๑๐. สมิทธิสูตร เล่ม ๑๕

{๔๓} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

ท่านกล่าวถึงมารดาว่าเป็นกระท่อมของเรา ท่านกล่าวถึงภรรยาว่าเป็นรังของเรา ท่านกล่าวถึงบุตรว่าเป็นผู้สืบต่อของเรา ท่านกล่าวถึงตัณหาว่าเป็นเครื่องผูกของเราใช่ไหมเล่า

เทวดากล่าวว่า

ดีจริงนะ ที่กระท่อมของท่านไมมี ดีจริงนะ ที่รังของท่านก็ไม่มี ดีจริงนะ ที่ผู้สืบต่อของท่านก็ไม่มี ดีจริงนะ ที่ท่านเป็นผู้หลุดพ้นจากเครื่องผูกได้แล้ว

๑๐. สมิทธิสูตร

ว่าด้วยการละกาม

{๔๔} [๒๐] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ วัดตโปทาราม ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล ท่านพระสมิทธิลุกขึ้นในราตรีตอนใกล้รุ่ง เข้าไปยังบ่อนํ้าร้อนตโปทาเพี่อสรงนํ้า ครั้นสรงนํ้าเสร็จเรียบร้อยแล้ว ได้ขึ้นมานุ่งสบงผืนเดียวยืนผึ่งตัวให้แห้งอยู่ ขณะนั้น {๔๕}เมื่อราตรีจะผ่านพ้นไป มีเทวดาองค์หนึ่งมีรัศมีงามยิ่งนัก ยังบ่อนั้าร้อนตโปทาให้สว่างไสวไปทั่ว แล้วเข้าไปหาท่านพระสมิทธิถึงที่ยืนอยู่นั้นได้ยืนบนอากาศกล่าวกะท่านพระสมิทธิด้วยคาถาว่า

ดูก่อนภิกษุ ท่านไม่บริโภคแล้ว แต่ทำไมจึงยังขออยู่ ท่านบริโภคแล้วก็ไม่ต้องขอเลย ดูก่อนภิกษุ ถึงท่านบริโภคแล้วก็จงขอเถิด กาลเวลาอย่าได้ล่วงท่านไปเลย

{๔๖} ท่านพระสมิทธิกล่าวว่า

ข้าพเจ้ายังไม่รู้จักกาลเวลาที่แท้จริงเลย เพราะว่ากาลเวลายังถูกปกปิดอยู่ จึงไม่ปรากฏ เพราะฉะนั้น ถึงข้าพเจ้าไม่บริโภคแล้ว แต่ก็ยังขออยู่ กาลเวลาอย่าได้ล่วงข้าพเจ้าไปเลย

{๔๗} ครั้งนั้นแล เทวดาองค์นั้นลงมายืนอยู่บนพื้นดินแล้วได้กล่าวกะท่านพระสมิทธิว่า “ดูก่อนภิกษุ ท่านเป็นนักบวชที่ยังหนุ่มแน่น มีผมดำสนิท ประกอบไปด้วยวัยแรกรุ่นอันจำเริญ แต่ไม่เพลิดเพลินในกามคุณทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุ ขอท่านจงบริโภคกามทั้งหลายอันเป็นของมนุษย์เถิด ท่านอย่าละกามที่เห็นประจักษ์แล้ววิ่งไปหากามทิพย์ที่ประกอบด้วยกาลเลย”

{๔๘} ท่านพระสมิทธิกล่าวว่า “ท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้ามิได้ละกามที่เห็นประจักษ์แล้ววิ่งไปหากามทิพย์ที่ประกอบด้วยกาลหรอก แต่ว่าข้าพเจ้าละกามทิพย์ที่ประกอบด้วยกาลแล้ววิ่งไปหาโลกุตตรธรรมที่เห็นประจักษ์ต่างหาก ท่านผู้มีอายุ กามทั้งหลายที่ประกอบด้วยกาลพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่ามีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก ในกามนี้มีโทษยิ่งนัก ส่วนโลกุตตรธรรมนี้เป็นธรรมอันผู้ได้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญูชนพึงรู้เฉพาะตน{๔๙} เทวดาถามว่า “ดูก่อนภิกษุ ก็กามทั้งหลายซึ่งประกอบด้วยกาลพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่ามีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก ในกามนี้มีโทษยิ่งนัก เป็นอย่างไร โลกุตตรธรรมนี้ซึ่งเป็นธรรมอันผู้ได้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน เป็นอย่างไร”

