๑๖. ปิงคิยปัญหา เล่ม ๒๕

ปิงคิยปัญหาที่ ๑๖

ว่าด้วยการไม่เกิดอีก

[๔๔๐] ปิงคิยมาณพทูลถามปัญหาว่า

ข้าพระองค์เป็นคนแก่ มีกำลังน้อย

ผิวพรรณเศร้าหมอง นัยน์ตาทั้งสองของ

ข้าพระองค์ไม่แจ่มใส หูสำหรับฟังก็ไม่

สะดวก ขอข้าพระองค์อย่าได้เป็นคนหลง

ฉิบหายเสียในระหว่างเลย ขอพระองค์จงตรัสบอกธรรมที่ข้าพระองค์ควรรู้อันเป็น

เครื่องละชาติและชรา ในที่นี้เสียเถิด.

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพยากรณ์ว่า ดูก่อนปิงคิยะ

ชนทั้งหลายได้เห็นเหล่าสัตว์ผู้เดือด-

ร้อนอยู่เพราะรูปทั้งหลายแล้ว ยังเป็นผู้

ประมาท ก็ย่อยยับอยู่เพราะรูปทั้งหลาย ดู

ก่อนปิงคิยะ เพราะเหตุนั้น ท่านจงเป็นคน

ไม่ประมาท ละรูปเสียเพื่อความไม่เกิดอีก.

ปิ. ทิศใหญ่สี่ ทิศน้อยสี่ ทิศเบื้องบน

ทิศเบื้องต่ำ รวมเป็นสิบทิศ สิ่งไร ๆ ในโลกที่พระองค์ไม่ได้เห็น ไม่ได้ฟัง ไม่ได้ทราบ

หรือไม่ได้รู้แจ้ง มิได้มี ขอพระองค์จงตรัส

บอกธรรมที่ข้าพระองค์ควรรู้ อันเป็นเครื่อง

ละชาติและชราในอัตภาพนี้เถิด.

พ. ดูก่อนปิงคิยะ เมื่อท่านเห็นหมู่

มนุษย์ผู้ถูกตัณหาครอบงำแล้ว เกิดความ

เดือดร้อน อันชราถึงรอบข้าง ดูก่อนปิงคิยะ

เพราะเหตุนั้น ท่านจงเป็นคนไม่ประมาทละ

ตัณหาเสีย เพื่อความไม่เกิดอีก.

จบปิงคิยมาณวกปัญหาที่ ๑๖

อรรถกถาปิงคิยสูตรที่ ๑๖

ปิงคิยสูตร มีคำเริ่มต้นว่า ชิณฺโณหมสฺมิ ดังนี้.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ชิณฺโณหมสฺมิ อพโล วีตวณฺโณ ข้า-พระองค์เป็นคนแก่ มีกำลังน้อย ผิวพรรณเศร้าหมอง คือ นัยว่า พราหมณ์นั้นถูกชราครอบงำมีอายุได้ ๑๒๐ ปีโดยกำเนิด มีกำลังน้อย คิดว่า เราจักทำให้ถึงบทในที่นี้ กลับทำเสียในที่อื่น และมีผิวพรรณเศร้าหมอง ด้วยเหตุนั้นปิงคิยะจึงกล่าวว่า ชิณฺโณหมฺสฺมิ อพโล วีตวณฺโณ ดังนี้. บทว่า มาหมฺปนสฺสํ โมมูโห อนฺตราย ข้าพระองค์อย่าได้เป็นคนหลงฉิบหายเสียในระหว่างเลย คือ ข้าพระองค์ยังไม่ทำให้แจ้งซึ่งธรรมของพระองค์ ยังเป็นผู้ไม่รู้แจ้ง อย่าได้ฉิบหายเสียในระหว่างเลย. บทว่า ชาติปราย อิธ วิปฺปหานํธรรมเป็นเครื่องละชาติและชราในที่นี้ คือ ขอพระองค์จงทรงบอกธรรมเป็นเครื่องละชาติและชรา คือ นิพพานธรรม ณ บาทมูลของพระองค์หรือ ณปาสาณกเจดีย์นี้ ที่ข้าพระองค์ควรรู้เถิด.

