ปัญหาวาร เล่ม ๔๓

ในอวิคตปัจจัย มี ๕ วาร

{๑๖๘} สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานระคนกับสภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน เกิดขึ้นเพราะนเหตุปัจจัย

(พึงทำให้เป็น ๕ วาร มี ๓ วาร มีโมหะ)

{๑๖๙} ในนเหตุปัจจัย มี ๕ วาร

ในนอธิปติปัจจัย " ๕ "

ในนปุเรชาตปัจจัย " ๕ "

ในนปัจฉาชาตปัจจัย " ๕ "

ในนอาเสวนปัจจัย " ๕ "

ในนกัมมปัจจัย " ๓ "

ในนวิปากปัจจัย " ๕ "

ในนฌานปัจจัย " ๕ "

ในนมัคคปัจจัย " ๕ "

ในนวิปปยุตตปัจจัย " ๕ "

(การนับ ๒ วารนอกนี้ก็ดี สัมปยุตตวารก็ดี ก็พึงทำอย่างนี้)

๖๐. จิตตสมุฏฐานทุกะ ๗. ปัญหาวาร

๑. ปัจจยานุโลม ๑. วิภังควาร

เหตุปัจจัย

{๑๗๐} [๒๑๐] สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็น สมุฏฐานโดยเหตุปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งมีจิตเป็นสมุฏฐานเป็น ปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยเหตุปัจจัยใน ปฏิสนธิขณะ ... (๑)

สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมทีไม่มีจิตเป็น สมุฏฐานโดยเหตุปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งมีจิตเป็นสมุฏฐานเป็น ปัจจัยแก่จิตโดยเหตุปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ สภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งมีจิต เป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่จิตและกฏัตตารูปทั้งหลายโดยเหตุปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็น สมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยเหตุปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็น เหตุซึ่งมีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายจิตและ จิตตสมุฏฐานรูปโดยเหตุปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... (๓)

อารัมมณปัจจัย

{๑๗๑} [๒๑๑] สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็น สมุฏฐานโดยอารัมมณปัจจัย คือ เพราะปรารภขันธ์ที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน ขันธ์ที่มีจิตเป็นสมุฏฐานจึงเกิดขึ้น (พึงทำตามมูลบท) เพราะปรารภขันธ์ที่ มีจิตเป็นสมุฏฐาน จิตจึงเกิดขึ้น (พึงทำตามมูลบท) เพราะปรารภขันธ์ที่มี จิตเป็นสมุฏฐาน ขันธ์ที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและจิตจึงเกิดขึ้น (๓)

[๒๑๒] สภาวธรรมที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยอารัมมณปัจจัย คือ พระอริยะทั้งหลายออกจาก มรรคแล้วพิจารณามรรค ... ผล ... พิจารณานิพพาน นิพพานเป็น ปัจจัยแก่โคตรภู โวทาน มรรค ผล อาวัชชนะโดยอารัมมณปัจจัย เห็นแจ้งจักษุ ... หทัยวัตถุ ... ขันธ์ที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยความเป็น สภาวะไม่เที่ยง ... ยินดีเพลิดเพลิน เพราะปรารภความยินดีเพลิดเพลินนั้น จิตจึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วยทิพยจักษุ ฟังเสียงด้วยทิพยโสตธาตุ รู้จิตของ บุคคลผู้มีความพรั่งพร้อมด้วยสภาวธรรม ที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานและเป็น จิตด้วยเจโตปริยญาณ อากาสานัญจายตนะ ... อากิญจัญญายตนะ ...

รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ... โผฏฐัพพายตนะ ... ขันธ์ที่ไม่มีจิต เป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ อนาคตังสญาณ อาวัชชนะโดยอารัมมณปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็น สมุฏฐานโดยอารัมมณปัจจัย คือ พระอริยะทั้งหลายออกจากมรรค ... พิจารณานิพพาน (เหมือนกับบาลีที่กล่าวไว้แล้วในตอนต้น) เห็นแจ้งจักษุ ... หทัยวัตถุ ... ขันธ์ที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง ... โทมนัสจึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วยทิพยจักษุ ... รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ที่สหรคตด้วยจักขุวิญญาณ ... โผฏฐัพพายตนะ ... ขันธ์ที่ไม่มีจิตเป็น สมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ อนาคตังสญาณ อาวัชชนะโดยอารัมมณปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็น

สมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยอารัมมณปัจจัย คือ พระอริยะทั้งหลายออกจากมรรค ... พิจารณานิพพาน (เหมือนกับบาลีที่กล่าวไว้ แล้วในตอนต้น) เห็นแจ้งขันธ์ที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง ... ยินดีเพลิดเพลิน เพราะปรารภความยินดีเพลิดเพลินนั้น จิตและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายจึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วยทิพยจักษุฟังเสียง ด้วยทิพยโสตธาตุรูปายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณและสัมปยุตตขันธ์ ทั้งหลาย ... โผฏฐัพพายตนะ ... ขันธ์ที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่ อิทธิวิธญาณ เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ อนาคตังสญาณ อาวัชชนะโดยอารัมมณปัจจัย (๓)สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัย แก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยอารัมมณปัจจัย มี ๓ วาร (พึงปรารภทำ)

อธิปติปัจจัย

{๑๗๒} [๒๑๓] สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิต เป็นสมุฏฐานโดยอธิปติปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย สหชาตาธิปติปัจจัย ที่เป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ เพราะทำขันธ์ที่มีจิตเป็นสมุฏฐานให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ขันธ์ที่มีจิตเป็นสมุฏฐานจึงเกิดขึ้น ที่เป็นสหชาตาธิปติปัจจัย ได้แก่ อธิปติธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยอธิปติปัจจัย (มี ๓ วาร อารัมมณาธิปติปัจจัยก็ดี สหชาตาธิปติปัจจัยก็ดี ก็พึงทำให้ครบ) (๓)สภาวธรรมที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่มีจิต เป็นสมุฏฐานโดยอธิปติปัจจัย มีอย่างเดียว คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ พระอริยะทั้งหลายออกจากมรรค ... พิจารณานิพพานทำให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ... เห็นแจ้งขันธ์ที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานทำให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น แล้วยินดีเพลิดเพลิน เพราะทำความยินดีเพลิดเพลินนั้น ให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น จิตจึงเกิดขึ้น (๑)

สภาวธรรมที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็น สมุฏฐานโดยอธิปติปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย สหชาตาธิ ปติปัจจัย ที่เป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ พระอริยะทั้งหลายออกจากมรรค ... พิจารณานิพพานทำให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ... เห็นแจ้ง ขันธ์ที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานทำให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่นแล้วยินดี เพลิดเพลิน เพราะทำความยินดีเพลิดเพลินนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ราคะจึงเกิดขึ้น ทิฏฐิจึงเกิดขึ้น ที่เป็นสหชาตาธิปติปัจจัย ได้แก่ อธิปติธรรม ที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐาน รูปโดยอธิปติปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็น สมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยอธิปติปัจจัย มีอย่างเดียว คือ

อารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ พระอริยะทั้งหลายออกจากมรรค ... พิจารณา นิพพานทำให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ... เห็นแจ้งขันธ์ที่ไม่มีจิตเป็น สมุฏฐานทำให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ... จิตและสัมปยุตตขันธ์ ทั้งหลายจึงเกิดขึ้น (๓)สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัย แก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยอธิปติปัจจัย มีอย่างเดียวคือ อารัมมณาธิปติปัจจัย มี ๓ วาร (มีเฉพาะอารัมมณาธิปติปัจจัยเท่านั้น)

อนันตรปัจจจัยและสมนันตรปัจจัย

{๑๗๓} [๒๑๔] สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็น สมุฏฐานโดยอนันตรปัจจัย มี ๓ วาร (ไม่มีวุฏฐานะ)

สภาวธรรมที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่มีจิต เป็นสมุฏฐานโดยอนันตรปัจจัย คือ จิตที่เกิดก่อน ๆ เป็นปัจจัยแก่จิตที่เกิด หลัง ๆ ... เนวสัญญานาสัญญายตนะของพระอนาคามีผู้ออกจากนิโรธเป็น ปัจจัยแก่ผลสมาบัติโดยอนันตรปัจจัย (การนับ ๒ วารนอกนี้พึงทำเหมือน อย่างปัจจัยนี้นั่นแหละ)สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัย แก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยอนันตรปัจจัย (พึงทำให้เป็น ๓ วาร ไม่มีวุฏฐานะ) เป็นปัจจัยโดยสมนันตรปัจจัย

