พระอภิธรรมปิฎก · วรรคที่ ๑๗
อินทริยพัทธกถา เล่ม ๓๗
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๗๐๑–๑๗๐๔ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๔/๑๑ ในวรรคที่ ๑๗มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระอภิธรรมปิฎก กถาวัตถุ วรรคที่ ๑๗ อินทริยพัทธกถา (ฉบับหลวง เล่ม ๓๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๘๑ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๗ หน้า ๘๘๙–๘๙๒
ป. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า
“สัตว์โลกย่อมเป็นไปตามกรรม ปวงประชาย่อมเป็นไปตามกรรม สัตว์ทั้งหลายมีกรรมเป็นเครื่องผูกพัน เหมือนหมุดที่ตรึงรถที่กำลังแล่นไปอยู่บุคคลได้เกียรติ ความสรรเสริญก็เพราะกรรม และได้ความเสื่อม การถูกฆ่า การถูกจองจำก็เพราะกรรมบุคคลรู้ชัดซึ่งกรรมนั้นว่าเป็นเครื่องทำให้ต่างกันฉะนี้แล้ว ไฉนจะพึงกล่าวว่า ‘กรรมไม่มีในโลกเล่า” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. ถ้าอย่างนั้น สิ่งทั้งปวงนี้ก็ต้องเกิดเพราะกรรม
จบ สัพพมิทังกัมมโตติกถา
(๑๖๙) ๔. อินทริยพัทธกถา
ว่าด้วยเรื่องสิ่งที่เนื่องด้วยอินทรีย์เท่านั้นเป็นทุกข์
{๑๗๐๑}[๗๘๖] สกวาทีถามว่า สิ่งที่เนื่องด้วยอินทรีย์เท่านั้นเป็นทุกข์หรือ ?
- ๑พึงดูเทียบใน ม.ม. (แปล) ๑๓/๔๖๐/๖๒๗, ขุ.สุ. (แปล) ๒๕/๖๖๐/๖๕๑
- ๒ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษนิกายเหตุวาท ซึ่งมีความเห็นโดยไม่แยกแยะว่า สิ่งที่เนื่องด้วย อินทรีย์คือสิ่งมีชีวิตเท่านั้นจัดเป็นทุกข์ซึ่งต่างจากความเห็นของฝ่ายสกวาทีทีเห็นโดยแยกแยะว่าทุกข์มี ๒ อย่าง คือ ทุกข์ที่เนื่องด้วยอินทรีย์ ซึ่งจัดเป็นทุกข์เพราะเป็นตัวก่อทุกข์ กับ ทุกข์ที่ไม่เนื่องด้วยอินทรีย์ ซึ่งจัดเป็นทุกข์เพราะเป็นสิ่งที่มีความเกิดขึ้น เสื่อมไป และทนสภาพเดิมไม่ได้ ตรงตามพระพุทธพจน์ที่ว่า ‘ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์’ (อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๙๒)
ส. สิ่งที่เนื่องด้วยอินทรีย์เท่านั้นไม่เที่ยง เป็นสังขตะ (ถูกปัจจัยปรุงแต่ง) อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดาหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. สิ่งที่ไม่เนื่องด้วยอินทรีย์ก็ไม่เที่ยง เป็นสังขตะ อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดามิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่าสิ่งที่ไม่เนื่องด้วยอินทรีย์ก็ไม่เที่ยง เป็นสังขตะ อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “สิ่งที่เนื่องด้วยอินทรีย์เท่านั้นเป็นทุกข์”{๑๗๐๒} ส. สิ่งที่ไม่เนื่องด้วยอินทรีย์ไม่เที่ยง เป็นสังขตะ อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น ... มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา แต่มันไม่เป็นทุกข์หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. สิ่งที่เนื่องด้วยอินทรีย์ไม่เที่ยง เป็นสังขตะ ... มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา แต่มันไม่เป็นทุกข์หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. สิ่งที่เนื่องด้วยอินทรีย์ไม่เที่ยง เป็นสังขตะ ... มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา และมันเป็นทุกข์หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. สิ่งที่ไม่เนื่องด้วยอินทรีย์ไม่เที่ยง เป็นสังขตะ ... มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา และมันเป็นทุกข์หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๗๐๓} [๗๘๗] ส. สิ่งที่เนื่องด้วยอินทรีย์เท่านั้นเป็นทุกข์หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นทุกข์ สิ่งที่ไม่เนื่องด้วยอินทรีย์ก็ไม่เที่ยงหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่าสิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นทุกข์ สิ่งที่ไม่เนื่องด้วยอินทรีย์ก็ไม่เที่ยง ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “สิ่งที่เนื่องด้วยอินทรีย์เท่านั้นเป็นทุกข์”{๑๗๐๔} [๗๘๘] ป. ท่านไม่ยอมรับว่า “สิ่งที่เนื่องด้วยอินทรีย์เท่านั้นเป็นทุกข์” หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. บุคคลอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อกำหนดรู้ทุกข์ที่เนื่องด้วยอินทรีย์ ฉันใด ก็อยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อกำหนดรู้ทุกข์ที่ไม่เนื่องด้วยอินทรีย์ ฉันนั้นหรือ ?
ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ป. ทุกข์เนื่องด้วยอินทรีย์อันพระอริยเจ้ากำหนดรู้แล้ว ย่อมไม่เกิดขึ้นอีก ฉันใด ทุกข์ที่ไม่เนื่องด้วยอินทรีย์อันพระอริยเจ้ากำหนดรู้แล้วก็ไม่เกิดขึ้นอีก ฉันนั้นหรือ ?
ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ป. ถ้าอย่างนั้น สิ่งที่เนื่องด้วยอินทรีย์เท่านั้นก็ต้องเป็นทุกข์
จบ อินทริยพัทธกถา
(๑๗๐) ๕. ฐเปตวาอริยมัคคันติกถา
ว่าด้วยเรื่องนอกจากอริยมรรคสิ่งที่เหลือเป็นทุกข์
{๑๗๐๕} [๗๘๙] สกวาทีถามว่า เว้นอริยมรรค สังขารที่เหลือเป็นทุกข์หรือ ?
ส. แม้ทุกขสมุทัยก็เป็นทุกข์หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. แม้ทุกขสมุทัยก็เป็นทุกข์หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. อริยสัจมี ๓ เท่านั้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. อริยสัจมี ๓ เท่านั้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสอริยสัจไว้ ๔ คือ ทุกข์ ทุกขสมุทัย ทุกขนิโรธและทุกขนิโรธคามินิปฏิปทามิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสอริยสัจไว้ ๔ คือ ทุกข์ ทุกขสมุทัย ทุกขนิโรธและทุกขนิโรธคามินิปฏิปทา ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “อริยสัจมี ๓ เท่านั้น”
- ๑ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายเหตุวาท ซึ่งมีความเห็นว่า เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกอริยมรรคว่า ‘ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ฉะนั้น เว้นอริยมรรคเสีย สังขาร (สภาพปรุงแต่ง) ที่เหลือจึงจัดเป็นทุกข์ (อภ.ปญฺจ.อ. ๒๙๓) หรือมีความเห็นว่าอริยสัจมีเพียง ๓ คือ ทุกข์ ทุกขนิโรธและทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา โดยจัดทุกขสมุทัยเป็นทุกข์
จบ อินทริยพัทธกถา