๕. สุภาษิตสูตร เล่ม ๑๕

สาวตฺถินิทานํ. ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ “ภิกฺขโว”ติ. “ภทนฺเต”ติ เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ. ภควา เอตทโวจ:- จตูหิ ภิกฺขเว องฺเคหิ สมนฺนาคตา วาจา สุภาสิตา โหติ, โน ทุพฺภาสิตา, อนวชฺชา จ อนนุวชฺชา จ วิญฺญูนํ. กตเมหิ จตูหิ? อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ สุภาสิตํเยว ภาสติ, โน ทุพฺภาสิตํ. ธมฺมํเยว ภาสติ, โน อธมฺมํ. ปิยํเยว ภาสติ, โน อปฺปิยํ. สจฺจํเยว ภาสติ, โน อลิกํ. อิเมหิ โข ภิกฺขเว จตูหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตา วาจา สุภาสิตา โหติ, โน ทุพฺภาสิตา, อนวชฺชา จ อนนุวชฺชา จ วิญฺญูนนฺติ. อิทมโวจ ภควา, อิทํ วตฺวาน สุคโต อถาปรํ เอตทโวจ สตฺถา

“สุภาสิตํ อุตฺตมมาหุ สนฺโต

ธมฺมํ ภเณ นาธมฺมนฺตํ ทุติยํ

ปิยํ ภเณ นาปฺปิยนฺตํ ตติยํ

สจฺจํ ภเณ นาลิกนฺตํ จตุตฺถนฺ”ติ.

อถ โข อายสฺมา วงฺคีโส อุฏฺฐายาสนา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา เยน ภควา เตนญฺชลิมฺ- ปณาเมตฺวา ภควนฺตํ เอตทโวจ “ปฏิภาติ มํ ภควา, ปฏิภาติ มํ สุคตา”ติ. “ปฏิภาตุ ตํ วงฺคีสา”ติ ภควา อโวจ. อถ โข อายสฺมา วงฺคีโส ภควนฺตํ สมฺมุขา สารุปฺปาหิ คาถาหิ อภิตฺถวิ

“ตเมว วาจํ ภาเสยฺย ยายตฺตานํ น ตาปเย

ปเร จ น วิหึเสยฺย สา เว วาจา สุภาสิตา.

ปิยวาจเมว ภาเสยฺย ยา วาจา ปฏินนฺทิตา

ยํ อนาทาย ปาปานิ ปเรสํ ภาสเต ปิยํ.

สจฺจํ เว อมตา วาจา เอส ธมฺโม สนนฺตโน

สจฺเจ อตฺเถ จ ธมฺเม จ อาหุ สนฺโต ปติฏฺฐิตา.

ยํ พุทฺโธ ภาสตี (๑) วาจํ เขมํ นิพฺพานปตฺติยา

ทุกฺขสฺสนฺตกิริยาย สา เว วาจานมุตฺตมา”ติ.

เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี

สมัยนั้น พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า“ภิกษุทั้งหลาย วาจาประกอบด้วยองค์ ๔ เป็นสุภาษิต ไม่เป็นทุพภาษิต ไม่มี โทษ และวิญญูชนทั้งหลายไม่ติเตียนวาจาประกอบด้วยองค์ ๔ อะไรบ้าง

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

๑. กล่าวแต่วาจาสุภาษิตอย่างเดียว ไม่กล่าววาจาทุพภาษิต

๒. กล่าวแต่วาจาที่เป็นธรรมอย่างเดียว ไม่กล่าววาจาที่ไม่เป็นธรรม

๓. กล่าวแต่วาจาอันเป็นที่รักอย่างเดียว ไม่กล่าววาจาอันไม่เป็นที่รัก

๔. กล่าวแต่วาจาจริงอย่างเดียว ไม่กล่าววาจาเหลาะแหละ

ภิกษุทั้งหลาย วาจาประกอบด้วยองค์ ๔ เหล่านี้แล เป็นสุภาษิต ไม่เป็น ทุพภาษิต ไม่มีโทษ และวิญญูชนทั้งหลายไม่ติเตียน”พระผู้มีพระภาคผู้สุคตศาสดาได้ตรัสเวยยากรณภาษิตนี้แล้ว จึงได้ตรัสคาถา ประพันธ์ต่อไปอีกว่าสัตบุรุษทั้งหลายกล่าววาจาสุภาษิตว่าเป็นวาจาสูงสุด

บุคคลพึงกล่าววาจาที่เป็นธรรม

ไม่พึงกล่าววาจาที่ไม่เป็นธรรมเป็นที่สอง

บุคคลพึงกล่าววาจาอันเป็นที่รัก

ไม่พึงกล่าววาจาอันไม่เป็นที่รักเป็นที่สาม

บุคคลพึงกล่าววาจาจริง

ไม่พึงกล่าววาจาเท็จเป็นที่สี่

ครั้งนั้น ท่านพระวังคีสะลุกขึ้นจากอาสนะ ห่มผ้าเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ประนมมือ ไปทางที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระ ผู้มีพระภาค เนื้อความนี้ย่อมปรากฏแก่ข้าพระองค์ ข้าแต่พระสุคต เนื้อความนี้ ย่อมปรากฏแก่ข้าพระองค์”พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “เนื้อความนั้นจงปรากฏแก่เธอเถิด วังคีสะ”

ครั้งนั้น ท่านพระวังคีสะได้ทูลสรรเสริญพระผู้มีพระภาค ด้วยคาถาทั้งหลาย อันสมควร ณ ที่เฉพาะพระพักตร์ว่าบุคคลพึงกล่าวแต่วาจา

ที่ไม่เป็นเหตุทำให้ตนเดือดร้อน

และไม่เป็นเหตุเบียดเบียนชนอื่น

วาจานั้นแลเป็นสุภาษิต

บุคคลพึงกล่าวแต่วาจาอันเป็นที่รัก

ที่ชนทั้งหลายชื่นชอบ ไม่พึงพูดหยาบคายต่อชนเหล่าอื่น

พึงพูดแต่วาจาอันเป็นที่รัก

คำสัตย์แลเป็นวาจาไม่ตาย

ธรรมนี้เป็นของเก่า

สัตบุรุษทั้งหลายตั้งมั่นแล้วในคำสัตย์

ทั้งที่เป็นอรรถและเป็นธรรม

พระพุทธเจ้าตรัสพระวาจาใด อันเกษม

เพื่อบรรลุนิพพาน เพื่อทำที่สุดแห่งทุกข์

พระวาจานั้นแล สูงสุดกว่าวาจาทั้งหลาย

สุภาสิตสูตรที่ ๕ จบ