พระอภิธรรมปิฎก · มหาวรรค
คติอนุโยค เล่ม ๓๗
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๗๖–๙๑ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑๕/๑๖ ในมหาวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระอภิธรรมปิฎก กถาวัตถุ มหาวรรค คติอนุโยค (ฉบับหลวง เล่ม ๓๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๘๐ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๗ หน้า ๕๑–๖๑
๑๑. คติอนุโยคะ
ว่าด้วยการซักถามถึงคติ
{๗๖}[๖๙] ส. บุคคลท่องเที่ยวไปจากโลกนี้สู่โลกอื่น จากโลกอื่นสู่โลกนี้หรือ?
ป. ถูกแล้ว
ส. บุคคลนั้นเองท่องเที่ยวไปจากโลกนี้สู่โลกอื่น จากโลกอื่นสู่โลกนี้หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๗๗}[๗๐] ส. บุคคลท่องเที่ยวไปจากโลกนี้สู่โลกอื่น จากโลกอื่นสู่โลกนี้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. บุคคลอื่นท่องเที่ยวไปจากโลกนี้สู่โลกอื่น จากโลกอื่นสู่โลกนี้หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๗๘}[๗๑] ส. บุคคลท่องเที่ยวไปจากโลกนี้สู่โลกอื่น จากโลกอื่นสู่โลกนี้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. บุคคลนั้นเองด้วย บุคคลอื่นด้วยท่องเที่ยวไปจากโลกนี้สู่โลกอื่น จากโลกอื่นสู่โลกนี้หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๗๙}[๗๒] ส. บุคคลท่องเที่ยวไปจากโลกนี้สู่โลกอื่น จากโลกอื่นสู่โลกนี้หรือ ?
ป. .ถูกแล้ว
ส. บุคคลนั้นเองก็มิได้ท่องเที่ยวไป บุคคลอื่นก็มิได้ท่องเที่ยวไปจาก โลกนี้สู่โลกอื่น จากโลกอื่นสู่โลกนี้หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๘๐} [๗๓] ส. บุคคลท่องเที่ยวไปจากโลกนี้สู่โลกอื่น จากโลกอื่นสู่โลกนี้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. บุคคลนั้นเองท่องเที่ยวไป บุคคลอื่นท่องเที่ยวไป บุคคลนั้นเองด้วย บุคคลอื่นด้วยท่องเที่ยวไป บุคคลนั้นก็มิได้ท่องเที่ยวไป บุคคลอื่นก็มิได้ท่องเที่ยวไปจากโลกนี้สู่โลกอื่น จากโลกอื่นสู่โลกนี้หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๘๑} [๗๔] ป. ไม่ควรกล่าวว่าบุคคลท่องเที่ยวไปจากโลกนี้สู่โลกอื่น จากโลกอื่นสู่โลกนี้หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า
“บุคคลนั้นท่องเที่ยวไปเจ็ดครั้งเป็นอย่างมาก ก็จะเป็นผู้ทำที่สุดทุกข์ได้ เพราะสังโยชน์ทั้งปวงสิ้นไป” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. ถ้าอย่างนั้น บุคคลก็ท่องเที่ยวไปจากโลกนี้สู่โลกอื่น จากโลกอื่นสู่โลกนี้
- ๑ดูเทียบใน สํ.นิ. (แปล) ๑๖/๑๓๓/๒๕๒ ขุ.อิติ. (แปล) ๒๕/๒๔/๓๕๘