บัดนี้ เพราะปิงคิยะกล่าวคาถาว่า ชิณฺโณหมสฺมิ เพราะเพ่งในกายฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เพื่อให้ปิงคิยะนั้นละความเยื่อใยในกายเสียจึงตรัสว่า ทิสฺวาน รูเปสุ วิหญฺมาเน ชนทั้งหลายได้เห็นเหล่าสัตว์ผู้เดือดร้อนในเพราะรูป ดังนี้.

ในบทเหล่านั้น บทว่า รูเปสุ คือเพราะรูปเป็นเหตุเป็นปัจจัย. บทว่าวิหญฺมาเน คือ เดือดร้อนอยู่ด้วยกรรมกรณ์เป็นต้น. บทว่า รูปฺปนฺติรูเปสุ ย่อมย่อยยับในเพราะรูปทั้งหลาย คือ ชนทั้งหลายย่อมย่อยยับย่อมลำบากด้วยโรคทั้งหลายมีโรคตาเป็นต้น เพราะรูปเป็นเหตุ.

ปิงคิยะแม้ฟังข้อปฏิบัติที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสจนถึงพระอรหัตแล้วก็ยังไม่บรรลุธรรมวิเศษ เพราะความชราและกำลังน้อย เมื่อจะสรรเสริญพระผู้มี-พระภาคเจ้าด้วยคาถานี้อีกว่า ทิสา จ ตสฺโส ทิศใหญ่สี่ดังนี้ จึงวิงวอนขอให้เทศนา. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงแสดงปฏิปทาจนถึงพระอรหัตแก่ปิงคิยะอีกจึงตรัสคาถาว่า ตณฺหาธิปนฺเน หมู่มนุษย์ถูกตัณหาครอบงำแล้วดังนี้เป็นต้น. บทที่เหลือในบททั้งปวงชัดเจนดีแล้ว. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงพระสูตรแม้นี้ ด้วยธรรมเป็นยอดคือพระอรหัตนั่นแล.

อนึ่ง เมื่อจบเทศนาปิงคิยะได้ตั้งอยู่ในอนาคามิผล. นัยว่าปิงคิยะนั้นคิดในระหว่าง ๆ ว่า พาวรีพราหมณ์ผู้เป็นลุงของเราไม่ได้ฟังเทศนาอันวิจิตรเฉียบแหลมอย่างนี้ จะมีประโยชน์อะไรด้วยการฟังของเรา เพราะความฟุ้งซ่านด้วยความเยื่อใยนั้นปิงคิยะจึงไม่ได้บรรลุพระอรหัต. ส่วนชฎิล ๑,๐๐๐ ที่เป็นอันเตวาสิกของปิงคิยะนั้นได้บรรลุพระอรหัต. ทั้งหมดทรงบาตรและจีวรสำเร็จด้วยฤทธิ์ได้เป็นเอหิภิกขุ ด้วยประการฉะนี้.

จบอรรถกถาปิงคิยสูตรที่ ๑๖ แห่งอรรถกถาขุททกนิกาย

ชื่อปรมัตถโชติกา

ปารายนานุสังคีติคาถา

ว่าด้วยความแก่กล้าแห่งอินทรีย์ของมาณพ ๑๖ คน

[๔๔๑] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับ อยู่ ณ ปาสาณกเจดีย์ในมคธชนบทได้ตรัสปารายนสูตรนี้ อันพราหมณ์มาณพ ๑๖ คน ผู้เป็นบริวารของพราหมณ์พาวรี ทูลอาราธนาแล้ว ได้ตรัสพยากรณ์ปัญหา แม้หากว่าการกบุคคลรู้ทั่วถึงอรรถ รู้ทั่วถึงธรรมแห่งปัญหาหนึ่ง ๆ แล้วพึงปฏิบัติธรรมอันสมควรแก่ธรรมไซร้ การกบุคคลนั้น ก็พึงถึงฝั่งโน้นแห่งชราและมรณะได้แน่แท้ เพราะธรรมเหล่านี้ เป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่การถึงฝั่งโน้น เพราะเหตุนั้น คำว่า ปารายนะ จึงเป็นชื่อแห่งธรรมปริยายนี้.

