พระอภิธรรมปิฎก · วรรคที่ ๑๓
อนันตราปยุตตกถา เล่ม ๓๗
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๕๑๘–๑๕๒๐ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๓/๑๐ ในวรรคที่ ๑๓มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระอภิธรรมปิฎก กถาวัตถุ วรรคที่ ๑๓ อนันตราปยุตตกถา (ฉบับหลวง เล่ม ๓๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๘๑ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๗ หน้า ๗๗๓–๗๗๖
{๑๕๑๗} [๖๕๙] ป. บุคคลผู้กัปปัฏฐะพึงกลับได้กุศลจิตหรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. บุคคลผู้กัปปัฏฐะพึงกลับได้กุศลจิตอันเป็นการออกจากอกุศลจิตที่เป็นเหตุดำรงอยู่ตลอดกัปนั้นหรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. พึงกลับได้กุศลจิตที่เป็นรูปาวจร ... ที่เป็นอรูปาวจร ... ที่เป็นโลกุตตระหรือ ?
ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
จบ กุสลจิตตปฏิลาภกถา
(๑๒๘) ๓. อนันตราปยุตตกถา
ว่าด้วยเรื่องผู้ใช้ให้ทำอนันตริยกรรมบรรลุมรรคผลไม่ใด้
{๑๕๑๘} [๖๖๐] ปรวาทีถามว่า บุคคลผู้ใช้ให้ทำอนันตริยกรรมพึงก้าวลงสู่สัมมัตตนิยามได้หรือ ?
สกวาทีตอบว่า ถูกแล้ว
ป. พึงก้าวลงสู่มิจฉัตตนิยามและสัมมัตตนิยามได้ทั้งสองอย่างหรือ ?
ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
- ๑ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายอุตตราปถกะ ซึ่งมีความเห็นว่า บุคคลผู้ที่สั่งหรือใช้ให้คนอื่นทำอนันตริยกรรมเช่นฆ่ามารดาเป็นต้นต้องได้รับผลของอนันตริยกรรมเป็นมิจฉัตตนิยาม คือตายไปตกนรกอย่างแน่นอน ไม่สามารถก้าวลงสู่สัมมัตตนิยามคือบรรลุมรรคผลได้ ไม่ว่ากรณีใด ๆ โดยไม่แยกแยะเหมือนกับความเห็นของฝ่ายสกวาทีที่เห็นแยกเป็น ๒ ประเด็น คือ (๑) กรณีที่ผู้รับคำสั่งทำผิดพลาดไม่ตรงตามคำสั่ง ในกรณีนี้ผู้สั่งไม่ต้องรับผลของอนันตริยกรรม สามารถบรรลุมรรคผลได้ (๒) กรณีที่ผู้รับคำสั่งทำไม่ผิดพลาดตรงตามคำสั่ง ในกรณีนี้ผู้สั่งต้องได้รับผลของอนันตริยกรรมอย่างแน่นอน โดยไม่สามารถบรรลุมรรคผลได้ (อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๖๗)
ป. บุคคลผู้ใช้ให้ทำอนันตริยกรรมพึงก้าวลงสู่สัมมัตตนิยามได้หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. กรรมนั้นได้ใช้ให้ทำแล้ว ก่อความรำคาญใจให้แล้ว ให้เกิดความเดือดร้อนใจขึ้นแล้ว มิใช่หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. หากว่ากรรมนั้นได้ใช้ให้ทำแล้ว ก่อความรำคาญใจให้แล้ว ให้เกิดความเดือดร้อนใจขึ้นแล้ว ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “บุคคลผู้ใช้ให้ทำอนันตริยกรรมพึงก้าวลงสู่สัมมัตตนิยามได้”{๑๕๑๙} [๖๖๑] ส. บุคคลผู้ใช้ให้ทำอนันตริยกรรมเป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะก้าวลงสู่สัมมัตตนิยามหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เขาได้ปลงชีวิตมารดา ได้ปลงชีวิตบิดา ได้ปลงชีวิตพระอรหันต์ ได้มีจิตประทุษร้ายยังพระโลหิตแห่งพระตถาคตให้ห้อได้ ยังสงฆ์ให้แตกจากกันหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. บุคคลผู้ใช้ให้ทำอนันตริยกรรมล้มเลิกกรรมนั้นแล้ว บรรเทาความรำคาญใจได้แล้ว กำจัดความเดือดร้อนใจได้แล้ว เป็นผู้ไม่ควรเพื่อ “จะก้าวลงสู่สัมมัตตนิยามหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เขาได้ปลงชีวิตมารดา