๕. โธตกปัญหา เล่ม ๒๕

โธตกปัญหาที่ ๕

ว่าด้วยธรรมดับกิเลส

[๔๒๙] โธตกมาณพได้ทูลถามปัญหาว่า

ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระ-

องค์ขอทูลถามพระองค์ ขอพระองคึจงตรัส

บอกข้อความนั้นแก่ข้าพระองค์เถิด ข้าแต่

พระองค์ผู้แสวงหาคุณอันใหญ่ ข้าพระองค์

ปรารถนาอย่างยิ่ง ซึ่งพระวาจาของพระองค์บุคคลได้ฟังพระสุรเสียงของพระองค์แล้ว

พึงศึกษาธรรมเป็นเครื่องดับกิเลสเพื่อตน

เถิด.

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพยากรณ์ว่า ดูก่อนโธตกะ

ถ้าเช่นนั้น ท่านจงมีปัญญารักษาตน

มีสติกระทำความเพียรในศาสนานี้เถิด บุคคล

ฟังเสียงจากปากของเรานี้แล้ว พึงศึกษา

ธรรมเป็นเครื่องดับกิเลสเพื่อตนเถิด.

ข้าพระองค์เห็นพระองค์ผู้เป็น

พราหมณ์ หากังวลมิได้ ทรงยังพระกายให้

เป็นไปอยู่ในเทวโลกและมนุษยโลก ข้าแต่

พระองค์ผู้มีพระจักษุรอบคอบเพราะเหตุนั้น

ข้าพระองค์ขอถวายบังคมพระองค์ ข้าแต่

พระองค์ผู้ศากยะ ขอพระองค์จงทรงปลด-

เปลื้องข้าพระองค์เสียจากความสงสัยเถิด.

พ. ดูก่อนโธตกะ เราจักไม่อาจเพื่อ

จะปลดเปลื้องใคร ๆ ผู้ยังมีความสงสัยในโลก

ให้พ้นไปได้ ก็เมื่อท่านรู้ทั่วถึงธรรมอัน

ประเสริฐ จะข้ามโอฆะนี้ได้ ด้วยอาการ

อย่างนี้.

ธ. ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นพรหม ขอ

พระองค์จงทรงพระกรุณาสั่งสอนธรรมเป็น

ที่สงัดกิเลส ที่ข้าพระองค์ควรจะรู้แจ้ง และ

ขอพระองค์ทรงพระกรุณาสั่งสอน ไม่ให้

ข้าพระองค์ขัดข้องอยู่เหมือนอากาศเถิด

ข้าพระองค์อยู่ในที่นี้นี่แหละ จะพึงเป็นผู้

ไม่อาศัยแอบอิงเที่ยวไป.

พ. ดูก่อนโธตกะ เราจักแสดงธรรม

เครื่องระงับกิเลสแก่ท่าน ในธรรมที่เราได้

เห็นแล้ว เป็นธรรมประจักษ์แก่ตน ที่บุคคลได้รู้แจ้งแล้วเป็นผู้มีสติพึงดำเนินข้ามตัณหา

อันซ่านไปในอารมณ์ต่าง ๆ ในโลกเสียได้.

ธ. ข้าแต่พระองค์ผู้แสวงหาคุณอัน

ใหญ่ ก็ข้าพระองค์ยินดีอย่างยิ่ง ซึ่งธรรม

เป็นเครื่องระงับกิเลสอันสูงสุด ที่บุคคลได้

รู้แจ้งแล้ว เป็นผู้มีสติ พึงดำเนินข้ามตัณหา

อันซ่านไปในอารมณ์ต่าง ๆ ในโลกเสียได้.

พ. ดูก่อนโธตกะ ท่านรู้ชัดซึ่งส่วน

อย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งในส่วนเบื้องบน ทั้ง

ในส่วนเบื้องต่ำ แม้ในส่วนเบื้องขวางคือ

ท่ามกลาง ท่านรู้แจ้งสิ่งนั้นว่า เป็นเครื่อง

ข้องอยู่ในโลกอย่างนี้แล้ว อย่าได้ทำตัณหา

เพื่อภพน้อยและภพใหญ่เลย.

จบโธตกมาณวกปัญหาที่ ๕

อรรถกถาโธตกสูตร๑ที่ ๕

โธตกสูตร มีคำเริ่มต้นว่า ปุจฺฉามิ ตํ โธตกมาณพได้ทูลว่าข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ขอทูลถามพระองค์ ดังนี้.

ในบทเหล่านั้น บทว่า วาจาภิกงฺขามิ คือข้าพระองค์ปรารถนาอย่างยิ่งซึ่งพระวาจาของพระองค์. บทว่า สิกฺเข นิพฺพานมตฺตโน พึงศึกษาธรรมเป็นเครื่องดับกิเลสเพื่อตน คือพึงศึกษาอธิศีลเป็นต้น เพื่อประโยชน์แก่การดับกิเลสมีราคะเป็นต้นเพื่อตน. บทว่า อิโต คือจากปากของเรา.

๑. บาลีเป็น โธตกปัญหา.