[๔๔๒] พราหมณ์มาณพผู้อาราธนา

ทูลถามปัญหา ๑๖ คนนั้น คือ อชิตมาณพ ๑

ติสสเมตเตยยมาณพ ๑ ปุณณกมาณพ ๑

เมตตคูมาณพ ๑ โธตกมาณพ ๑ อุปสีว-

มาณพ ๑ นันทมาณพ ๑ เหมกมาณพ ๑

โตเทยยมาณพ ๑ กัปปมาณพ ๑ ชตุกัณณี-

มาณพผู้เป็นบัณฑิต ๑ ภัทราวุธมาณพ ๑

อุทยมาณพ ๑ โปสาลพราหมณ์มาณพ ๑

โมฆราชมาณพผู้มีปัญญา ๑ ปิงคิยมาณพผู้

แสวงหาคุณอันใหญ่ ๑ พราหมณ์มาณพทั้ง

๑๖ คนนี้ ได้เข้าไปเฝ้าพระพุทธเจ้าผู้แสวง

หาคุณอันใหญ่ ทรงมีจรณะอันสมบูรณ์

พราหมณ์มาณพทั้ง ๑๖ คน ได้เข้าไปเฝ้า

ทูลถามปัญหาอันละเอียด กะพระพุทธเจ้าผู้

ประเสริฐสุด.

พระพุทธเจ้าผู้เป็นมุนีได้ตรัสพยากรณ์

ปัญหาที่พราหมณ์มาณพเหล่านั้นทูลถามแล้ว

ตามที่เป็นจริง ทรงให้พราหมณ์มาณพทั้ง-

หลายยินดีแล้ว ด้วยการตรัสพยากรณ์ปัญหา

ทุก ๆ ปัญหา

พราหมณ์มาณพทั้ง ๑๖ คนเหล่านั้น

อันพระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์พระอาทิตย์ผู้มี

จักษุให้ยินดีแล้ว ได้ประพฤติพรหมจรรย์

ในสำนักของพระพุทธเจ้า ผู้มีพระปัญญา

อันประเสริฐ.

เนื้อความแห่งปัญหาหนึ่ง ๆ ที่พระ-

พุทธเจ้าทรงแสดงแล้วด้วยประการใด ผู้ใด

พึงปฏิบัติตามด้วยประการนั้น ก็พึงจากฝั่ง

นี้ไปถึงฝั่งโน้นได้ ผู้นั้นเจริญมรรคอันอุดม

อยู่ ก็พึงจากฝั่งนี้ไปถึงฝั่งโน้นได้ ธรรม

ปริยายนั้นเป็นทางเพื่อไปสู่ฝั่งโน้น เพราะ

ฉะนั้น ธรรมปริยายนั้นจึงชื่อว่า ปารายนะ.

[๔๔๓] ปิงคิยมาณพกล่าวคาถาว่า

อาตมาจักขับตามภาษิตเครื่องไปยัง

ฝั่งโน้น (อาตมาขอกล่าวตามที่พระผู้มี

พระภาคเจ้าได้ทรงเห็นแล้วด้วยพระญาณ)

พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ ปราศจากมลทิน

มีพระปัญญากว้างขวาง ไม่มีความใคร่ ทรง

ดับกิเลสได้แล้ว จะพึงตรัสมุสาเพราะเหตุ

อะไร

เอาเถิด อาตมาจักแสดงวาจาที่ควร

เปล่ง ประกอบด้วยคุณของพระพุทธเจ้า

ผู้ทรงละความหลงอันเป็นมลทินได้แล้ว

ทรงละความถือตัวและความลบหลู่ได้

เด็ดขาด.

