พระอภิธรรมปิฎก · มหาวรรค
อุปาทาปัญญัตตานุโยค เล่ม ๓๗
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๙๒–๑๒๑ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑๖/๑๖ ในมหาวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระอภิธรรมปิฎก กถาวัตถุ มหาวรรค อุปาทาปัญญัตตานุโยค (ฉบับหลวง เล่ม ๓๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๘๐ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๗ หน้า ๖๑–๗๘
ส. เวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณไม่ท่องเที่ยวไปหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. วิญญาณไม่ท่องเที่ยวไปหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ชีพเป็นอื่น สรีระก็เป็นอื่นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ... (ย่อ)
ส. หากว่าบุคคลแตกดับไปในเมื่อขันธ์ทั้งหลายแตกดับไป ก็เป็นอุจเฉททิฏฐิที่พระพุทธเจ้าทรงเว้นขาดแล้ว หากว่าบุคคลไม่แตกดับไปในเมื่อขันธ์ทั้งหลายแตกดับไป บุคคลก็จะเที่ยงจะเสมอเหมือนกับนิพพาน
จบ คติอนุโยคะ
๑๒. อุปาทาปัญญัตตานุโยคะ
ว่าด้วยการซักถามถึงอุปาทาบัญญติ
{๙๒} [๙๕] ส. เพราะอาศัยรูป จึงบัญญัติบุคคลขึ้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. รูปไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไป
เป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา มีความแปรไปเป็นธรรมดาหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
- ๑อุปาทาบัญญัติ หมายถึงการบัญญัติบุคคลที่เป็นสมมติสัจจะขึ้นโดยอาศัยสภาวธรรมมีขันธ์ ๕ เป็นต้นรวมกัน (อภิ:ปญฺจ. อ. ๑๔๙)
ส. แม้บุคคลก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา มีความแปรไปเป็นธรรมดาหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๙๓} [๙๖] ส. เพราะอาศัยเวทนา ... เพราะอาศัยสัญญา ... เพราะอาศัยสังขาร ... เพราะอาศัยวิญญาณ จึงบัญญัติบุคคลขึ้นหรือ
ป. ถูกแล้ว
ส. วิญญาณไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา มีความแปรไปเป็นธรรมดาหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. แม้บุคคลก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา มีความแปรไปเป็นธรรมดาหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
[๙๗] ส. เพราะอาศัยรูป จึงบัญญัติบุคคลขึ้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เพราะอาศัยรูปเขียว จึงบัญญัติบุคคลเขียวขึ้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. เพราะอาศัยรูปเหลือง ... เพราะอาศัยรูปแดง ... เพราะอาศัยรูปขาว ... เพราะอาศัยรูปที่เห็นได้ ... เพราะอาศัยรูปที่เห็นไม่ได้ ... เพราะอาศัยรูปที่กระทบได้ ... เพราะอาศัยรูปที่กระทบไม่ได้ จึงบัญญัติบุคคลที่กระทบไม่ได้ขึ้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๙๔} [๙๘] ส. เพราะอาศัยเวทนา จึงบัญญัติบุคคลขึ้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เพราะอาศัยเวทนาเป็นกุศล จึงบัญญัติบุคคลเป็นกุศลขึ้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. เพราะอาศัยเวทนาเป็นกุศล จึงบัญญัติบุคคลเป็นกุศลขึ้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เวทนาเป็นกุศล มีผล มีวิบาก มีผลน่าปรารถนา มีผลน่าใคร่ มีผลน่าฟูใจ มีผลไม่เร่าร้อนใจ มีสุขเป็นกำไรมีสุขเป็นวิบากหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. แม้บุคคลก็เป็นกุศล มีผล มีวิบาก มีผลน่าปรารถนา มีผลน่าใคร่ มีผลน่าฟูใจ มีผลไม่เร่าร้อนใจ มีสุขเป็นกำไร