๕. มานัตถัทธสูตร เล่ม ๑๕

แสวงหาทรัพย์สำหรับอาจารย์มาให้อาจารย์ ขอท่านพระโคดมผู้เป็นอาจารย์ของข้าพระองค์ จงรับส่วนของอาจารย์ไว้เถิด”

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับแล้วด้วยความอนุเคราะห์

{๖๙๓} ครั้งนั้นแล พราหมณ์มหาศาลนั้นได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระดำรัสของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระดำรัสของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายที่คว่ำ เปิดของที่ปิดไว้ บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์เป็นสรณะ ขอพระองค์ได้โปรดจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

๕. มานัตถัทธสูตร

ว่าด้วยการเคารพบูชาบุคคล ๔ ประเภท

{๖๙๔} [๒๐๑] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ก็โดยสมัยนั้นแล มีพราหมณ์ชื่อว่ามานัตถัทธะพำนักอยู่ในพระนครสาวัตถี เขาไม่ยอมกราบไหว้แม้มารดา บิดา อาจารย์ และพี่ชายเลย

{๖๙๕} ขณะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ามีบริษัทหมู่ใหญ่แวดล้อมทรงแสดงธรรมอยู่ จึงมานัตถัทธพราหมณ์ได้มีความดำริว่า “พระสมณโคดมนี้มีบริษัทหมู่ใหญ่แวดล้อมทรงแสดงธรรมอยู่ อย่ากระนั้นเลย เราจะเข้าไปหาพระสมณโคดมถึงที่ประทับ ถ้าพระสมณโคดมตรัสทักเรา เราก็จะพูดกะท่าน ถ้าพระสมณโคดมไม่ตรัสทักเรา เราก็จะไม่พูดกะท่าน”

ลำดับนั้นแล มานัตถัทธพราหมณ์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ตรัสทักพราหมณ์นั้น มานัตถัทธพราหมณ์คิดว่า “พระสมณโคดมท่านนี้ไม่รู้อะไร” จึงต้องการจะกลับจากที่นั่นทีเดียว

{๖๙๖} ทีนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบความดำริแห่งจิตของมานัตถัทธพราหมณ์ด้วยพระทัย จึงตรัสกะมานัตถัทธพราหมณ์ด้วยพระคาถาว่า

ดูก่อนพราหมณ์ ในโลกนี้ ใครมีมานะอยู่ ไม่ดีเลย ท่านมาด้วยประสงค์ใด พึงเพิ่มพูนประสงค์นั้นทีเดียว

{๖๙๗} ครั้งนั้นแล มานัตถัทธพราหมณ์คิดว่า “พระสมณโคดมทราบความคิดของเรา” จึงหมอบลงด้วยศีรษะที่ใกล้พระบาทพระผู้มีพระภาคเจ้า ณ ที่นั้นเอง แล้วจุมพิตพระบาทพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยปากและนวดด้วยมือ ประกาศชื่อว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์มีนามว่ามานัตถัทธะ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์มีนามว่ามานัตถัทธะ”ครั้งนั้นแล บริษัทนั้นเกิดประหลาดใจว่า “น่าอัศจรรย์นัก ท่านผู้เจริญทั้งหลาย น่าแปลกใจนัก ท่านผู้เจริญทั้งหลาย มานัตถัทธพราหมณ์นี้ ไม่ยอมไหว้แม้กระทั่งมารดา บิดา อาจารย์ และพี่ชาย แต่พระสมณโคดมทรงทำคนเห็นปานนี้ให้ทำการนอบนบได้เป็นอย่างดียิ่ง” ขณะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะมานัตถัทธพราหมณ์ว่า “พอแล้วพราหมณ์ เชิญลุกขึ้นนั่งบนอาสนะของตนเถิด เพราะท่านมีจิตเลื่อมใสในเราแล้ว”{๖๙๘} ลำดับนั้น มานัตถัทธพราหมณ์นั่งบนอาสนะของตนแล้วได้กราบทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคาถาว่า

คนเราไม่ควรทำมานะในใคร ควรมีความเคารพในใคร ควรยำเกรงในใคร บูชาใครด้วยดีแล้วจึงจะเป็นการดี

{๖๙๙} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

ไม่พึงทำมานะในมารดา บิดา พี่ชาย และในคนที่ ๔ คืออาจารย์ พึงมีความเคารพในบุคคลเหล่านั้น พึงยำเกรงในบุคคลหล่านั้น บูชาบุคคลเหล่านั้นด้วยดีแล้ว จึงเป็นการดี

บุคคลพึงทำลายมานะเสีย ไม่พึงมีความกระด้างในพระอรหันต์ผู้เย็นสนิท ผู้ทำกิจเสร็จแล้ว ผู้หาอาสวะมิได้ ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เพราะมานานุสัยนั้น

{๗๐๐} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว มานัตถัทธพราหมณ์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระดำรัสของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระดำรัสของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระองค์ได้โปรดจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะ จำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

๖. ปัจจนิกสูตร

ว่าด้วยคำเป็นสุภาษิต

{๗๐๑} [๒๐๒] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอารามของท่านอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ก็สมัยนั้น มีพราหมณ์ชื่อว่าปัจจนิกสาตะพำนักอยู่ในพระนครสาวัตถี ปัจจนักสาตพราหมณ์มีความดำริว่า “อย่ากระนั้นเลย เราจะเข้าไปเฝ้าพระสมณโคดมถึงที่ประทับ พระสมณโคดมจักตรัสคำใด ๆ เราจักโต้แย้งคำนั้น ๆ”