พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย สุตตนิบาต · อุรควรรค
๕. จุนทสูตร เล่ม ๒๕
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๓๐๒ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๕/๑๒ ในอุรควรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย สุตตนิบาต อุรควรรค จุนทสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๖ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๕ หน้า ๕๑๔–๕๑๗
๕. จุนทสูตร
บรรพชิตโดยชอบต้องการกันด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ก็ท่านพระภารทวาชะได้เป็นพระอรหันต์รูปหนึ่งในจำนวนพระอรหันต์ทั้งหลาย ฉะนี้แล
๕. จุนทสูตร
ว่าด้วยปัญหาของนฺายจุนทะ
[๘๓] (นายจุนทะบุตรช่างทองทูลถามว่า)
{๓๐๒} ข้าพระองค์ขอทูลถามพระพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นพระมุนี มีพระปัญญามาก เป็นเจ้าของพระธรรม ปราศจากตัณหา ทรงธรรมสูงกว่าทวยเทพและหมู่มนุษย์ ประเสริฐกว่านายสารถีทั้งปวงว่า ในโลกนี้มีพระสมณะอยู่กี่ประเภทขอพระองค์ทรงโปรดตรัสบอกให้ข้าพระองค์ทราบด้วยเถิด
- ๑ชาติสิ้นแล้ว คำว่า ชาติ ในที่นี้หมายถึงรูปกายของสัตว์ที่เกิดอยู่ในภพที่มีขันธ์๑ (อสัญญีสัตว์) ขันธ์ ๔ (อรูปพรหม) และขันธ์ ๕ (สัตว์ที่เกิดในอบายภูมิ มนุษย์ เทพ รูปพรหม) ไม่ได้หมายถึงชาติก่อน ชาติหน้า ชาติปัจจุบัน (ที.สี.อ. ๒๐๒-๒๐๓, สํ.ส.อ. ๑๙๔, องฺ.ติก.อ. ๑๖๕, ขุ.อุ.อ. ๑๘๓, ขุ.สุ.อ. ๑/๑๖๐)
- ๒พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว คำว่า พรหมจรรย์ ในที่นี้หมายถึงมรรค คือสำเร็จมรรคผล เป็นพระอรหันตขีณาสพแล้ว (ที.สี.อ. ๑/๑๖๙, สํ.ส.อ. ๑๙๔, องฺ.ติก.อ. ๑๖๖, ขุ.อุ.อ. ๑๘๔, ขุ.สุ.อ. ๑/๑๖๐)
- ๓กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว คำว่า กิจ ในที่นี้หมายถึงกิจในอริยสัจ ๔ คือ (๑) ปริญญากิจ กิจคือการกำหนดรู้ทุกข์ (๒) ปหานกิจ กิจคือการละเหตุเกิดแห่งทุกข์ (๓) สัจฉิกิริยากิจ กิจคือการทำให้แจ้งซึ่งความดับทุกข์ (๔) ภาวนากิจ กิจคือการอบรมอริยมรรคมืองค์ ๘ ให้เจริญ ซึ่งแต่ละกิจประกอบในมรรค ๔ จึงรวมเป็นกิจ ๑๖ (ที.สี.อ. ๒๐๓, สํ.ส.อ. ๑๙๔, องฺ.ติก.อ. ๑๖๖, ขุ.อุ.อ. ๑๘๔, ขุ.สุ.อ. ๑/๑๖๐)
- ๔กิจควรฝึกเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก หมายถึงไม่มีกิจหรือหน้าที่ในการบำเพ็ญมรรคญาณเพื่อความหมดสิ้นแห่งกิเลสอีกต่อไป เพราะการบรรลุอรหัตตผลเป็นจุดสิ้นสุดแห่งทุกข์และเป็นจุดหมายสูงสุดในพระพุทธศาสนา (ที.สี.อ. ๒๐๓, สํ.ส.อ. ๑๙๔, องุ.ติก.อ. ๑๖๖, ขุ.อุ.อ. ๑๘๔. ขุ.สุ.อ. ๑/๑๖๐)