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว โธตกมาณพมีความดีใจสรร-เสริญพระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทูลขอให้ปลดเปลื้องข้อสงสัย จึงกล่าวคาถานี้ว่า ปสฺสามหํ ดังนี้เป็นต้น.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ปสฺสามหํ เทวมนุสฺสโลเก คือ ข้าพระองค์เห็นพระองค์ผู้เป็นพราหมณ์หากังวลมิได้ ทรงยังพระวรกายให้เป็นไปอยู่ในเทวโลก และมนุษยโลก. บทว่า ตนฺตํ นมสฺสามิ คือ ข้าพระองค์ขอถวายนมัสการพระองค์. บทว่า ปมุญฺจ คือ ขอพระองค์จงทรงปลดเปลื้อง.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงการปลดเปลื้องความสงสัยอันเนื่องด้วยพระองค์ จึงตรัสพระคาถาว่า นาหํ ดังนี้เป็นต้น.

ในบทเหล่านั้น บทว่า นาหํ คมิสฺสามิ คือเราจักไม่มาถึง คือไม่ศึกษา อธิบายว่า จักไม่พยายาม. บทว่า ปโมจนาย แปลว่าเพื่อปลดเปลื้อง.

บทว่า กกํกถึ คือความสงสัย. บทว่า ตเรสิ คือพึงข้าม.

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว โธตกมาณพยิ่งดีใจหนักขึ้นสรรเสริญพระผู้มีพระภาคเจ้ายิ่งขึ้น เมื่อจะทูลขอให้สั่งสอน จึงกล่าวคาถาว่าอนุสาส พฺรหฺเม ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นพรหม ขอพระองค์ทรงสั่งสอนเถิดดังนี้เป็นต้น.

ในบทเหล่านั้น บทว่า พฺรหฺเม นี้เป็นคำพูดที่ประเสริฐที่สุด. ด้วยเหตุนั้น โธตกมาณพจึงทูลเรียกพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า อนุสาส พฺรหฺเมดังนี้. บทว่า วิเวกธมฺมํ ธรรมเป็นเครื่องสงัดกิเลส ได้แก่ธรรมคือนิพพานเป็นเครื่องสงัดสังขารทั้งปวง. บทว่า อพฺยาปชฺชมาโน ไม่ขัดข้องอยู่ คือไม่ขัดข้องมีประการต่าง ๆ. บทว่า อิเธว สนฺโต คืออยู่ในที่นี้แหละ. บทว่า

อสิโต แปลว่าไม่อาศัย. สองคาถาจากนี้ไปมีนัยดังกล่าวแล้วในเมตตคูสูตรนั่นแล. มีต่างกันอย่างเดียวคือในเมตตคูสูตรนั้นเป็น ธมฺมํ ในสูตรนี้เป็นสนฺติ. กึ่งคาถาก่อนในคาถาที่สาม มีนัยดังกล่าวแล้วในเมตตคูสูตรนั้นเหมือนกัน. ในส่วนที่ผิดกันคือบทว่า สงฺโค คือเป็นฐานะที่ข้องอยู่. อธิบายว่าเป็นเครื่องข้อง. บทที่เหลือในที่ทั้งปวงชัดดีแล้ว. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจบเทศนาแม้นี้ด้วยธรรมเป็นยอด คือพระอรหัต ด้วยประการฉะนี้แล.

เมื่อจบเทศนาได้มีผู้บรรลุพระอรหัตเช่นเดียวกับที่กล่าวมาแล้วนั่นแล.

จบอรรถกถาโธตกสูตรที่ ๕ แห่งอรรถกถาขุททกนิกาย

ชื่อปรมัตถโชติกา

อุปสีวปัญหาที่ ๖

ว่าด้วยสิ่งหน่วงเหนี่ยว

[๔๓๐] อุปสีวมาณพทูลถามปัญหาว่า

ข้าแต่พระองค์ผู้ศากยะ ข้าพระองค์

เป็นผู้เดียว ไม่อาศัยธรรมหรือบุคคลอะไร

แล้ว ไม่สามารถจะข้ามห้วงน้ำใหญ่คือกิเลสได้ ข้าแต่พระองค์ผู้สมันตจักษุ ขอพระองค์

จงตรัสบอกที่หน่วงเหนี่ยว อันข้าพระองค์

พึงอาศัยข้ามห้วงน้ำคือกิเลสนี้ แก่ข้าพระ-

องค์เถิด.

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพยากรณ์ว่า ดูก่อนอุปสีวะ

ท่านจงเป็นผู้มีสติ เพ่งอากิญ-

จัญญายตนสมาบัติ อาศัยอารมณ์ว่า ไม่มี

ดังนี้แล้ว ข้ามห้วงน้ำคือกิเลสเสียเถิด ท่าน

จงการละกามทั้งหลายเสีย เป็นผู้เว้นจากความ

สงสัย เห็นธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งตัณหาให้

แจ่มแจ้งทั้งกลางวันกลางคืนเถิด.

อุ. ผู้ใดปราศจากความกำหนัดยินดี

ในกามทั้งปวงละสมาบัติอื่นเสีย อาศัยอากิญ-