{๘๒} [๗๕] ป. ไม่ควรกล่าวว่าบุคคลท่องเที่ยวไปจากโลกนี้สู่โลกอื่น จากโลกอื่นสู่โลกนี้หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สังสารวัฏนี้ไม่มีใครรู้ที่สุด เบื้องต้น เบื้องปลายได้ สำหรับเหล่าสัตว์ผู้มีอวิชชาเป็นที่กางกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องประกอบไว้ เวียนว่ายตายเกิดอยู่” ดังนี้มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. ถ้าอย่างนั้น บุคคลก็ท่องเที่ยวไปจากโลกนี้สู่โลกอื่น จากโลกอื่นสู่โลกนี้{๘๓} [๗๖] ส. บุคคลท่องเที่ยวไปจากโลกนี้สู่โลกอื่น จากโลกอื่นสู่โลกนี้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. บุคคลนั้นเองท่องเที่ยวไปจากโลกนี้สู่โลกอื่น จากโลกอื่นสู่โลกนี้หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
[๗๗] ส. บุคคลนั้นเองท่องเที่ยวไปจากโลกนี้สู่โลกอื่น จากโลกอื่นสู่โลกนี้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. บางคนเป็นมนุษย์แล้วเป็นเทวดาก็มีหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
- ๑ดูเทียบใน สํ.นิ. (แปล) ๑๖/๑๒๔/๒๔๒
ส. มนุษย์ก็คนนั้นแหละ เทวดาก็คนนั้นแหละหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
[๗๘] ส. มนุษย์ก็คนนั้นแหละ เทวดาก็คนนั้นแหละหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. บุคคลเป็นมนุษย์แล้วเป็นเทวดา เป็นเทวดาแล้วเป็นมนุษย์ เกิดเป็นมนุษย์ก็เป็นอื่น เป็นเทวดาก็เป็นอื่น คำว่า “บุคคลนั้นเองเป็นมนุษย์ท่องเที่ยวไป” ดังนี้จึงผิด ... ก็ถ้าว่าบุคคลท่องเที่ยวไป บุคคลนั้นเองเคลื่อนจากโลกนี้ไปสู่โลกอื่น ไม่ใช่บุคคลอื่น เมื่อเป็นเช่นนี้ ความตายก็จักไม่มี แม้ปาณาติบาตก็ค้นหาไม่ได้ กรรมมีอยู่ ผลของกรรมมีอยู่ ผลของกรรมทั้งหลายที่ทำแล้วมีอยู่ เมื่อกุศลและอกุศลให้ผลอยู่ คำว่า “บุคคลนั้นเองท่องเที่ยวไป” ดังนี้จึงผิด ...
[๗๙] ส. บุคคลนั้นเองท่องเที่ยวไปจากโลกนี้สู่โลกอื่น จากโลกอื่นสู่โลกนี้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. บางคนเป็นมนุษย์แล้วเป็นยักษ์ ... เป็นเปรต ... เป็นสัตว์นรก ... เป็นสัตว์ดิรัจฉาน ... เป็นอูฐ ... เป็นโค ... เป็นลา ... เป็นสุกร ... เป็นกระบือ ก็มีหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. มนุษย์ก็คนนั้นแหละ กระบือก็คนนั้นแหละหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
[๘๐] ส. มนุษย์ก็คนนั้นแหละ กระบือก็คนนั้นแหละหรือ ?
- ๑มีความหมายว่า มนุษย์กับเทวดาเป็นคนเดียวกันหรือ? มนุษย์กับกระบือเป็นคนเดียวกันหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. บุคคลฺก็เป็นมนุษย์แล้วเป็นกระบือ เป็นกระบือแล้วเป็นมนุษย์ เกิดเป็นมนุษย์ก็เป็นอื่น กระบือก็เป็นอื่น คำว่า “บุคคลนั้นเองเป็นมนุษย์ท่องเที่ยวไป” ดังนี้จึงผิด ... ก็ถ้าว่าบุคคลท่องเที่ยวไป บุคคลนั้นเอง เคลื่อนจากโลกนี้ ไปสู่โลกอื่น ไม่ใช่บุคคลอื่น เมื่อเป็นเช่นนี้ ความตายก็จักไม่มี แม้ปาณาติบาตก็ค้นหาไม่ได้ กรรมมีอยู่ ผลของกรรมมีอยู่ ผลของกรรมทั้งหลายที่ทำแล้วมีอยู่ เมื่อกุศลและอกุศลให้ผลอยู่ คำว่า “บุคคลนั้นเองท่องเที่ยวไป” ดังนี้จึงผิด ...