{๕๐} “ท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้าเองเป็นพระใหม่ บวชได้ไม่นาน เพิ่งเข้ามาสู่พระธรรมวินัยนี้ ข้าพเจ้าไม่อาจจะบอกท่านได้โดยพิสดาร พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นประทับอยู่ ณ ตโปทารามใกล้พระนครราชคฤห์ ขอท่านจงเข้าไปเฝ้าแล้วทูลถามเนื้อความนี้กะพระองค์ท่านเถิด พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพยากรณ์แก่ท่านอย่างไร ท่านพึงทรงจำเนื้อความนั้นไว้อย่างนั้นเถิด”

“ดูก่อนภิกษุ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงมีเหล่าเทพดาผู้มีบุญหนักศักดิ์ใหญ่อื่น ๆ ห้อมล้อมอยู่ มิใช่ทำได้ง่ายนักที่จะเข้าเฝ้าได้ ดูก่อนภิกษุหากท่านเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วขอได้ทูลถามเนื้อความนี้แทน แม้พวกข้าพเจ้าก็จะมาเพื่อฟังธรรมด้วย”

{๕๑} “อย่างนั้นก็ได้ ท่านผู้มีอายุ” ท่านพระสมิทธิรับคำของเทวดานั้นแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าอย่างนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ขอประทานวโรกาส ข้าพระองค์ลุกขึ้นในราตรีตอนใกล้รุ่ง เข้าไปยังบ่อนํ้าร้อนตโปทาเพื่อสรงน้ำ ครั้นสรงนํ้าเสร็จเรียบร้อยแล้ว ได้ขึ้นมานุ่งสบงผืนเดียวยืนผี่งตัวให้แห้งอยู่ ขณะนั้น เมื่อราตรีจะผ่านพ้นไป มีเทวดาองค์หนึ่งมีรัศมีงามยิ่งนัก ส่องบ่อน้ำร้อนตโปทาให้สว่างไสวไปทั่ว เข้ามาหาข้าพระองค์ถึงที่ยืนอยู่นั้น ได้ยืนบนอากาศ กล่าวกะข้าพระองค์ด้วยคาถาว่า

ดูก่อนภิกษุ ท่านไม่บริโภคแล้ว แต่ทำไมจึงยังขออยู่ ท่านบริโภคแล้วก็ไม่ต้องขอเลย ดูก่อนภิกษุ ถึงท่านบริโภคแล้วก็จงขอเถิด กาลเวลาอย่าได้ล่วงท่านไปเลย

เมื่อเทวดานั้นกล่าวอย่างนั้นแล้ว ข้าพระองค์ได้กล่าวกะเทวดานั้นด้วยคาถาว่า

ข้าพเจ้ายังไม่รู้จักกาลเวลาที่แท้จริงเลย เพราะว่ากาลเวลายังถูกปกปิดอยู่จึงไม่ปรากฏ เพราะฉะนั้น ถึงข้าพเจ้าไม่บริโภคแล้ว แต่ก็ยังขออยู่ กาลเวลาอย่าได้ล่วงข้าพเจ้าไปเลย

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ต่อนั้นแล เทวดาองค์นั้นลงมายืนอยู่บนพื้นดิน แล้วได้กล่าวกะข้าพระองค์ว่า ‘ดูก่อนภิกษุ ท่านเป็นนักบวชที่ยังหนุ่มแน่น มีผมดำสนิท ประกอบไปด้วยวัยแรกรุ่นอันจำเริญ แต่ไม่เพลิดเพลินในกามคุณทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุ ขอท่านจงบริโภคกามทั้งหลายอันเป็นของมนุษย์เถิด ท่านอย่าละกามที่เห็นประจักษ์แล้ววิ่งไปหากามทิพย์ที่ประกอบด้วยกาลเลย’