สหชาตาทิปัจจจัย

{๑๗๔} [๒๑๕] สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็น สมุฏฐานโดยสหชาตปัจจัย (เหมือนกับปฏิจจวาร) เป็นปัจจัยโดยอัญญมัญญปัจจัย (เหมือนกับปฏิจจวาร) เป็นปัจจัยโดยนิสสยปัจจัย (เหมือนกับปัจจยวาร)

อุปนิสสยปัจจัย

{๑๗๕} [๒๑๖] สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิต เป็นสมุฏฐานโดยอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย ... ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย (พึงทำให้เป็น ๓ วาร) (๓)

สภาวธรรมที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่มีจิต เป็นสมุฏฐานโดยอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย ... ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ บุคคลอาศัยอุตุ ... โภชนะ ... เสนาสนะ ... จิตแล้วให้ทาน ... ทำลายสงฆ์ อุตุ ... โภชนะ ... เสนาสนะ ... จิตเป็นปัจจัยแก่จิตโดยอุปนิสสยปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็น สมุฏฐานโดยอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ บุคคลอาศัยอุตุ ... โภชนะ ...

เสนาสนะ ... จิตแล้วให้ทาน ... ทำลายสงฆ์ อุตุ ... โภชนะ ... เสนาสนะ ... จิตเป็นปัจจัยแก่ศรัทธา ... มรรค ... ผลสมาบัติโดยอุปนิสสยปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็น สมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย ... ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ บุคคลอาศัยอุตุ ... โภชนะ ... เสนาสนะ ... จิต แล้วให้ทาน ... ทำลายสงฆ์ อุตุ ... โภชนะ ... เสนาสนะ ... จิตเป็น ปัจจัยแก่ขันธ์ที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและจิตโดยอุปนิสสยปัจจัย (๓)สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัย แก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยอุปนิสสยปัจจัยมี ๓ อย่าง คือ

อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย ... ที่เป็น ปกตูปนิสสยปัจจัยมี ๓ วาร

ปุเรชาตปัจจัย

{๑๗๖} [๒๑๗] สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิต เป็นสมุฏฐานโดยปุเรชาตปัจจัย มีอย่างเดียว คือ อารัมมณปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ บุคคลเห็นแจ้งรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน ... โผฏฐัพพะโดยความเป็น สภาวะไม่เที่ยง ... โทมนัสจึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วยทิพยจักษุ ฟังเสียงด้วยทิพยโสตธาตุ รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สหรคตด้วยจักขุวิญญาณ โดยปุเรชาตปัจจัย ... โผฏฐัพพายตนะเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สหรคตด้วย กายวิญญาณโดยปุเรชาตปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่มีจิตเป็น สมุฏฐานโดยปุเรชาตปัจจัย มีอย่างเดียว คือ อารัมมณปุเรชาตปัจจจัย ได้แก่

บุคคลเห็นแจ้งรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน ... โผฏฐัพพะโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง ... ยินดีเพลิดเพลิน เพราะปรารภความยินดีเพลิดเพลินนั้น จิตจึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วยทิพยจักษุ ฟังเสียงด้วยทิพยโสตธาตุ รูปายตนะ เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ... โผฏฐัพพายตนะเป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณ โดยปุเรชาตปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็น สมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยปุเรชาตปัจจัย มีอย่างเดียวคือ อารัมมณปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ บุคคลเห็นแจ้งรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน ... โผฏฐัพพะโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง ... ยินดีเพลิดเพลิน เพราะ ปรารภความยินดีเพลิดเพลินนั้น จิตและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายจึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วยทิพยจักษุ ฟังเสียงด้วยทิพยโสตธาตุ รูปายตนะเป็นปัจจัย

แก่จักขุวิญญาณและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย โดยปุเรชาตปัจจัย โผฏฐัพพายตนะ ... (๓)