[๘๔] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า) ดูก่อนจุนทะ
ในธรรมวินัยนี้มีสมณะอยู่เพียง ๔ ประเภทเท่านั้น ไม่มีประเภทที่ ๕ เมื่อท่านถามซึ่งหน้าอย่างนี้ เราก็จะชี้แจงให้ทราบ สมณะ ๔ ประเภทนั้น คือ (๑) สมณะผู้ชนะ กิเลสทั้งปวงด้วยมรรค (๒) สมณะผู้แสดงมรรคแก่ชน เหล่าอื่น (๓) สมณะผู้ดำรงอยู่ในมรรคปฏิปทา (๔) สมณะผู้ประทุษร้ายมรรค[๘๕] (นายจุนทะบุตรช่างทองทูลถามว่า)
ข้าพระองค์ทูลถามแล้ว ขอพระองค์ตรัสชี้แจงให้ทราบว่า พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงบัญญัติเรียกสมณะผู้ชนะกิเลสทั้งปวงด้วยมรรคนั้นว่าอะไร ทรงบัญญัติเรียกสมณะผู้แสดงมรรคแก่ชนเหล่าอื่นนั้นว่าอะไรทรงบัญญัติเรียกสมณะผู้ดำรงอยู่ในมรรคปฏิปทานั้นว่าอะไร ทรงบัญญัติเรียกสมณะผู้ประทุษร้ายมรรคนั้นว่าอะไร[๘๖] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า)
พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงบัญญัติเรียกสมณะผู้ตัดความสงสัยได้เด็ดขาด ไม่มีกิเลสดุจลูกศร มีจิตน้อมไปในนิพพาน ไม่มีความกำหนัด มีจิตมั่นคง แนะนำสั่งสอนชาวโลกพร้อมทั้งเทวโลกว่าสมณะผู้ชนะกิเลส ทั้งปวงด้วยมรรค
- ๑สมณะผู้ดำรงอยู่ในมรรคปฏิปทา หมายถึงพระเสขบุคคล ๗ ประเภทซึ่งดำรงอยู่ในโลกุตตรมรรค รวมถึงภิกษุปถุชนผู้มีศีล ซึ่งดำรงอยู่ในโลกิยมรรค สมณะผู้ประทุษร้ายมรรค หมายถึงภิกษุผู้ทุศีล (ขุ.สุ.อ, ๑/๑๖๔)
- ๒ไม่มีความกำหนัด หมายถึงไม่มีความติดใจสิ่งใด ๆ ด้วยอำนาจตัณหา (ขุ.สุ.อ. ๑/๑๖๕)
๕. จุนทสูตร
[๘๗] พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงบัญญัติเรียกภิกษุในศาสนานี้ผู้ทราบว่านิพพานเป็นธรรมสูงสุด บอกและจำแนกนิพพานธรรมในศาสนานี้ได้แจ่มแจ้งผู้ตัดความสงสัยได้เป็นพระมุนีไม่หวั่นไหว ว่าสมณะผู้แสดงมรรคแก่ชนเหล่าอื่น[๘๘] พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงบัญญัติเรียกภิกษุผู้สำรวมแล้ว ในเมื่อพระพุทธเจ้าทรงแสดงนิพพานธรรมไว้ดีแล้ว มีสติเสพบทอันไม่มีโทษอยู่ เป็นอยู่ในมรรค ว่าสมณะผู้ดำรงอยู่ในมรรคปฏิปทา
