๔. มหาศาลสูตร เล่ม ๑๕

บุคคลพึงให้ไทยธรรม ณ ที่ไหน ทานที่บุคคลให้ ณ ที่ไหนจึงมีผลมาก ทักษิณาย่อมสำเร็จผล ณ ที่ไหน แก่บุคคลผู้บูชาอย่างไร

{๖๘๗} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

ผู้ใดรู้ปุพเพนิวาสคือขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่ในอดีตได้ ๑ เห็นทั้งสวรรค์ทั้งอบาย ๑ เป็นมุนีผู้ถึงความสิ้นไปแห่งชาติคือพระอรหัต อยู่จบเพราะรู้แจ้งแล้ว ๑

พึงให้ไทยธรรมในผู้นี้ ทานที่ให้แล้วในผู้นี้มีผลมาก เมื่อบุคคลบูชาอยู่อย่างนี้ ทักษิณาย่อมสำเร็จผลอย่างนี้

{๖๘๘} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว เทวหิตพราหมณ์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระดำรัสของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระดำรัสของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระองค์ได้โปรดจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นด้นไป”

๔. มหาสาลสูตร

ว่าด้วยบุตรขับบิดาออกจากเรือน

{๖๘๙} [๒๐๐] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ครั้งนั้นแล พราหมณ์มหาศาลคนหนึ่งมีหน้าตาเศร้าหมอง ผ้านุ่งห่มก็เศร้าหมอง เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัย

กับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสถามพราหมณ์มหาศาลนั้นว่า "ดูก่อนพราหมณ์ทำไมท่านจึงดูเศร้าหมอง ผ้านุ่งห่มก็เศร้าหมองเล่า”

พราหมณ์มหาศาลกราบทูลว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส ข้าพระองศ์มีลูกชายอยู่ ๔ คน พวกเขาคบคิดกับภรรยาขับข้าพระองศ์ออกจากบ้าน”{๖๙๐} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ถ้าอย่างนั้น ท่านจงเรียนคาถาเหล่านี้ไว้ เมื่อหมู่มหาชนชุมนุมกันที่สภา และเมื่อพวกบุตรก็มาชุมนุมพร้อมกันแล้ว จงกล่าวว่า

เราหลงชื่นชมและปรารถนาความเจริญแก่บุตรเหล่าใด บุตรเหล่านั้นกลับคบคิดกับภรรยารุมว่าเราเหมือนสุนัขรุมเห่าสุกรฉะนั้น

ทราบมาว่าพวกเขาเป็นอสัตบุรุษผู้เลวทราม เรียกข้าพเจ้าว่า ‘พ่อ ๆ’ พวกเขาเหมือนยักษ์แปลงเป็นบุตรมาเกิด จึงทอดทิ้งข้าพเจ้าผู้ล่วงเข้าปัจฉิมวัยได้ลงคอข้าพเจ้าถูกกำจัดออกจากที่กินจนไม่มีกิน เหมือนม้าแก่ ๆ ตัวหนึ่ง บิดาผู้แก่เฒ่าของพวกเขาผู้เป็นคนพาล จึงต้องขอเขากินตามบ้านผู้อื่นว่ากันว่าไม้เท้าของข้าพเจ้ายังจะดีกว่า ลูก ๆ ที่ไม่เชื่อฟังจะดีอะไร เพราะไม้เท้ายังป้องกันโคหรือสุนัขที่ดุ ๆ ได้

ในที่มืดก็ยังใช้ไม้เท้ายันไปข้างหน้าได้ ในนํ้าลึกก็ยังใช้หยั่งดูได้ พลาดแล้วก็ยังช่วยพยุงยั้งไว้ได้ด้วยอานุภาพไม้เท้า

{๖๙๑} ครั้งนั้นแล พราหมณ์มหาศาลนั้นเรียนคาถาเหล่านี้ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว เมื่อหมู่มหาชนมาชุมนุมกันในสภา และเมื่อพวกบุตรก็มาชุมนุมพร้อมกันแล้ว จึงได้กล่าวว่า

เราหลงชื่นชมและปรารถนาความเจริญแก่บุตรเหล่าใด บุตรเหล่านั้นกลับคบคิดกับภรรยารุมว่าเราเหมือนสุนัขรุมเห่าสุกรฉะนั้น

ทราบมาว่าพวกเขาเป็นอสัตบุรุษผู้เลวทราม เรียก ข้าพเจ้าว่า ‘พ่อ ๆ’ พวกเขาเหมือนยักษ์แปลงเป็นบุตรมาเกิด จึงทอดทิ้งข้าพเจ้าผู้ล่วงเข้าปัจฉิมวัยได้ลงคอ

ข้าพเจ้าถูกกำจัดออกจากที่กินจนไม่มีกิน เหมือนม้าแก่ ๆ ตัวหนึ่ง บิดาผู้แก่เฒ่าของพวกเขาผู้เป็นคนพาลจึงต้องขอเขากินตามบ้านผู้อื่น

ว่ากันว่าไม้เท้าของข้าพเจ้ายังจะดีกว่า ลูก ๆ ที่ไม่เชื่อฟังจะดีอะไร เพราะไม้เท้ายังป้องกันโคหรือสุนัขที่ดุ ๆ ได้

ในที่มืดก็ยังใช้ไม้เท้ายันไปข้างหน้าได้ ในนั้าลึกก็ยังใช้หยั่งดูได้ พลาดแล้วก็ยังช่วยพยุงยั้งไว้ได้ด้วยอานุภาพไม้เท้า

{๖๙๒} ต่อจากนั้น พวกบุตรพาพราหมณ์มหาศาลนั้นไปบ้าน ให้อาบนํ้าแล้ว ให้บิดานุ่งห่มผ้าคนละคู่หนึ่งทุกคน

พราหมณ์มหาศาลนั้นถือผ้าคู่หนึ่งไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ธรรมดาพวกข้าพระองค์ผู้เป็นพราหมณ์ย่อม

แสวงหาทรัพย์สำหรับอาจารย์มาให้อาจารย์ ขอท่านพระโคดมผู้เป็นอาจารย์ของข้าพระองค์ จงรับส่วนของอาจารย์ไว้เถิด”

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับแล้วด้วยความอนุเคราะห์

{๖๙๓} ครั้งนั้นแล พราหมณ์มหาศาลนั้นได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระดำรัสของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระดำรัสของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายที่คว่ำ เปิดของที่ปิดไว้ บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์เป็นสรณะ ขอพระองค์ได้โปรดจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

๕. มานัตถัทธสูตร

ว่าด้วยการเคารพบูชาบุคคล ๔ ประเภท

{๖๙๔} [๒๐๑] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ก็โดยสมัยนั้นแล มีพราหมณ์ชื่อว่ามานัตถัทธะพำนักอยู่ในพระนครสาวัตถี เขาไม่ยอมกราบไหว้แม้มารดา บิดา อาจารย์ และพี่ชายเลย

{๖๙๕} ขณะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ามีบริษัทหมู่ใหญ่แวดล้อมทรงแสดงธรรมอยู่ จึงมานัตถัทธพราหมณ์ได้มีความดำริว่า “พระสมณโคดมนี้มีบริษัทหมู่ใหญ่แวดล้อมทรงแสดงธรรมอยู่ อย่ากระนั้นเลย เราจะเข้าไปหาพระสมณโคดมถึงที่ประทับ ถ้าพระสมณโคดมตรัสทักเรา เราก็จะพูดกะท่าน ถ้าพระสมณโคดมไม่ตรัสทักเรา เราก็จะไม่พูดกะท่าน”