[๒๑๘] สภาวธรรมที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่มี จิตเป็นสมุฏฐานโดยปุเรชาตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณปุเรชาตปัจจัย วัตถุปุเรชาตปัจจัย ที่เป็นอารัมมณปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ บุคคลเห็นแจ้งจักษุ ... กาย ... รูป ... โผฏฐัพพะ ... หทัยวัตถุโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง ... เพราะปรารภความยินดีเพลิดเพลินนั้น จิตจึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วยทิพยจักษุ ฟังเสียงด้วยทิพยโสตธาตุ รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ... โผฏฐัพพายตนะ ... ที่เป็นวัตถุปุเรชาตปัจจัยได้แก่ จักขายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ... กายายตนะ ... หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่จิตโดยปุเรชาตปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็น

สมุฏฐานโดยปุเรชาตปัจจัยมี ๒ อย่างคืออารัมมณปุเรชาตปัจจัย วัตถุปุเรชาตปัจจัย เป็นที่อารัมมณปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ บุคคลเห็นแจ้งจักษุ ... หทัยวัตถุโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง ... โทมนัสจึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วยทิพยจักษุ ฟังเสียงด้วยทิพยโสตธาตุ รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สหรคต ด้วยจักขุวิญญาณ ... โผฏฐัพพายตนะ ... ที่เป็นวัตถุปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ จักขายตนะเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สหรคตด้วยจักขุวิญญาณ ... กายายตนะ ... หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยปุเรชาตปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็น สมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยปุเรชาตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณปุเรชาตปัจจัย วัตถุปุเรชาตปัจจัย ที่เป็นอารัมมณปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ บุคคลเห็นแจ้งจักษุ ... หทัยวัตถุโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง ... เพราะปรารภความยินดีเพลิดเพลินนั้น จิตและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย จึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วยทิพยจักษุ ฟังเสียงด้วยทิพยโสตธาตุ รูปายตนะเป็น ปัจจัยแก่จักขุวิญญาณและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย ... โผฏฐัพพายตนะ ...

ที่เป็นวัตถุปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ จักขายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณและ สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย ... กายายตนะ ... หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่จิตและ สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยปุเรชาตปัจจัย (๓)

[๒๑๙] สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็น ปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยปุเรชาตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณปุเรชาตปัจจัย วัตถุปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ รูปายตนะที่มีจิตเป็น สมุฏฐานและจักขายตนะเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สหรคตด้วยจักขุวิญญาณ … โผฏฐัพพายตนะที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและกายายตนะเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่ สหรคตด้วยกายวิญญาณโดยปุเรชาตปัจจัย รูปายตนะที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน และหทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยปุเรชาตปัจจัย … โผฏฐัพพายตนะที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและหทัยวัตถุ ... (๑)สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัย

แก่สภาวธรรมที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยปุเรชาตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณปุเรชาตปัจจัย วัตถุปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ รูปายตนะ ที่มีจิตเป็น สมุฏฐานและจักขายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ... โผฏฐัพพายตนะที่ มีจิตเป็นสมุฏฐานและกายายตนะเป็นปัจจัยกายวิญญาณโดยปุเรชาตปัจจัย รูปายตนะที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและหทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่จิตโดยปุเรชาตปัจจัย ... โผฏฐัพพายตนะที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและหทัยวัตถุ ... (๒)สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่ สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยปุเรชาตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณปุเรชาตปัจจัย วัตถุปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ รูปายตนะ ที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและจักขายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณและสัมปยุตต ขันธ์ทั้งหลายโดยปุเรชาตปัจจัย ... โผฏฐัพพายตนะที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน … รูปายตนะที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและหทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่จิตและสัมปยุตตขันธ์

ทั้งหลายโดยปุเรชาตปัจจัย ... โผฏฐัพพายตนะที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและหทัยวัตถุ ... (๓)