ดูก่อนท่านพราหมณาจารย์ พระ-

พุทธเจ้าทรงบรรเทาความมืด มีพระจักษุ

รอบคอบ ทรงถึงที่สุดของ ทรงล่วงภพ

ได้ทั้งหมด ไม่มีอาสวะ ทรงละทุกข์ได้

ทั้งปวง มีพระนามตามความเป็นจริงว่า

พุทโธ อันอาตมาเข้าเฝ้าแล้ว.

นกพึงละป่าเล็ก แล้วมาอยู่อาศัย

ป่าใหญ่อันมีผลไม่มาก ฉันใด อาตมา มา

ละคณาจารย์ผู้มีความเห็นน้อยแล้ว ได้

ประสบพระพุทธเจ้าผู้มีความเห็นประเสริฐ

เหมือนหงส์โผลงสู่สระใหญ่ แม้ฉันนั้น

ก่อนแต่ศาสนาของพระโคดม

อาจารย์เหล่าใด ได้พยากรณ์ลัทธิของตนแก่

อาตมาในกาลก่อนว่า เหตุนี้ได้เป็นมาแล้ว

อย่างนี้ จักเป็นอย่างนี้ คำพยากรณ์ของ

อาจารย์เหล่านั้นทั้งหมด ไม่ประจักษ์แก่ตน

คำพยากรณ์ทั้งหมดนั้น เป็นเครื่องทำความ

ตรึกให้ทวีมากขึ้น (อาตมาไม่พอใจในคำ

พยากรณ์นั้น)

พระโคดมพระองค์เดียว ทรง

บรรเทาความมืดสงบระงับ มีพระรัศมี

โชติช่วง มีพระปัญญาเป็นเครื่องปรากฏดุจ

แผ่นดิน มีพระปัญญากว้างขวาง ได้ทรง

แสดงธรรมอันบุคคลพึงเห็นเอง ไม่ประกอบ

ด้วยกาล เป็นที่สิ้นตัณหา ไม่มีจัญไร หา

อุปมาในที่ไหน ๆ มิได้ แก่อาตมา.

พราหมณ์พาวรีผู้อาจารย์กล่าวคาถากะพระปิงคิยะว่า

ท่านปิงคิยะ พระโคดมพระองค์ใด

ได้ทรงแสดงธรรมอันบุคคลพึงเห็นเอง ไม่

ประกอบด้วยกาล เป็นที่สิ้นตัณหา ไม่มี

จัญไร หาอุปมาในที่ไหน ๆ มิได้แก่ท่าน

เพราะเหตุไรหนอ ท่านจึงอยู่ปราศจาก

พระโคดมพระองค์นั้น ผู้มีพระปัญญาเป็น

เครื่องปรากฏดุจแผ่นดิน มีพระปัญญา

กว้างขวาง สิ้นกาลแม้ครู่หนึ่งเล่า.

พระปิงคิยะกล่าวคาถาตอบพราหมณ์พาวรีผู้อาจารย์ว่า

ท่านพราหมณ์ พระโคดมพระองค์ใด

ได้ทรงแสดงธรรมอันบุคคลพึงเห็นเอง ไม่

ประกอบด้วยกาล เป็นที่สิ้นตัณหา ไม่มี

จัญไร หาอุปมาในที่ไหน ๆ มิได้ แก่อาตมาอาตมามิได้อยู่ปราศจากพระโคดมพระองค์

นั้น ผู้มีพระปัญญาเป็นเครื่องปรากฏดุจ

แผ่นดิน มีพระปัญญากว้างขวาง สิ้นกาล

แม้ครู่หนึ่ง.

ท่านพราหมณ์ อาตมาไม่ประมาท

ทั้งกลางคืนกลางวัน เห็นอยู่ซึ่งพระพุทธเจ้า

ผู้โคดมพระองค์นั้นด้วยใจ เหมือนเห็นด้วย

จักษุ ฉะนั้น อาตมานมัสการอยู่ซึ่งพระ-

พุทธเจ้าผู้โคดมพระองค์นั้นตลอดราตรี

อาตมา มาสำคัญความไม่อยู่ปราศจาก

พระพุทธเจ้าผู้โคดมพระองค์นั้น ด้วยความ

ไม่ประมาทนั้น.