มีสุขเป็นวิบากหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๙๕} [๙๙] ส. เพราะอาศัยเวทนา จึงบัญญัติบุคคลขึ้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เพราะอาศัยเวทนาเป็นอกุศล จึงบัญญัติบุคคลเป็นอกุศลขึ้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. เพราะอาศัยเวทนาเป็นอกุศล จึงบัญญัติบุคคลเป็นอกุศลขึ้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เวทนาเป็นอกุศลมีผล มีวิบาก มีผลไม่น่าปรารถนา มีผลไม่น่าใคร่ มีผลไม่น่าฟูใจ มีผลเร่าร้อนใจ มีทุกข์เป็นกำไร มีทุกข์เป็นวิบากหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. แม้บุคคลก็เป็นอกุศล มีผล มีวิบาก มีผลไม่น่าปรารถนา มีผลไม่น่าใคร มีผลไม่น่าฟูใจ มีผลเร่าร้อนใจ มีทุกข์เป็นกำไร มีทุกข์เป็นวิบากหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๙๖} [๑๐๐] ส. เพราะอาศัยเวทนา จึงบัญญัติบุคคลขึ้นหรือฺ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เพราะอาศัยเวทนาเป็นอัพยากฤต จึงบัญญัติบุคคลเป็นอัพยากฤตขึ้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. เพราะอาศัยเวทนาเป็นอัพยากฤต จึงบัญญัติบุคคลเป็นอัพยากฤตขึ้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. .เวทนาเป็นอัพยากฤต ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา มีความแปรไปเป็นธรรมดาหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. แม้บุคคลก็เป็นอัพยากฤต ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา มีความแปรไปเป็นธรรมดาหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
[๑๐๑] ส. เพราะอาศัยสัญญา ... เพราะอาศัยสังขาร ... เพราะอาศัยวิญญาณ จึงบัญญัติบุคคลขึ้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เพราะอาศัยวิญญาณเป็นกุศล จึงบัญญัติบุคคลเป็นกุศลขึ้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. เพราะอาศัยวิญญาณเป็นกุศล จึงบัญญัติบุคคลเป็นกุศลขึ้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. วิญญาณเป็นกุศล มีผล มีวิบาก มีผลน่าปรารถนา มีผลน่าใคร่ มีผลน่าฟูใจ มีผลไม่เร่าร้อนใจ มีสุขเป็นกำไรมีสุขเป็นวิบากหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. แม้บุคคลก็เป็นกุศล มีผล มีวิบาก มีผลน่าปรารถนา มีผลน่าใคร่ มีผลน่าฟูใจ มีผลไม่เร่าร้อนใจ มีสุขเป็นกำไร มีสุขเป็นวิบากหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๙๗} [๑๐๒] ส. เพราะอาศัยวิญญาณ จึงบัญญัติบุคคลขึ้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เพราะอาศัยวิญญาณเป็นอกุศลจึงบัญญัติบุคคลเป็นอกุศลขึ้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. เพราะอาศัยวิญญาณเป็นอกุศลจึงบัญญัติบุคคลเป็นอกุศลขึ้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. วิญญาณเป็นอกุศล มีผล มีวิบาก มีผลไม่น่าปรารถนา มีผลไม่น่าใคร่ มีผลไม่น่าฟูใจ มีผลเร่าร้อนใจ มีทุกข์เป็นกำไร มีทุกข์เป็นวิบากหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. แม้บุคคลก็เป็นอกุศล มีผล มีวิบาก มีผลไม่น่าปรารถนา มีผลไม่น่าใคร่ มีผลไม่น่าฟูใจ มีผลเร่าร้อนใจ มีทุกข์เป็นกำไร มีทุกข์เป็นวิบากหรือ