ปัจฉาชาตปัจจัยและอาเสวนปัจจัย

{๑๗๗} [๒๒๐] สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิต เป็นสมุฏฐานโดยปัจฉาชาตปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่มีจิตเป็นสมุฏฐานที่เกิดภายหลัง เป็นปัจจัยแก่กายที่มีจิตเป็นสมุฏฐานนี้ที่เกิดก่อนโดยปัจฉาชาตปัจจัย (พึงขยายปัจฉาชาตปัจจัยให้พิสดารโดยอาการอย่างนี้แล) เป็นปัจจัยโดยอาเสวนปัจจัย มี ๙ วาร

กัมมปัจจัยและวิปากปัจจัย

{๑๗๘} [๒๒๑] สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิต เป็นสมุฏฐานโดยกัมมปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตกัมมปัจจัย นานาขณิก กัมมปัจจัยที่เป็นสหชาตกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยกัมมปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... ที่เป็นนานาขณิกกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่มีจิตเป็น สมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่วิบากขันธ์ทั้งหลายโดยกัมมปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่มีจิตเป็น สมุฏฐานโดยกัมมปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตกัมมปัจจัย นานาขณิกกัมมปัจจัย ที่เป็นสหชาตกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน เป็นปัจจัยแก่จิตโดยกัมมปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... ที่เป็นนานาขณิกกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่วิบากจิตและกฏัตตารูป ทั้งหลายโดยกัมมปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็น สมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยกัมมปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาต

กัมมปัจจัย นานาขณิกกัมมปัจจัย ที่เป็นสหชาตกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนา ที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย จิตและจิตต สมุฏฐานรูปโดยกัมมปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... ที่เป็นนานาขณิกกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่วิบากขันธ์ทั้งหลายจิตและ กฏัตตารูปทั้งหลายโดยกัมมปัจจัย (๓)

{๑๗๙} สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็น สมุฏฐานโดยวิปากปัจจัย มี ๙ วาร

อาหารปัจจัย

{๑๘๐} [๒๒๒] สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็น สมุฏฐานโดยอาหารปัจจัย คือ อาหารที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่ สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยอาหารปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ … (พึงทำตามมูลบท) อาหารที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่จิตโดยอาหารปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... กพฬิงการาหารที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็น ปัจจัยแก่กายนี้ที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยอาหารปัจจัย (พึงทำตามมูลบท) อาหารที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายจิตและจิตต สมุฏฐานรูปโดยอาหารปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... (๓)[๒๒๓] สภาวธรรมที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรม ที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยอาหารปัจจัย คือ ในปฏิสนธิขณะ อาหารที่ ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายโดยอาหารปัจจัย กพฬิงการาหาร ที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐาน โดยอาหารปัจจัย (พึงทำตามมูลบท) อาหารที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัย แก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยอาหารปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... (พึงทำตามมูลบท) ในปฏิสนธิขณะ อาหารที่ไม่มีจิตเป็น

สมุฏฐาน เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและกฏัตตารูปทั้งหลาย โดยอาหารปัจจัย (๓)

[๒๒๔] สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็น ปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยอาหารปัจจัย คือ อาหารที่มีจิต เป็นสมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย และจิตตสมุฏฐานรูปโดยอาหารปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... (พึงทำตามมูลบท) ในปฏิสนธิขณะ อาหารที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็น ปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายโดยอาหารปัจจัย กพฬิงการาหารที่มีจิตเป็น สมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยอาหารปัจจัย (พึงทำตามมูลบท) ในปฏิสนธิขณะ อาหารที่มีจิตเป็น สมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและ กฏัตตารูปทั้งหลายโดยอาหารปัจจัย (๓)

อินทริยาทิปัจจัย

{๑๘๑} [๒๒๕] สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิต เป็นสมุฏฐานโดยอินทริยปัจจัย มี ๓ วาร

สภาวธรรมที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่มีจิต เป็นสมุฏฐานโดยอินทริยปัจจัย คือ ในปฏิสนธิขณะ อินทรีย์ที่ไม่มีจิตเป็น สมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายโดยอินทริยปัจจัย คือ ในปฏิสนธิขณะ ... จักขุนทรีย์เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ... กายินทรีย์เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณ ... รูปชีวิตินทรีย์เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายโดยอินทริยปัจจัย (พึงทำตามมูลบท) อินทรีย์ที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตต ขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยอินทริยปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ … จักขุนทรีย์เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สหรคตด้วยจักขุวิญญาณ ... กายินทรีย์ …