ศรัทธา ปีติ มนะ และสติของอาตมา

ย่อมน้อมไปในคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าผู้

โคดม พระพุทธเจ้าผู้โคดม ผู้มีพระปัญญา

กว้างขวาง ประทับอยู่ยังทิศาภาคใด ๆ

อาตมานั้นเป็นผู้นอบน้อมไปโดยทิศาภาค

นั้น ๆ นั่นแล.

ร่างกายของอาตมาผู้แก่แล้ว มีกำลัง

และเรี่ยวแรงน้อยนั่นเอง ท่านพราหมณ์

อาตมาไปสู่พระพุทธเจ้าด้วยการไปแห่ง

ความดำริเป็นนิตย์ เพราะว่าใจของอาตมา

ประกอบแล้วด้วยพระพุทธเจ้านั้น.

อาตมานอนอยู่บนเปือกตม คือกาม

ดิ้นรนอยู่ (เพราะตัณหา) ลอยจากเกาะหนึ่ง

ไปสู่เกาะหนึ่ง ครั้งนั้นอาตมาได้เห็นพระ-

สัมพุทธเจ้า ผู้ทรงข้ามโอฆะได้แล้ว ไม่มี

อาสวะ.

(ในเวลาจบคาถานี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทรามความแก่กล้าแห่งอินทรีย์ของพระปิงคิยะและพราหมณ์พาวรีแล้ว ประทับอยู่ ณ นครสาวัตถีนั้นเอง ทรงเปล่งพระรัศมีดุจทองไปแล้ว พระปิงคิยะกำลังนั่งพรรณนาพระพุทธคุณแก่พราหมณ์พาวรีอยู่. ได้เห็นพระรัศมีและคิดว่า นี้อะไรเหลียวแลไป ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าประหนึ่งประทับอยู่เบื้องหน้าตน จึงบอกแก่พราหมณ์พาวรีว่า พระพุทธเจ้าเสด็จมาแล้ว พราหมณ์พาวรีได้ลุกจากอาสนะประคองอัญชลียืนอยู่. แม้พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแผ่พระรัศมีแสดงพระองค์แก่พราหมณ์พาวรี ทรงทราบธรรมเป็นที่สบายของพระปิงคิยะและพราหมณ์พาวรีทั้งสองแล้ว เมื่อจะตรัสเรียกแต่พระปิงคิยะองค์เดียว จึงได้ตรัสพระคาถานี้ว่า)

ดูก่อนปิงคิยะ พระวักกลิ พระ-

ภัทราวุธะ และพระอาฬวีโคดม เป็นผู้มี

ศรัทธาน้อมลงแล้ว (ได้บรรลุอรหัตด้วย

ศรัทธาธุระ) ฉันใด แม้ท่านก็จงปล่อย

ศรัทธาลง ฉันนั้น ดูก่อนปิงคิยะ เมื่อท่าน

น้อมลงด้วยศรัทธา ปรารภวิปัสสนา โดยนัย

เป็นต้นว่า สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ก็จักถึง

นิพพาน อันเป็นฝั่งโน้นแห่งวัฏฏะอันเป็น

บ่วงแห่งมัจจุราช.

พระปิงคิยะเมื่อจะประกาศความเลื่อมใสของตนจึงกราบทูลว่า

ข้าพระองค์นี้ย่อมเลื่อมใสอย่างยิ่ง

เพราะได้ฟังพระวาจาของพระองค์ผู้เป็นมุนี

พระองค์มีกิเลสดุจหลังคาอันเปิดแล้ว ตรัสรู้

แล้วด้วยพระองค์เอง ไม่มีกิเลสดุจเสาเขื่อน

ทรงมีปฏิภาณ ทรงทราบธรรมเป็นเหตุกล่าว

ว่าประเสริฐยิ่ง ทรงทราบธรรมชาติทั้งปวง

ทั้งเลวและประณีต ด้วยพระอภิญญา

พระองค์เป็นศาสดาผู้กระทำที่สุดแห่งปัญหา

ทั้งหลาย แก่เหล่าชนผู้มีความสงสัยปฏิญาณ

อยู่ นิพพานอันกิเลสมีราคะเป็นต้นไม่พึง

นำไปได้ เป็นธรรมไม่กำเริบ หาอุปมาใน

ที่ไหน ๆ มิได้.