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๙๘} [๑๐๓] ส. เพราะอาศัยวิญญาณ จึงบัญญัติบุคคลขึ้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เพราะอาศัยวิญญาณเป็นอัพยากฤต จึงบัญญัติบุคคลเป็นอัพยากฤตขึ้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. เพราะอาศัยวิญญาณเป็นอัพยากฤต จึงบัญญัติบุคคลเป็นอัพยากฤตขึ้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. วิญญาณเป็นอัพยากฤต ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา มีความแปรไปเป็นธรรมดาหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. แม้บุคคลก็เป็นอัพยากฤต ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา มีความแปรไปเป็นธรรมดาหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๙๙} [๑๐๔] ส. เพราะอาศัยจักขุ ท่านจึงยอมรับว่าบุคคลมีจักขุหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เมื่อจักขุดับไปแล้ว ท่านจึงยอมรับว่าบุคคลมีจักขุดับไปแล้วหรือ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. เพราะอาศัยโสตะ ... เพราะอาศัยฆานะ ... เพราะอาศัยชิวหา ... เพราะอาศัยกาย ... เพราะอาศัยมโน ท่านจึงยอมรับว่า บุคคลมีมโนหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เมื่อมโนดับไปแล้ว ท่านจึงยอมรับว่าบุคคลมีมโนดับไปแล้วหรือ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๐๐} [๑๐๕] ส. เพราะอาศัยมิจฉาทิฏฐิ ท่านจึงยอมรับว่าบุคคลเป็นมิจฉาทิฏฐิหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เมื่อมิจฉาทิฏฐิดับไปแล้ว ท่านจึงยอมรับว่าบุคคลเป็นมิจฉาทิฏฐิดับไปแล้วหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๐๑} ส. เพราะอาศัยมิจฉาสังกัปปะ ... เพราะอาศัยมิจฉาวาจา ... เพราะอาศัยมิจฉากัมมันตะ ... เพราะอาศัยมิจฉาอาชีวะ ... เพราะอาศัยมิจฉาวายามะ ... เพราะอาศัยมิจฉาสติ ... เพราะอาศัยมิจฉาสมาธิ ท่านจังยอมรับว่าบุคคลมีมิจฉาสมาธิหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เมื่อมิจฉาสมาธิดับไปแล้ว ท่านจึงยอมรับว่าบุคคลมีมิจฉาสมาธิดับไปแล้วหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๐๒} [๑๐๖] ส. เพราะอาศัยสัมมาทิฏฐิ ท่านจึงยอมรับว่าบุคคลเป็นสัมมาทิฏฐิหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เมื่อสัมมาทิฏฐิดับไปแล้ว ท่านจึงยอมรับว่าบุคคลเป็นสัมมาทิฏฐิดับไปแล้วหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. เพราะอาศัยสัมมาสังกัปปะ ... เพราะอาศัยสัมมาวาจา ... เพราะอาศัยสัมมากัมมันตะ ... เพราะอาศัยสัมมาอาชีวะ ... เพราะอาศัยสัมมาวายามะ ... เพราะอาศัยสัมมาสติ ... เพราะอาศัยสัมมาสมาธิ ท่านจึงยอมรับว่าบุคคลมีสัมมาสมาธิหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เมื่อสัมมาสมาธิดับไปแล้ว ท่านจึงยอมรับว่าบุคคลมีสัมมาสมาธิดับไปแล้วหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๐๓} [๑๐๗] ส. เพราะอาศัยรูป เพราะอาศัยเวทนา จึงบัญญัติบุคคลขึ้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เพราะอาศัยขันธ์ ๒ จึงบัญญัติบุคคล ๒ ขึ้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. เพราะอาศัยรูป เพราะอาศัยเวทนา เพราะอาศัยสัญญา เพราะอาศัยสังขาร เพราะอาศัยวิญญาณ จึงบัญญัติบุคคลขึ้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เพราะอาศัยขันธ์ ๕ จึงบัญญัติบุคคล ๕ ขึ้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๐๔} [๑๐๘] ส. เพราะอาศัยจักขายตนะ เพราะอาศัยโสตายตนะ จึงบัญญัติบุคคลขึ้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เพราะอาศัยอายตนะ ๒ จึงบัญญัติบุคคล ๒ ขึ้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๐๕} ส. เพราะอาศัยจักขายตนะ เพราะอาศัยโสตายตนะ ... เพราะอาศัยธัมมายตนะ จังบัญญัติบุคคลขึ้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เพราะอาศัยอายตนะ ๑๒ จึงบัญญัติบุคคล ๑๒ ขึ้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๐๖} [๑๐๙] ส. เพราะอาศัยจักขุธาตุ เพราะอาศัยโสตธาตุ จึงบัญญัติบุคคลขึ้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เพราะอาศัยธาตุ ๒ จึงบัญญัติบุคคล ๒ ขึ้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๐๗} ส. เพราะอาศัยจักขุธาตุ เพราะอาศัยโสตธาตุ ... เพราะอาศัยธัมมธาตุ จึงบัญญัติบุคคลขึ้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เพราะอาศัยธาตุ ๑๘ จึงบัญญัติบุคคล ๑๘ ขึ้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๐๘} [๑๑๐] ส. เพราะอาศัยจักขุนทรีย์ เพราะอาศัยโสตินทรีย์ จึงบัญญัติบุคคลขึ้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เพราะอาศัยอินทรีย์ ๒ จึงบัญญัติบุคคล ๒ ขึ้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๐๙} ส. เพราะอาศัยจักขุนทรีย์ เพราะอาศัยโสตินทรีย์ ... เพราะอาศัยอัญญาตาวินทรีย์ จึงบัญญัติบุคคลขึ้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เพราะอาศัยอินทรีย์ ๒๒ จึงบัญญัติบุคคล ๒๒ ขึ้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๑๐} [๑๑๑] ส. เพราะอาศัยเอกโวการภพ จึงบัญญัติบุคคลหนึ่งขึ้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เพราะอาศัยจตุโวการภพ จึงบัญญัติบุคคล ๔ ขึ้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๑๑} ส. เพราะอาศัยเอกโวการภพ จึงบัญญัติบุคคลหนึ่งขึ้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
- ๑เอกโวการภพ ภพที่ประกอบด้วยขันธ์เดียวคือรูปขันธ์ ภพที่มีหนี่งเดียว ได้แก่ อสัญญาภพหรือเหล่าเทพอสัญญีสัตว์ จตุโวการภพ ภพที่ประกอบด้วยนามขันธ์ ๔ ภพของสัตว์ที่มีนามขันธ์ ๔ เว้นรูปขันธ์ ได้แก่ อรูปภพ หรือพวกอรูปพรหม ๔ ปัญจโวการภพ ภพที่ประกอบด้วยขันธ์ครบ ๕ ภพของสัตว์ที่มีขันธ์ครบ ๕ ได้แก่ กามภพและรูปภพที่เหลือ กล่าวคือพวกสัตว์ในอบายภูมิ มนุษย์เทพชั้นสวรรค์ และรูปพรหมที่เหลือ (นัย ขุ.อุ.อ. ๒๒๗, ขุ.ม.อ. ๔๒)
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๑๒} ส. ในเอกโวการภพ มีบุคคลเพียงหนึ่งหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ในจตุโวการภพ มีบุคคลเพียง ๔ หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๑๓} ส. ในเอกโวการภพ มีบุคคลเพียงหนึ่งหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ในปัญจโวการภพ มีบุคคลเพียง ๔ หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๑๔} [๑๑๒] ส. เพราะอาศัยต้นไม้ จึงบัญญัติเงาไม้ขึ้น ฉันใดฉันนั้นแหละ เพราะอาศัยรูป จึงบัญญัติบุคคลขึ้นหรือ ?
เพราะอาศัยต้นไม้ จึงบัญญัติเงาไม้ขึ้น แม้ต้นไม้ก็ไม่เที่ยง แม้เงาไม้ก็ไม่เที่ยง ฉันใดฉันนั้นแหละ เพราะอาศัยรูป จึงบัญญัติบุคคลขึ้น แม้รูปก็ไม่เที่ยง แม้บุคคลก็ไม่เที่ยงหรือป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. เพราะอาศัยต้นไม้ จึงบัญญัติเงาไม้ขึ้น ต้นไม้เป็นอย่างหนึ่ง เงาไม้ก็เป็นอย่างหนึ่ง ฉันใดฉันนั้นแหละ เพราะอาศัยรูปจึงบัญญัติบุคคลขึ้น รูปเป็นอย่างหนึ่ง บุคคลก็เป็นอย่างหนึ่งหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
[๑๑๓] ส. เพราะอาศัยบ้าน จึงบัญญัติชาวบ้านขึ้น ฉันใดฉันนั้นแหละ เพราะอาศัยรูป จึงบัญญัติบุคคลขึ้นหรือ ?
เพราะอาศัยบ้าน จึงบัญญัติชาวบ้านขึ้น บ้านเป็นอย่างหนึ่ง ชาวบ้านก็เป็นอย่างหนึ่ง ฉันใดฉันนั้นแหละ เพราะอาศัยรูป จึงบัญญัติบุคคลขึ้น รูปเป็นอย่างหนึ่ง บุคคลก็เป็นอย่างหนึ่งหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
[๑๑๔] ส. เพราะอาศัยรัฐ จึงบัญญัติราชาขึ้น ฉันใดฉันนั้นแหละ เพราะอาศัยรูป จึงบัญญัติบุคคลขึ้นหรือ ?