(พึงทำตามมูลบท) ในปฏิสนธิขณะ อินทรีย์ที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็น ปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและกฏัตตารูปทั้งหลายโดยอินทริยปัจจัย จักขุนทรีย์เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณและขันธ์ที่สหรคตด้วยจักขุวิญญาณ ... กายินทรีย์ ... (๓)

[๒๒๖] สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็น ปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยอินทริยปัจจัย คือ อินทรีย์ที่มี จิตเป็นสมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้ง หลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยอินทริยปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... จักขุนทรีย์ และอุเปกขินทรีย์เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สหรคตด้วยจักขุวิญญาณ ... กายินทรีย์ และสุขินทรีย์ ... กายินทรีย์และทุกขินทรีย์เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สหรคตด้วย กายวิญญาณโดยอินทริยปัจจัย (พึงทำตามมูลบท) ในปฏิสนธิขณะ อินทรีย์ที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูป ทั้งหลายโดยอินทริยปัจจัย จักขุนทรีย์และอุเปกขินทรีย์เป็นปัจจัยแก่จักขุ วิญญาณ ... กายินทรีย์ ... (พึงทำตามมูลบท) ในปฏิสนธิขณะ อินทรีย์ ที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ ทั้งหลายและกฏัตตารูปทั้งหลายโดยอินทริยปัจจัย จักขุนทรีย์และ อุเบกขินทรีย์เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดย อินทริยปัจจัย กายินทรีย์ ... (๓)เป็นปัจจัยโดยฌานปัจจัย มี ๓ วาร เป็นปัจจัยโดยมัคคปัจจัยมี ๓ วาร เป็นปัจจัยโดยสัมปยุตตปัจจัย มี ๕ วาร ...

วิปปยุตตปัจจัย

{๑๘๒} [๒๒๗] สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิต เป็นสมุฏฐานโดยวิปปยุตตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย (ย่อ) (๑)

สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่มีจิตเป็น สมุฏฐานโดยวิปปยุตตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย ที่เป็นสหชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ ในปฏิสนธิขณะ (ย่อ) (๒)

สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็น สมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยวิปปยุตตปัจจัย มีอย่างเดียว คือ ปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย (ย่อ) (๓)

[๒๒๘] สภาวธรรมที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่มี จิตเป็นสมุฏฐานโดยวิปปยุตตปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย ที่เป็นสหชาตวิปปยุตต ปัจจัย ได้แก่ ในปฏิสนธิขณะ จิตเป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายโดย วิปปยุตตปัจจัย จิตเป็นปัจจัยแก่หทัยวัตถุโดยวิปปยุตตปัจจัย หทัยวัตถุเป็น ปัจจัยแก่จิตโดยวิปปยุตตปัจจัยที่เป็นปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ จักขายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ... กายายตนะเป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณ ... หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่จิตโดยวิปปยุตตปัจจัย ที่เป็นปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่ไม่มีจิตเป็น สมุฏฐานที่เกิดก่อนโดยวิปปยุตตปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็น สมุฏฐานโดยวิปปยุตตปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย (ย่อ) (๒)

สภาวธรรมที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็น สมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยวิปปยุตตปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย (ย่อ) (๓)

[๒๒๙] สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐาน เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยวิปปยุตตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย (ย่อ) (๑)สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัย แก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยวิปปยุตตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย (ย่อ) (๒)สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัย แก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยวิปปยุตต ปัจจัยมีอย่างเดียว คือ ปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย (ย่อ) (๓)

อัตถิปัจจัย

{๑๘๓} [๒๓๐] สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็น สมุฏฐานโดยอัตถิปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาต อัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย (ย่อ) (๑)สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรฺรมที่ไม่มีจิตเป็น สมุฏฐานโดยอัตถิปัจจัย มี ๔ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาต อัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย อาหารอัตถิปัจจัย (ย่อ) (๒)สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็น สมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยอัตถิปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย (ย่อ) (๓)สภาวธรรมที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่มีจิต เป็นสมุฏฐานโดยอัตถิปัจจัย มี ๕ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาต อัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย อาหารอัตถิปัจจัย อินทริยอัตถิปัจจัย (ย่อ) (๑)