ข้าพระองค์จักถึงอนุปาทิเสส-

นิพพานธาตุแน่แท้ ข้าพระองค์ไม่มีความ

สงสัยในนิพพานนี้เลย ขอพระองค์จงทรงจำ

ข้าพระองค์ว่า เป็นผู้มีจิตน้อมไปแล้ว (ใน

นิพพาน) ด้วยประการนี้แล.

จบปารายนวรรคที่ ๕

อรรถกถาปารายนานุสังคีติคาถา

ต่อจากนี้ไปพระสังคีติกาจารย์ เมื่อจะสรรเสริญเทศนา จึงได้กล่าวคำมีอาทิว่า อิทมโวจ ภควา. ดังนี้

ในบทเหล่านั้น บทว่า อิทมโวจ คือพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสปารายนสูตรนี้. บทว่า ปริจารกโสฬสนฺนํ พราหมณ์มาณพ ๑๖ คนผู้เป็นบริวาร คือพราหมณ์ ๑๖ คน พร้อมด้วยปิงคิยะผู้เป็นบริวารของพาวรี-พราหมณ์ หรือพราหมณ์ ๑๖ คน ผู้เป็นบริวารของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระพุทธเจ้า ชื่อว่า พราหมณ์ ๑๖ คนผู้เป็นบริวาร. บริวารเหล่านั้นเป็นพราหมณ์ทั้งหมด. บรรดาพราหมณ์เหล่านั้น บริษัทของพราหมณ์ ๑๖ คนนั่งข้างหน้า ข้างหลัง ข้างซ้าย และข้างขวางข้างละ ๖ โยชน์ นั่งแถวตรง ๑๒โยชน์. บทว่า อชฺฌิตฺโถ แปลว่า ทูลอาราธนา. บทว่า อตฺถมญฺญาย รู้ทั่วถึงอรรถ คือรู้ความแห่งบาลี. บทว่า ธมฺมมญฺญาย รู้ทั่วถึงธรรม คือรู้ธรรมในบาลี. พระสังคีติกาจารย์ตั้งชื่อธรรมปริยายนี้ อย่างนี้ว่า ปารายนะแล้วเมื่อจะประกาศชื่อของพราหมณ์เหล่านั้นได้กล่าวว่า อชิโต ติสฺสเมตฺเตย-โย ฯเปฯ พุทฺธเสฏฺฐมุปคามุํ พราหมณ์ ๑๖ คน คือ อชิโต ติสฺสเมตฺเตย-เตยยะ ฯลฯ ได้เข้าไปเฝ้าทูลถามปัญหากะพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด.

ในบทเหล่านั้น บทว่า สมฺปนฺนจรณํ ผู้มีจรณะสมบูรณ์ คือถึงพร้อมแล้วด้วยศีลในพระปาติโมกข์เป็นต้น อันเป็นเหตุใกล้ให้ถึงพระนิพพาน.

บทว่า อิสึ ได้แก่ ผู้แสวงหาคุณใหญ่ คำที่เหลือชัดแล้ว. ต่อจากนี้ไป บทว่าพฺรหฺมจริยมจรึสุ ความว่า พราหมณ์ทั้งหลายได้ประพฤติมรรคพรหมจรรย์.

เพราะฉะนั้น บทว่า ปารายนํ ท่านอธิบายว่า เป็นทางไปสู่นิพพานอันเป็นฝั่งโน้นนั้น.