ได้ปลงชีวิตบิดา ... ได้ยังสงฆ์ให้แตกจากกันหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. บุคคลผู้ใช้ให้ทำอนันตริยกรรม ล้มเลิกกรรมนั้นแล้ว บรรเทาความรำคาญใจได้แล้ว กำจัดความเดือดร้อนใจได้แล้ว เป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะก้าวลงสู่สัมมัตตนิยามหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. กรรมนั้นเขาได้ล้มเลิกแล้ว ความรำคาญใจก็ได้บรรเทาแล้ว ความเดือดร้อนใจก็ได้กำจัดแล้ว มิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่ากรรมนั้นเขาได้ล้มเลิกแล้ว ความรำคาญใจก็ได้บรรเทาแล้ว ความเดือดร้อนใจก็ได้กำจัดแล้ว ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “บุคคลผู้ใช้ให้ทำอนันตริยกรรมล้มเลิกกรรมนั้นแล้ว บรรเทาความรำคาญใจได้แล้ว กำจัดความเดือดร้อนใจได้แล้ว เป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม”{๑๕๒๐} [๖๖๒] ป. บุคคลผู้ใช้ให้ทำอนันตริยกรรมพึงก้าวลงสู่สัมมัตตนิยามหรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. เขาได้ใช้ให้ทำกรรมนั้นแล้ว มิใช่หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. หากว่าเขาได้ใช้ให้ทำกรรมนั้นแล้ว ท่านก็ใม่ควรยอมรับว่า “บุคคลผู้ใช้ให้ทำอนันตริยกรรมพึงก้าวลงสู่สัมมัตตนิยามได้”
จบ อนันตราปยุตตกถา
(๑๒๙) ๔. นิยตัสสนิยามกถา
ว่าด้วยเรื่องนิยามของนิยตบุคคล
{๑๕๒๑} [๖๖๓] สกวาทีถามว่า นิยตบุคคลย่อมก้าวลงนิยามหรือ ?
ส. บุคคลผู้แน่นอนแล้วในมิจฉัตตะก้าวลงสู่สัมมัตตนิยามได้ บุคคลผู้แน่นอนแล้วในสัมมัตตะก็ก้าวลงสู่มิจฉัตตนิยามได้หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. นิยตบุคคลย่อมก้าวลงสู่นิยามหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เจริญมรรคก่อนแล้วจึงก้าวลงสู่นิยามในภายหลังหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
- ๑นิยตบุคคล บุคคลผู้แน่นอน จำแนกเป็นสองฝ่าย คือ (๑) มิจฉัตตนิยตบุคคล บุคล<*>ผู้แน่นอนในมิจฉัตตะ (หรือฝ่ายชั่วเต็มที่) ได้แก่บุคคลผู้ทำอนันตริยกรรมและบุคคลผู้เป็นนิยตมิจฉาทิฏฐิ ซึ่งชื่อว่านิยตะเพราะเป็นผู้มีคติที่ไปเกิดในนรกอย่างแน่นอน (๒) สัมมัตตนิยตบุคคล บุคคลผู้แน่นอนในสัมมัตตะ(หรือฝ่ายดีที่สุด) ได้แก่พระอริยบุคคล ๘ จำพวก ซึ่งชื่อว่านิยตะ เพราะเป็นผู้มีความแน่นอนต่อการบรรลุมรรคผลชั้นสูง ๆ และมีความแน่นอนต่อการเข้าสู่ภาวะอนุปาทาปรินิพพาน (อภิ.ปญฺจ.อ. ๔๓.๒๐๑,๒๐๒,๒๖๙, ดู อภิ.ปุ. (แปล) ๓๖/๑๔/๑๗๗ ประกอบ) อนึ่ง ในกถานี้ แม้พระโพธิสัตว์ผู้ได้รับพุทธพยากรณ์ว่าจักบรรลุสัมมาสัมโพธิญาณในอนาคต ก็จัดเข้าเป็นนิยตบุคคล เพราะเป็นผู้แน่นอนในการสั่งสมบุญ แต่ไม่จัดว่าเป็นผู้เข้าถึงสัมมัตตนิยาม
- ๒นิยาม สภาวะที่แน่นอน มี ๒ คือ มิจฉัตตมิยาม ได้แก่อนันนตริยกรรม สัมมัตตนิยาม ได้แก่อริยมรรค (อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๖๙)
- ๓ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายปุพพเสลิยะและอปรเสลิยะ ซึ่งมีความเห็นว่านิยตบุคคลทั้งหมดไม่เว้นแม้แต่พระโพธิสัตว์ย่อมก้าวลงสู่นิยามทั้งนั้น ซึ่งต่างจากความเห็นของฝ่ายสกวาทีที่เห็นว่า พระโพธิสัตว์แม้จะได้รับพุทธพยากรณ์ แต่จะยังไม่ก้าวลงสู่นิยาม จนกว่าจะถึงชาติภพสุดท้ายที่จะตรัสรู้ (อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๖๙)
- บุคคล - ผู้รวบรวม
จบ อนันตราปยุตตกถา