สภาวธรรมที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็น สมุฏฐานโดยอัตถิปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย (ย่อ) (๒)

สภาวธรรมที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็น สมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยอัตถิปัจจัย มี ๔ อย่าง คือ สหชาต อัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย อาหารอัตถิปัจจัย (ย่อ) (๓)

[๒๓๑] สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็น ปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยอัตถิปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย ที่เป็นสหชาต อัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ ๑ ที่สหรคตด้วยจักขุวิญญาณ ... (ย่อ) (๑)

สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัย แก่สภาวธรรมที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยอัตถิปัจจัย มี ๕ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย อาหารอัตถิ ปัจจัย อินทริยอัตถิปัจจัย ที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่สหรคตด้วย จักขุวิญญาณและจักขายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณโดยอัตถิปัจจัย … ขันธ์ที่สหรคตด้วยกายวิญญาณ ... ที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่ มีจิตเป็นสมุฏฐาน ... (ปฏิสนธิก็ดี ปวัตติก็ดีก็พึงทำให้เหมือนกับปัจจยวาร สำหรับวารแม้ทั้งหมดก็เช่นเดียวกัน) ที่เป็นปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ ที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและจิตเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานที่เกิด ก่อนโดยอัตถิปัจจัย ที่เป็นปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่มีจิตเป็น สมุฏฐานจิตและกพฬิงการาหารเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐาน โดยอัตถิปัจจัย ที่เป็นปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน จิตและรูปชีวิตินทรีย์เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายโดยอัตถิปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัย แก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยอัตถิปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย ที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่สหรคตด้วยจักขุวิญญาณ ... (ย่อ) (๓)ปัจจยวารเหมือนกับสหชาตวาร บทที่ว่าด้วยสหชาตปัจจัย ก็พึงทำ ไว้ทั้งหมด เป็นปัจจัยโดยนัตถิปัจจัยเป็นปัจจัยโดยวิคตปัจจัย เป็นปัจจัย โดยอวิคตปัจจัย

๑. ปัจจยานุโลม ๒. สังขยาวาร

สุทธนัย

{๑๘๔} [๒๓๒] ในเหตุปัจจัย มี ๓ วาร

ในอารัมมณปัจจัย " ๙ "

ในอธิปติปัจจัย " ๙ "

ในอนันตรปัจจัย " ๙ "

ในสมนันตรปัจจัย " ๙ "

ในสหชาตปัจจัย " ๙ "

ในอัญญมัญญปัจจัย " ๙ "

ในนิสสยปัจจัย " ๙ "

ในอุปนิสสยปัจจัย " ๙ "

ในปุเรชาตปัจจัย " ๙ "

ในปัจฉาชาตปัจจัย " ๙ "

ในอาเสวนปัจจัย " ๙ "

ในกัมมปัจจัย " ๓ "

ในวิปากปัจจัย " ๙ "

(ในทุก ๆ ปัจจัยมีปัจจัยละ ๙ วาร)

ในอินทริยปัจจัย มี ๙ วาร

ในฌานปัจจัย " ๓ "

ในมัคคปัจจัย " ๓ "

ในสัมปยุตตปัจจัย " ๕ "

ในวิปปยุตตปัจจัย " ๙ " …

ในอวิคตปัจจัย " ๙ "

จบ อนุโลม

๒.ปัจจนียุทธาร

{๑๘๕} [๒๓๓] สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิต เป็นสมุฏฐานโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัย โดยอุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยกัมมปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่มีจิตเป็น สมุฏฐานโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดย อุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยกัมมปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็น สมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฎฐานโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดย สหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยกัมมปัจจัย (๓)

[๒๓๔] สภาวธรรมที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็น ปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอินทริยปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิต เป็นสมุฏฐานโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัย โดยอุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็น สมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยอารัมมณปัจจัย

เป็นปัจจัยโดย สหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย (๓)[๒๓๕] สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็น ปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัยแก่ สภาวธรรมที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดย สหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นปัจจัย แก่สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานและที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย (๓)

๒. ปัจจยปัจจนียะ ๒. สังขยาวาร

{๑๘๖} [๒๓๖] ในนเหตุปัจจัย มี ๙ วาร

ในนอารัมมณปัจจัย " ๙ "

(ในทุก ๆ ปัจจัยมีปัจจัยละ ๙ วาร)

ในโนอวิคตปัจจัย มี ๙ วาร

๓. ปัจจยานุโลมปัจจนียะ

{๑๘๗} [๒๓๗] ในนอารัมมณปัจจัย กับเหตุปัจจัย มี ๓ วาร

ในนอธิปติปัจจัย " " ๓ "

ในนอนันตรปัจจัย " " ๓ "

ในนสมนันตรปัจจัย " " ๓ "

ในนอัญญมัญญปัจจัย " " ๒ "

ในนอุปนิสสยปัจจัย " " ๓ "

ในนมัคคปัจจัย " " ๓ "

ในนสัมปยุตตปัจจัย " " ๒ "

ในนวิปปยุตตปัจจัย " " ๓ "

ในโนนัตถิปัจจัย " " ๓ "

ในโนวิคตปัจจัย " " ๓ "

๔. ปัจจยปัจจนียานุโลม

{๑๘๘} [๒๓๘] ในอารัมมณปัจจัย กับนเหตุปัจจัย มี ๙ วาร

ในอธิปติปัจจัย " " ๙ "

(พึงทำการนับไปตามลำดับ) …

ในอวิคตปัจจัย กับนเหตุปัจจัย มี ๙ วาร

จบ จิตตสมุฏฐานทุกะ

๖๑. จิตตสหภูทุกะ ๑. ปฏิจจวาร

๑. ปัจจยานุโลม ๑. วิภังควาร

เหตุปัจจัย

{๑๘๙} [๒๓๙] สภาวธรรมที่เกิดร่วมกับจิตอาศัยสภาวธรรมที่เกิดร่วมกับจิต เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๒ และจิตตสมุฏฐานรูปที่เกิดร่วมกับจิต อาศัยขันธ์ ๑ ที่เกิดร่วมกับจิตเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๑ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เกิดร่วมกับจิตเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๑ อาศัย ขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... (๑)สภาวธรรมที่ไม่เกิดร่วมกับจิตอาศัยสภาวธรรมที่เกิดร่วมกับจิตเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย คือ จิตและจิตตสมุฏฐานรูปที่ไม่เกิดร่วมกับจิตอาศัยขันธ์ ที่เกิดร่วมกับจิตเกิดขึ้น ... ในปฏิสนธิขณะ จิตและกฏัตตารูปอาศัยขันธ์ที่ เกิดร่วมกับจิตเกิดขึ้น ... (๒)

สภาวธรรมที่เกิดร่วมกับจิตและที่ไม่เกิดร่วมกับจิตอาศัยสภาวธรรมที่เกิด ร่วมกับจิตเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๒ จิตและจิตตสมุฏฐานรูปที่ เกิดร่วมกับจิตและที่ไม่เกิดร่วมกับจิตอาศัยขันธ์ ๑ ที่เกิดร่วมกับจิตเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๑ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๒ จิตและกฏัตตารูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เกิดร่วมกับจิตเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๑ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... (๓)[๒๔๐] สภาวธรรมที่ไม่เกิดร่วมกับจิตอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เกิดร่วมกับ จิตเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ จิตตสมุฏฐานรูปที่ไม่เกิดร่วมกับจิตอาศัย จิตเกิดขึ้น ... ในปฏิสนธิขณะ กฏัตตารูปอาศัยจิตเกิดขึ้น ... หทัยวัตถุ อาศัยจิตเกิดขึ้น ... จิตอาศัยหทัยวัตถุเกิดขึ้น ... มหาภูตรูป ๑ ... จิตตสมุฏฐานรูปที่ไม่เกิดร่วมกับจิตกฏัตตารูปที่เป็นอุปาทายรูปอาศัยมหาภูตรูป ทั้งหลายเกิดขึ้น ... (๑)