บทว่า ปารายนมนุคายิสฺสํ ปิงคิยะกล่าวว่า อาตมาจักขับตามภาษิตเครื่องไปยังฝั่งโน้น นี้เป็นความเชื่อมของบทว่า ปารายนํ นั้น. จริงอยู่เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงปารายนสูตรจบแล้ว ชฎิล ๑๖,๐๐๐ ได้บรรลุพระอรหัต. เทวดามนุษย์นับได้ ๑๔ โกฎิที่เหลือ ได้บรรลุธรรม สมดังที่พระโบราณาจารย์กล่าวไว้ว่า

แต่นั้นพระพุทธเจ้าทรงยังสัตว์ ๑๔ โกฏิ

ให้ดื่มอมตธรรม ในปารายนสมาคมอันน่า

รื่นรมย์ ที่ปาสาณกเจดีย์.

ก็แลครั้นจบพระธรรมเทศนาแล้ว มนุษย์ทั้งหลายที่มาจากที่นั้น ๆได้ไปปรากฏในคามนิคมเป็นต้นของตน ๆ ด้วยอานุภาพของพระผู้มีพระภาคเจ้านั่นแล. แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เสด็จไปกรุงสาวัตถี แวดล้อมด้วยภิกษุไม่น้อยมีภิกษุผู้เป็นบริวาร ๑๖,๐๐๐ รูปเป็นต้น. ณ ที่นั่น ปิงคิยะถวายบังคมพระผู้มี-พระภาคเจ้าแล้วทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะขอไปเพื่อบอกพาวรีพราหมณ์ว่าพระพุทธเจ้าทรงอุบัติแล้ว เพราะพาวรีพราหมณ์นั้นจะรับฟังข้า-พระองค์ ดังนี้. ลำดับนั้น พระปิงคิยะอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตแล้วจึงไปยังฝั่งแม่น้ำโคธาวรีโดยไปด้วยฌาน มุ่งหน้าไปยังอาศรมด้วยการเดินเท้าพาวรีพราหมณ์เห็นพระปิงคิยะเดินทางไปถึงจึงถามว่า ปิงคิยะ พระพุทธเจ้าทรงอุบัติขึ้นในโลกแล้วหรือ. ปิงคิยภิกษุตอบว่า พระพุทธเจ้าทรงอุบัติแล้วพราหมณ์พระองค์ประทับนั่ง ณ ปาสาณกเจดีย์แสดงธรรมแก่พวกอาตมา อาตมาจักแสดงธรรมนั้นแก่ท่าน. ลำดับนั้น พาวรีพราหมณ์พร้อมด้วยบริษัทบูชาพระปิงคิยะ

นั้นด้วยเครื่องสักการะเป็นอันมาก แล้วปูอาสนะให้นั่ง. พระปิงคิยะนั่งบนอาสนะนั้นแล้ว กล่าวคาถามีอาทิว่า ปารายนมนุคายิสฺสํ ดังนี้.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อนฺคายิสฺสํ คืออาตมาภาพจักขับภาษิตที่พระ-ผู้มีพระภาคเจ้าทรงขับแล้ว. บทว่า ยถา อทฺทกฺขิ อาตมาขอกล่าวตามที่พระ-ผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงเห็นแล้ว คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงเห็นแล้วด้วยอสาธารณญาณ (ญาณไม่ทั่วไป) อันเป็นการตรัสรู้ยิ่งตามความจริงด้วยพระ-องค์เอง. บทว่า นิกฺกาโม ไม่มีความใคร่ คือละความใคร่ได้แล้ว. ปาฐะว่า นิกฺกโม บ้าง แปลว่ามีความเพียร หรือออกจากธรรมฝ่ายอกุศล. บทว่านิพฺพาโน ทรงดับกิเลส คือ เว้นจากเครื่องร้อยรัดคือกิเลส หรือเว้นจากตัณหานั่นเอง. บทว่า กิสฺส เหตุ มุสา ภเณ จะพึงตรัสมุสาเพราะเหตุไร.

ท่านแสดงไว้ว่ากิเลสอันเป็นเหตุให้กล่าวมุสา พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงละได้แล้ว.