[๘๙] พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงบัญญัติเรียกภิกษุผู้ถือเพศแห่งพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระอริยสาวก ผู้มีวัตรอันงาม แต่ชอบแล่นไป ประทุษร้ายตระกูล คะนองกาย วาจา ใจ เจ้าเล่ห์เพทุบาย ไม่สำรวมเป็นคนแกลบ ว่าสมณะผู้ประทุษร้ายมรรค[๙๐] ก็อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว มีปัญญา รู้จักสมณะทั้ง ๔ ประเภทนั้นว่ามีลักษณะเช่นนั้น เมื่อเห็นชัดอย่างนี้แล้วย่อมไม่ทำลายศรัทธาของคฤหัสถ์ผู้รู้จักสมณะเหล่านั้นให้เสื่อมไป บุคคลจะทำสมณะผู้สมบูรณ์ด้วยศีลให้เสมอกับ สมณะผู้ทุศีล และจะทำสมณะผู้บริสุทธิ์ให้เสมอกับสมณะผู้ไม่บริสุทธิ์ได้อย่างไร
- ๑เสพบทอันไม่มีโทษ ในที่นี้หมายถึงเจริญโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ (ขุ.สุ.อ. ๑/๑๖๗)
- ๒ชอบแล่นไป หมายถึงชอบเข้าไปมีส่วนร่วมในการรับปัจจัย กล่าวคือ ภิกษุผู้ทุศีลทำการเลียนแบบเหล่าพระอริยะแล้วมักแสดงตัวท่ามกลางสงฆ์ว่า ‘เราก็เป็นภิกษุเหมือนกัน’ เมี่อมีทายกมาถวายปัจจัย ก็มักเสนอหน้าเข้าไปรับ ประทุษร้ายตระกูล หมายถึงทำลายความเลื่อมใสของเหล่าตระกูลกษัตริย์เป็นต้นให้เสียไปด้วยการประพฤติปฏบัติที่ไม่เหมาะสม (ขุ.สุ.อ. ๑/๓๖๗)
๖. ปราภวสูตร
ว่าด้วยทางแห่งความเสื่อม ๑๒ อย่าง
{๓๐๓} ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล เมื่อล่วงปฐมยามไปแล้ว มีเทวดาองค์หนึ่งมีรัศมีงดงามยิ่งนัก ทำพระวิหารเชตวันให้สว่างไสวไปทั่ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นคาถาว่า
{๓๐๔} [๙๑] ข้าพระองค์มาทูลถามท่านพระโคดมถึงบุคคลผู้มีแต่ความเสื่อมอย่างเดียวว่า อะไรเป็นทางให้ถึงความเสื่อม
[๙๒] (พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสตอบเป็นพระคาถาว่า)
ผู้เจริญก็รู้ได้ง่าย ผู้เสื่อมก็รู้ได้ง่าย คือ ผู้ใคร่ธรรม เป็นผู้เจริญ ผู้เกลียดธรรมเป็นผู้เสื่อม
[๙๓] (เทวดาทูลถามต่อไปว่า)
ด้วยพระดำรัสที่ตรัสบอกนี้ ข้าพระองค์จึงทราบชัดว่าข้อนี้นั้นเป็นทางแห่งความเสื่อมข้อที่ ๑ ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ขอพระองค์โปรดตรัสบอกทางแห่งความเสื่อมข้อที่ ๒ ต่อไป
- ๑ในที่นี้ ผู้ใคร่ธรรม หมายถึงผู้กระหยิ่ม ปรารถนา สนใจฟัง รับมาปฏิบัติซึ่งธรรมคือกุศสกรรมบถ ๑๐ ประการ ส่วน ผู้เกลียดธรรม หมายถึงผู้ไม่กระหยิ่ม ไม่ปรารถนา ไม่สนใจฟัง ไม่รับมาปฏิบัติ ซึ่งธรรมคือกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการนั้น ซึ่งทำให้รู้จักได้ง่ายว่าเป็นผู้เจริญหรือผู้เสื่อมด้วยการสังเกตพฤติกรรมในการประพฤติธรรมคือกุศลกรรมบถของเขาทั้งสอง (ขุ.สุ.อ. ๑/๑๗๑)
จบ ๕. จุนทสูตร