เมื่อเทวดานั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ข้าพระองค์ได้กล่าวตอบว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้ามิได้ละกามที่เห็นประจักษ์แล้ววิ่งไปหากามทิพย์ที่ประกอบ ด้วยกาลหรอก แต่ว่าข้าพเจ้าละกามทิพย์ที่ประกอบด้วยกาลแล้ววิ่งไปหาโลกุตตรธรรมที่เห็นประจักษ์ต่างหาก ท่านผู้มีอายุ กามทั้งหลายที่ประกอบด้วย กาล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่ามีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก ในกามนี้มีโทษ ยิ่งนัก ส่วนโลกุตตรธรรมนี้เป็นธรรมอันผู้ได้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน’เมื่อข้าพระองค์กล่าวอย่างนี้แล้ว เทวดาได้ถามว่า “ดูก่อนภิกษุ ก็กามทั้งหลายซึ่งประกอบด้วยกาล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่ามีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก ในกามนี้มีโทษยิ่งนัก เป็นอย่างไร โลกุตตรธรรมนี้ซึ่งเป็นธรรมอันผู้ได้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน เป็นอย่างไร’

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ถูกถามแล้วอย่างนี้ จึงกล่าวตอบว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้าเองเป็นพระใหม่ บวชได้ไม่นาน เพิ่งเข้ามาสู่พระธรรมวินัยนี้ ข้าพเจ้าไม่อาจจะบอกท่านได้โดยพิสดาร พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ประทับอยู่ ณ ตโปทาราม

ใกล้พระนครราชคฤห์ ขอท่านจงเข้าไปเฝ้าแล้วทูลถามเนื้อความนี้กะพระองค์ท่านเถิด พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพยากรณ์แก่ท่านอย่างไร ท่านพึงทรงจำ เนื้อความนั้นไว้อย่างนั้นเถิด’

เมื่อข้าพระองค์กล่าวอย่างนี้ เทวดานั้นได้กล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงมีเหล่าเทพดาผู้มีบุญหนักศักดิ์ใหญ่อื่น ๆ ห้อมล้อมอยู่ มิใช่ทำได้ง่ายนักที่จะเข้าเฝ้าได้ ดูก่อนภิกษุ หากท่านเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วขอได้ทูลถามเนื้อความนี้แทน แม้พวกข้าพเจ้าก็จะมาเพื่อฟังธรรมด้วย’ ดังนี้ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หากว่าคำของเทวดาองค์นั้นเป็นจริง เทวดาองค์นั้นก็คงอยู่ไม่ไกล ณ ที่นี้แล”

เมื่อท่านพระสมิทธิกราบทูลอย่างนี้แล้ว เทวดาองค์นั้นได้กล่าวกะท่านพระสมิทธิว่า “ทูลถามเถิด ภิกษุ ทูลถามเถิด ภิกษุ ข้าพเจ้าตามมาถึงที่นี่แล้ว”

{๕๒} ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสบอกเทวดาองค์นั้น ด้วยพระคาถาทั้งหลายว่า

สัตว์ทั้งหลายมีสัญญาอยู่กับเบญจขันธ์ ติดอยู่ในเบญจขันธ์ แต่กำหนดรู้ถึงเบญจขันธ์ไม่ได้ จึงตกอยู่ใต้อำนาจแห่งมัจจุความตาย

ส่วนภิกษุผู้เป็นขีณาสพกำหนดรู้เบญจขันธ์ได้แล้ว ย่อมไม่สำคัญถึงเบญจขันธ์ เพราะว่าเบญจขันธ์นั้น ย่อมไม่มีแก่ภิกษุผู้เป็นพระขีณาสพนั้น เพราะเหตุนั้นเหตุที่ทำให้พูดถึงเบญจขันธ์นั้น จึงไม่มีแก่ภิกษุผู้เป็นพระขีณาสพนั้น

ดูก่อนเทวดา ถ้าท่านเข้าใจก็จงบอกมาเถิด”

เทวดากราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ย่อมไม่ทราบทั่วถึงเนื้อความแห่งพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วโดยย่อนี้โดยพิสดารได้

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทูลขอวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดตรัสโดยประการที่ข้าพระองค์จะพึงทราบทั่วถึงเนื้อความแห่งพระดำรัสที่พระองค์ตรัสแล้วโดยย่อนี้โดยพิสดารได้เถิด”