เพราะอาศัยรัฐ จึงบัญญัติราชาขึ้น รัฐเป็นอย่างหนึ่ง ราชาก็เป็นอย่างหนึ่ง ฉันใดฉันนั้นแหละ เพราะอาศัยรูป จึงบัญญัติบุคคลขึ้น รูปเป็นอย่างหนึ่ง บุคคลก็เป็นอย่างหนึ่งหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
[๑๑๕] ส. ตรวนไม่ใช่ผู้ถูกจำตรวนตรวน มีแก่ผู้ใดผู้นั้นชื่อว่าผู้ถูกจำตรวน ฉันใดฉันนั้นแหละ รูปไม่ใช่ผู้มีรูป รูปมีแก่ผู้ใด ผู้นั้นชื่อว่าผู้มีรูป หรือ ?
ส. ตรวนไม่ใช่ผู้ถูกจำตรวน ตรวนมีแก่ผู้ใด ผู้นั้นชื่อว่าผู้ถูกจำตรวน ตรวนเป็นอย่างหนึ่ง ผู้ถูกจำตรวนก็เป็นอย่างหนึ่ง ฉันใดฉันนั้นแหละ รูปไม่ใช่ผู้มีรูป รูปมีแก่ผู้ใดผู้นั้นชื่อว่า ผู้มีรูป รูปเป็นอย่างหนึ่ง ผู้มีรูปก็เป็นอย่างหนึ่งหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๑๕} [๑๑๖] ส. บัญญัติบุคคลขึ้นในเพราะจิตแต่ละดวงหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ในเพราะจิตแต่ละดวง บุคคลย่อมเกิด แก่ ตาย จุติและอุปบัติหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. เมื่อจิตดวงที่ ๒ เกิดขึ้น ท่านไม่ยอมรับว่า บุคคลนั้นหรือว่าบุคคลอื่นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เมื่อจิตดวงที่ ๒ เกิดขึ้น ไม่ควรกล่าวว่า เด็กชายหรือว่าเด็กหญิงหรือ ?
ป. ควรกล่าวได้
ส. ท่านจงรับรู้นิคคหะดังต่อไปนี้ หากว่าเมื่อจิตดวงที่ ๒ เกิดขึ้น ท่านไม่ยอมรับว่า บุคคลนั้นหรือว่าบุคคลอื่น ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรยอมรับว่า “เมื่อจิตดวงที่ ๒ เกิดขึ้น ข้าพเจ้าไม่ยอมรับว่าเด็กชายหรือว่าเด็กหญิง” คำที่ท่านกล่าวขัดแย้งไว้ในตอนต้นนั้นว่า “ข้าพเจ้ายอมรับว่าเมื่อจิตดวงที่ ๒ เกิดขึ้น ข้าพเจ้าไม่ยอมรับว่าบุคคลนั้นหรือว่าบุคคลอื่น เมื่อจิตดวงที่ ๒ เกิดขึ้น จึงยอมรับว่าเด็กชายหรือว่าเด็กหญิง” ดังนี้จึงผิดอนึ่งหากว่าเมื่อจิตดวงที่ ๒ เกิดขึ้นท่านยอมรับว่าเด็กชายหรือว่าเด็กหญิง ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรยอมรับว่า “เมื่อจิตดวงที่ ๒ เกิดขึ้น ข้าพเจ้ายอมรับว่าบุคคลนั้นหรือว่าบุคคลอื่น” คำที่ท่านกล่าวขัดแย้งไวัในตอนต้นนั้นว่า “ข้าพเจ้ายอมรับว่าเมื่อจิตดวงที่ ๒ เกิดขึ้น ข้าพเจ้าไม่ยอมรับว่าบุคคลนั้นหรือว่าบุคคลอื่น เมื่อจิตดวงที่ ๒ เกิดขึ้น จึงยอมรับว่าเด็กชายหรือว่าเด็กหญิง” ดังนี้จึงผิด{๑๑๖} [๑๑๗] ส. เมื่อจิตดวงที่ ๒ เกิดขึ้น ท่านไม่ยอมรับว่าบุคคลนั้นหรือว่าบุคคลอื่นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เมื่อจิตดวงที่ ๒ เกิดขึ้น ท่านไม่ยอมรับว่าสตรีหรือว่าบุรุษ ว่าคฤหัสถ์หรือว่าบรรพชิต ว่าเทวดาหรือว่ามนุษย์หรือ
ป. ควรกล่าวได้
ส. ท่านจงรับรู้นิคคหะดังต่อไปนี้ หากว่าเมื่อจิตดวงที่ ๒ เกิดขึ้น ท่านไม่ยอมรับว่าบุคคลนั้นหรือบุคคลอื่น ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรยอมรับว่า “เมื่อจิตดวงที่ ๒ เกิดขึ้น ข้าพเจ้าไม่ยอมรับว่าเทวดาหรือว่ามนุษย์’’ คำที่ท่านกล่าวขัดแย้งไว้ในตอนต้นนั้นว่า “ข้าพเจ้ายอมรับว่าเมื่อจิตดวงที่๒เกิดขึ้น ข้าพเจ้าไม่ยอมรับว่าบุคคลนั้นหรือบุคคลอื่น เมื่อจิตดวงที่ ๒ เกิดขึ้น จึงยอมรับว่าเทวดาหรือว่ามนุษย์” ดังนี้จิงผิดอนึ่ง หากว่าเมื่อจิตดวงที่ ๒ เกิดขึ้น ท่านยอมรับว่าเทวดาหรือว่ามนุษย์ ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรยอมรับว่า “เมื่อจิตดวงที่ ๒ เกิดขึ้น ข้าพเจ้ายอมรับว่าบุคคลนั้นหรือว่าบุคคลอื่น” คำที่ท่านกล่าวขัดแย้งไว้ในตอนต้นนั้นว่า “ข้าพเจ้ายอมรับว่าเมื่อจิตดวงที่ ๒ เกิดขึ้น ข้าพเจ้าไม่ยอมรับว่าบุคคลนั้นหรือว่าบุคคลอื่น เมื่อจิตดวงที่ ๒ เกิดขึ้น ข้าพเจ้าจึงยอมรับว่าเทวดาหรือว่ามนุษย์” ดังนี้จึงผิด ...