[๘๑] ส. บุคคลนั้นเองท่องเที่ยวไปจากโลกนี้สู่โลกอื่น จากโลกอื่นสู่โลกนี้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. บางคนเป็นกษัตริย์แล้วเป็นพราหมณ์ก็มีหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. กษัตริย์ก็คนนั้นแหละ พราหมณ์ก็คนนั้นแหละหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
[๘๒] ส. บางคนเป็นกษัตริย์แล้วเป็นแพศย์ ... เป็นศูทรก็มีหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. กษัตริย์ก็คนนั้นแหละ ศูทรก็คนนั้นแหละหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
[๘๓]. ส. บางคนเป็นพราหมณ์แล้วเป็นแพศย์ ... เป็นศูทร ... เป็นกษัตริย์ ก็มีหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. พราหมณ์ก็คนนั้นแหละ กษัตริย์ก็คนนั้นแหละหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
[๘๔] ส. บางคนเป็นแพศย์แล้วเป็นศูทร ... เป็นกษัตริย์ ... เป็นพราหมณ์ก็มีหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. แพศย์ก็คนนั้นแหละ พราหมณ์ก็คนนั้นแหละหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
[๘๕] ส. บางคนเป็นศูทรแล้วเป็นกษัตริย์ ... เป็นพราหมณ์ ... เป็นแพศย์ก็มีหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ศูทรก็คนนั้นแหละ แพศย์ก็คนนั้นแหละหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
[๘๖] ส. บุคคลนั้นเองท่องเที่ยวไปจากโลกนี้สู่โลกอื่น จากโลกอื่นสู่โลกนี้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. คนมือด้วนก็เป็นคนมือด้วนเทียวหรือ คนเท้าด้วนก็เป็นคนเท้าด้วนเทียวหรือ คนด้วนทั้งมือและเท้าก็เป็นคนด้วนทั้งมือและเท้าเทียวหรือ คนหูวิ่น ... คนจมูกโหว่ ... คนทั้งหูวิ่นทั้งจมูกโหว่ ... คนนิ้วด้วน ... คนนิ้วแม่มือด้วน ... คนเอ็นใหญ่ขาด ... คนมือหงิก ... คนมือแป ... คนเป็นโรคเรื้อน ... คนเป็นต่อม ... คนเป็นโรคกลาก ... คนเป็นโรคมองคร่อ ... คนเป็นโรคลมบ้าหมู ... อูฐ ... โค ... ลา ... สุกร ... กระบือก็เป็นกระบือเทียวหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๘๔} [๘๗] ป. ไม่ควรกล่าวว่าบุคคลนั้นเองท่องเที่ยวไปจากโลกนี้สู่โลกอื่น จากโลกอื่นสู่โลกนี้หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. บุคคลผู้เป็นโสดาบันเคลื่อนจากมนุษยโลกเข้าถึงเทวโลกแล้วคงเป็นโสดาบันเทียวแม้ในเทวโลกนั้น มิใช่หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. หากว่าบุคคลผู้เป็นโสดาบันเคลื่อนจากมนุษยโลกเข้าถึงเทวโลกแล้วคงเป็นโสดาบันเทียวแม้ในเทวโลกนั้น ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรกล่าวว่า บุคคลนั้นเองท่องเที่ยวไปจากโลกนี้สู่โลกอื่น จากโลกอื่นสู่โลกนี้{๘๕} [๘๘] ส. ท่านได้ลงความเห็นแล้วว่าบุคคลผู้เป็นโสดาบันเคลื่อนจากมนุษยโลกเข้าถึงเทวโลกแล้ว คงเป็นโสดาบันเทียวแม้ในเทวโลกนั้น และด้วยเหตุนั้น บุคคลนั้นเทียวท่องเที่ยวไปจากโลกนี้สู่โลกอื่น จากโลกอื่นสู่โลกนี้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ท่านได้ลงความเห็นแล้วว่า บุคคลผู้เป็นโสดาบันเคลื่อนจากมนุษยโลกเข้าถึงเทวโลกแล้ว คงเป็นมนุษย์แม้ในเทวโลกนั้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๘๖}[๘๙] ส. บุคคลนั้นเองท่องเที่ยวไปจากโลกนี้สู่โลกอื่น จากโลกอื่นสู่โลกนี้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. บุคคลไม่เป็นอื่น ไม่แปรผัน ท่องเที่ยวไปหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๘๗} [๙๐] ส. ไม่เป็นอื่น ไม่แปรผัน ท่องเที่ยวไปหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. คนมือด้วนก็เป็นคนมือด้วนเทียวหรือ คนเท้าด้วนก็เป็นคนเท้าด้วนเทียวหรือ คนด้วนทั้งมือทั้งเท้าก็เป็นคนด้วนทั้งมือและเท้าเทียวหรือ คนหูวิ่น ... คนจมูกโหว่ ... คนทั้งหูวิ่นทั้งจมูกโหว่ ... คนนิ้วด้วน ... คนนิ้วแม่มือด้วน ... คนเอ็นใหญ่ขาด ... คนมือหงิก ... คนมือแป ... คนเป็นโรคเรื้อน ... คนเป็นต่อม ... คนเป็นโรคกลาก ... คนเป็นโรคมองคร่อ ... คนเป็นโรคลมบ้าหมู ... อูฐ ... โค ... ลา ... สุกร ... กระบือก็เป็นกระบือเทียวหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๘๘} [๙๑] ส. บุคคลนั้นเองท่องเที่ยวไปจากโลกนี้สู่โลกอื่น จากโลกอื่นสู่โลกนี้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. บุคคลเป็นผู้มีรูปท่องเที่ยวไปหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. บุคคลเป็นผู้มีรูปท่องเที่ยวไปหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ชีพอันนั้น สรีระก็อันนั้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. บุคคลเป็นผู้มีเวทนา ... เป็นผู้มีสัญญา ... เป็นผู้มีสังขาร ... เป็นผู้มีวิญญาณท่องเที่ยวไปหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. บุคคลเป็นผู้มีวิญญาณท่องเที่ยวไปหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ชีพอันนั้น สรีระก็อันนั้นหรือ
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๘๙} [๙๒] ส. บุคคลนั้นเองท่องเที่ยวไปจากโลกนี้สู่โลกอื่น จากโลกอื่นสู่โลกนี้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. บุคคลเป็นผู้ไม่มีรูปท่องเที่ยวไปหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. บุคคลเป็นผู้ไม่มีรูปท่องเที่ยวไปหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ชีพเป็นอื่น สรีระก็เป็นอื่นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. บุคคลเป็นผู้ไม่มีเวทนา ... เป็นผู้ไม่มีสัญญา ... เป็นผู้ไม่มีสังขาร ... เป็นผู้ไม่มีวิญญาณท่องเที่ยวไปหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. บุคคลเป็นผู้ไม่มีวิญญาณท่องเที่ยวไปหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ชีพเป็นอื่น สรีระก็เป็นอื่นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๙๐} [๙๓] ส. บุคคลนั้นแหละท่องเที่ยวไปจากโลกนี้สู่โลกอื่น จากโลกอื่นสู่โลกนี้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. รูปท่องเที่ยวไปหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. รูปท่องเที่ยวไปหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ชีพอันนั้น สรีระก็อันนั้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. เวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณท่องเที่ยวไปหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. วิญญาณท่องเที่ยวไปหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ชีพอันนั้น สรีระก็อันนั้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๙๑} [๙๔] ส. บุคคลนั้นแหละท่องเที่ยวไปจากโลกนี้สู่โลกอื่น จากโลกอื่นสู่โลกนี้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. รูปไม่ท่องเที่ยวไปหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. รูปไม่ท่องเที่ยวไปหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ชีพเป็นอื่น สรีระก็เป็นอื่นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. เวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณไม่ท่องเที่ยวไปหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. วิญญาณไม่ท่องเที่ยวไปหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ชีพเป็นอื่น สรีระก็เป็นอื่นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ... (ย่อ)
ส. หากว่าบุคคลแตกดับไปในเมื่อขันธ์ทั้งหลายแตกดับไป ก็เป็นอุจเฉททิฏฐิที่พระพุทธเจ้าทรงเว้นขาดแล้ว หากว่าบุคคลไม่แตกดับไปในเมื่อขันธ์ทั้งหลายแตกดับไป บุคคลก็จะเที่ยงจะเสมอเหมือนกับนิพพาน
จบ คติอนุโยคะ
๑๒. อุปาทาปัญญัตตานุโยคะ
ว่าด้วยการซักถามถึงอุปาทาบัญญติ
{๙๒} [๙๕] ส. เพราะอาศัยรูป จึงบัญญัติบุคคลขึ้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. รูปไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไป
เป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา มีความแปรไปเป็นธรรมดาหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
- ๑อุปาทาบัญญัติ หมายถึงการบัญญัติบุคคลที่เป็นสมมติสัจจะขึ้นโดยอาศัยสภาวธรรมมีขันธ์ ๕ เป็นต้นรวมกัน (อภิ:ปญฺจ. อ. ๑๔๙)
จบ คติอนุโยค