{๕๓} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสด้วยพระคาถาว่า

ผู้ใดย่อมสัาคัญตัวว่า ‘เราเสมอเขา’ หรือว่า ‘เราดี กว่าเขา’ หรือว่า ‘เราเลวกว่าเขา’ ผู้นั้นก็พึงทะเลาะกับใครก็ได้ ด้วยความถือตัวนั้น แต่ผู้ใดไม่หวั่นไหวในเพราะมานะทั้ง ๓ อย่างนั้น ความถือตัวว่า ‘เราเสมอเขา เราดีกว่าเขา เราเลวกว่าเขา’ ย่อมไม่มีแก่ผู้นั้นดูก่อนเทวดา ถ้าท่านเข้าใจก็จงบอกมาเถิด”

เทวดาองค์นั้นทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ย่อมไม่ทราบทั่วถึงเนื้อความแห่งพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วโดยย่อแม้นี้โดยพิสดารได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทูลขอวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดตรัสโดยประการที่ข้าพระองค์จะพึงทราบทั่วถึงเนื้อความแห่งพระดำรัสที่พระองค์ตรัสแล้วโดยย่อนี้ได้โดยพิสดารด้วยเถิด”{๕๔} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสด้วยพระคาถานี้ว่า

ภิกษุผู้เป็นพระขีณาสพละบัญญัติได้แล้ว ได้บรรลุธรรมอันปราศจากมานะ ตัดตัณหาในนามรูปนี้ได้แล้ว พวกเทวดาพวกมนุษย์ในโลกนี้ก็ดี ในโลกอื่นก็ดี ในสวรรค์ทุก ๆ ชั้นก็ดี ในสถานที่อยู่อาศัยของสัตว์ทุกจำพวกก็ดี เมื่อเที่ยวค้นหาอยู่ ก็ไม่พบภิกษุผู้เป็นพระขีณาสพรูปนั้น ผู้ตัดกิเลสเครื่องผูกได้แล้ว ผู้ไร้ทุกข์หมดตัณหาดูก่อนเทวดา ถ้าท่านเข้าใจก็จงบอกมาเถิด”

{๕๕} เทวดาองค์นั้นกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ย่อมทราบทั่วถึงเนื้อความแห่งพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วโดยย่อนี้ได้ โดยพิสดารอย่างนี้ว่า

บุคคลไม่ควรทำบาปอะไรด้วยกาย ด้วยวาจา หรือด้วยใจในโลกทั้งปวง ควรละกามเสีย เป็นผู้มีสติ สัมปชัญญะ ไม่พึงเสพทุกข์ ซึ่งไม่ประกอบด้วยประโยชน์เลย

จบ นันทนวรรคที่ ๒

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. นันทนสูตร ๒. นันทติสูตร

๓. นัตถิปตตสมสูตร ๔. ขัตติยสูตร

๕. สณมานสูตร ๖. นิททาตันทิสูตร

๗. ทุกกรสูตร ๘. หิริสูตร

๙. กุฏิกาสูตร ๑๐. สมิทธิสูตร

๓. สัตติวรรค

หมวดว่าด้วยอุปมาด้วยหอก

๑. สัตติสูตร

ว่าด้วยผู้ปฏิบัติควรทำตนเหมือนคนถูกแทงด้วยหอก

{๕๖} [๒๑] เรื่องเกิดขื้นที่พระนครสาวัตถี

เทวดาผู้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งนั้นแลได้กล่าวคาถานี้ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

คนที่ถูกแทงด้วยหอกย่อมรีบพยายามถอนออก หรือเมื่อถูกไฟไหม้ที่ศีรษะย่อมรีบพยายามดับ ฉันใด ภิกษุก็พึงเป็นผู้มีสติรีบพยายามเพื่อละความกำหนัดยินดีในกามอยู่ ฉันนั้น{๕๗} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

คนที่ถูกแทงด้วยหอกย่อมรีบพยายามถอนออก หรือเมื่อถูกไฟไหม้ที่ศีรษะย่อมรีบพยายามดับ ฉันใด ภิกษุก็พึงเป็นผู้มีสติรีบเพื่อละสักกายทิฏฐิอยู่ ฉันนั้น

๒. ผุสติสูตร

ว่าด้วยวิบากแห่งกรรม

{๕๘} [๒๒] เทวดากล่าวว่า

วิบากแห่งกรรมย่อมไม่ถูกต้องบุคคลผู้ไม่ก่อกรรม วิบากแห่งกรรมพึงถูกต้องบุคคลผู้ก่อกรรมเท่านั้น เพราะ