{๑๑๗} [๑๑๘] ป. ท่านไม่ยอมรับว่าท่านค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. บุคคลใดเห็น เห็นรูปใด เห็นด้วยจักขุใด บุคคลนั้นเห็น เห็นรูปนั้น เห็นด้วยจักขุนั้นมิใช่หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. หากว่าบุคคลใดเห็น เห็นรูปใด เห็นด้วยจักขุใด บุคคลนั้นเห็น เห็นรูปนั้น เห็นด้วยจักขุนั้น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงยอมรับว่า “ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกิฏฐปรมัตถ์”
{๑๑๘} [๑๑๙] ป. ท่านไม่ยอมรับว่าท่านค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. บุคคลใดฟัง ... บุคคลใดดม ... บุคคลใดลิ้ม ... บุคคลใดถูกต้อง ... บุคคลใดรู้ รู้ธรรมารมฌ์ใด รู้ด้วยมโนใด บุคคลนั้นรู้ รู้ธรรมารมณ์นั้น รู้ด้วยมโนนั้น มิใช่หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. หากว่าบุคคลใดรู้ รู้ธรรมารมณ์ใด รู้ด้วยมโนใด บุคคลนั้นรู้ รู้ธรรมารมณ์นั้น รู้ด้วยมโนนั้น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงควรยอมรับว่า “ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์”{๑๑๙} [๑๒๐] ส. ท่านค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. บุคคลใดมิได้เห็น มิได้เห็นรูปใด มิได้เห็นด้วยจักขุใด บุคคลนั้นมิได้เห็น มิได้เห็นรูปนั้น มิใด้เห็นด้วยจักขุนั้น มิใช่หรือ
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่าบุคคลใดมิได้เห็น มิได้เห็นรูปใด มิได้เห็นด้วยจักขุใด บุคคลนั้นมิได้เห็น มิได้เห็นรูปนั้น มิได้เห็นด้วยจักขุนั้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ข้าพเจ้าค้นหาบุคคล ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์”{๑๒๐} ส. ท่านค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. บุคคลใดมิได้ฟัง ... บุคคลใดมิได้ดม ... บุคคลใดมิได้ลิ้ม ... บุคคลใดมิได้ถูกต้อง ... บุคคลใดมิได้รู้ มิได้รู้ธรรมารมณ์ใด มิได้รู้ด้วยมโนใด บุคคลนั้นมิได้รู้ มิได้รู้ธรรมารมณ์นั้น มิได้รู้ด้วยมโนนั้น มิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่าบุคคลใดมิได้รู้ มิได้รู้ธรรมารมณ์ใด มิได้รู้ด้วยมโนใด บุคคลนั้นมิได้รู้ มิได้รู้ธรรมารมณ์นั้น มิได้รู้ด้วยมโนนั้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์”
{๑๒๑} [๑๒๑] ป. ท่านไม่ควรยอมรับว่า “ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์” หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพพจักขุอันบริสุทธิ์ล่วงจักขุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. ถ้าอย่างนั้น ก็ค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์
[๑๒๒] ส. ท่านได้ลงความเห็นแล้วว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพพจักขุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักขุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม” ดังนี้ ด้วยเหตุนั้นแหละ ท่านจึงค้นหาบุคคลไดัโดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเห็นรูปหรือทรงเห็นบุคคลด้วยทิพพจักขุอันบริสุทธิ์ล่วงจักขุวิสัยของมนุษย์หรือ ?
