ปัจจยานุโลม ๑. วิภังควาร

เหตุปัจจัย

{๙} [๑๓] สภาวธรรมที่มีอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่มีอารมณ์เกิดขึ้นเพราะ เหตุปัจจัยมี ๓ วาร (เหมือนกับปฏิจจวาร)![๑๔] สภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์อาศัยสภาวธรรมที่ไม่มีอารมณ์เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย คือ มหาภูตรูป ๑ ... จิตตสมุฏฐานรูป กฏัตตารูปที่เป็น อุปาทายรูปอาศัยมหาภูตรูปทั้งหลายเกิดขึ้น (๑)