ป. ทรงเห็นรูป
- ๑ดูเทียบใน วิ.มหาวิ. (แปล) ๑/๑๓/๑ ฯลฯ
ส. รูปคือบุคคล รูปจุติ รูปอุปบัติ รูปเป็นไปตามกรรมหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเห็นรูปหรือทรงเห็นบุคคลด้วยทิพพจักขุ อันบริสุทธิ์ล่วงจักขุวิสัยของมนุษย์หรือ ?
ป. ทรงเห็นบุคคล
ส. บุคคลเป็นรูป เป็นรูปายตนะ เป็นรูปธาตุ เป็นสีเขียว เป็นสีเหลือง เป็นสีแดง เป็นสีขาว เป็นสิ่งที่รู้ได้ด้วยจักขุ กระทบที่จักขุ มาสู่คลองจักขุหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเห็นรูปหรือทรงเห็นบุคคลด้วยทิพพจักขุ อันบริสุทธิ์ล่วงจักขุวิสัยของมนุษย์หรือ ?
ป. ทรงเห็นทั้งสองอย่าง
ส. ทั้งสองอย่างเป็นรูป เป็นรูปายตนะ เป็นรูปธาตุ ทั้งสองอย่างเป็นสีเขียว ทั้งสองอย่างเป็นสีเหลือง ทั้งสองอย่างเป็นสีแดง ทั้งสองอย่างเป็นสีขาว ทั้งสองอย่างเป็นสิ่งที่รู้ได้ด้วยจักขุ ทั้งสองอย่างกระทบที่จักขุ ทั้งสองอย่างมาสู่คลองจักขุ ทั้งสองอย่างจุติ ทั้งสองอย่างอุบัติ ทั้งสองอย่างเป็นไปตามกรรมหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
จบ อุปาทาปัญญัตตานุโยคะ
๑๓. ปุริสการานุโยคะ
ว่าด้วยการซักถามถึงผู้ทำ ผู้สร้าง
{๑๒๒} [๑๒๓] ป. ท่านค้นหากรรมดีกรรมชั่วได้หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. ท่านค้นหาผู้ทำ ผู้สร้างกรรมดีกรรมชั่วได้หรือ ?
ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๒๓} [๑๒๔] ส. เพราะค้นหากรรมดีกรรมชั่วได้ ฉะนั้น จึงค้นหาผู้ทำ ผู้สร้างกรรมดีกรรมชั่วได้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ท่านค้นหาผู้ทำ ผู้สร้างบุคคลนั้นได้หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
[๑๒๕] ส. ท่านค้นหาผู้ทำ ผู้สร้างบุคคลนั้นได้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. การทำที่สุดแห่งทุกข์ไม่มี ความขาดแห่งวัฏฏะก็ไม่มี ความดับรอบอย่างหาเชื้อมิได้ก็ไม่มีแก่บุคคลนั้น ๆ หรือป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๒๕} [๑๒๖] ส. เพราะค้นหากรรมดีกรรมชั่วได้ ฉะนั้น จึงค้นหาผู้ทำ ผู้สร้างกรรมดีกรรมชั่วได้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เพราะค้นหาบุคคลได้ ฉะนั้น จึงค้นหาผู้ทำ ผู้สร้างบุคคลได้หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
จบ อุปาทาปัญญัตตานุโยค