พระปิงคิยะ ให้พราหมณ์เกิดอุตสาหะในการฟังด้วยบทนี้. บทว่า วณฺณูป-สฺหิตํ คือวาจาอันประกอบด้วยคุณ. บทว่า สจฺจวฺหโย มีพระนามตามความเป็นจริง คือประกอบด้วยพระนามตามความเป็นจริงว่า พุทฺโธ. บทว่าพฺรหฺเม พระปิงคิยะเรียกพราหมณ์นั้น. บทว่า กุพฺพนํ ได้แก่ ป่าเล็ก.

บทว่า พหุปฺผลํ กานนํ อาวเสยฺย มาอยู่อาศัยป่าใหญ่อันมีผลไม้มาก คือมาอยู่อาศัยป่าใหญ่อันบริบูรณ์ไปด้วยผลไม้หลายชนิด. บทว่า อปฺปทสฺเสอาตมาละอาจารย์ผู้มีความเห็นน้อย คือละคณาจารย์เริ่มต้นแต่พาวรีพราหมณ์.

บทว่า มโหทธึ ได้แก่ ห้วงน้ำใหญ่มีสระอโนดาตเป็นต้น. บทว่า เยเม ปุพฺเพตัดบทเป็น เย อิเม ปุพฺเพ. บทว่า ตมนุทาสีโน คือทรงบรรเทาความ

มืด สงบระงับได้. บทว่า ภูริปญฺญาโณ คือ มีพระปัญญาเป็นเครื่องปรากฏดุจธง. บทว่า ภูริเมธโส คือมีพระปัญญากว้างขวาง. บทว่า สนฺทิฏฺฐิกม-กาลิกํ ทรงแสดงธรรมอันบุคคลพึงเห็นเองไม่ประกอบด้วยกาล คือ พึงเห็นผลด้วยตนเอง ไม่พึงเห็นผลในกาลที่มีระหว่าง. บทว่า อนีติกํ ไม่มีจัญไรคือ เว้นจากจัญไรมีกิเลสเป็นต้น.

ลำดับนั้น พาวรีพราหมณ์กล่าวคาถาสองคาถา กะปิงคิยภิกษุนั้นว่ากินฺนุ ตมฺหา เหตุไรหนอ ท่านจึงอยู่ปราศจากพระโคดมพระองค์นั้น ดังนี้เป็นต้น. จากนั้น ท่านปิงคิยะเมื่อจะแสดงถึงการที่ต้องจากสำนักของพระผู้มี-พระภาคเจ้า จึงกล่าวคาถามีอาทิว่า นาหํ ตมฺหา อาตมามิได้อยู่ปราศจากพระโคดมพระองค์นั้น ดังนี้.

บทว่า ปสฺสามิ นํ มนสา จกฺขุนา วา ความว่า อาตมาเห็นพระโคดมนั้นด้วยใจเหมือนเห็นด้วยจักษุ. บทว่า นมสฺสมาโน วิวเสมิ รจฺตึ คืออาตมานมัสการนอบน้อมอยู่ตลอดคืน. บทว่า เตน เตเนว นโต อาตมานอบน้อมไปโดยทิศนั้น ๆ คือแสดงว่า พระพุทธเจ้าประทับอยู่โดยทิศาภาคใด แม้อาตมาก็นอบน้อมไปโดยทิศาภาคนั้น ๆ. บทว่า ทุพฺพลถามกสฺส คือมีกำลังเรี่ยวแรงน้อย. อีกอย่างหนึ่ง มีกำลังน้อยและมีโรคเบียดเบียน. ท่านอธิบายว่า มีกำลังและความเพียรเลวลง. บทว่า เตเนว กาโย น ปเลติกายไม่เข้าไปด้วยเหตุนั้นนั่นเอง คือ กายไม่ไป เพราะมีกำลังและเรี่ยวแรงน้อยนั่นเอง หรือว่า พระพุทธเจ้าประทับอยู่โดยที่ใด กายไม่ไปโดยที่นั้น. ปาฐะว่า น ปเรติ บ้าง. ความอย่างเดียวกัน. บทว่า ตตฺถ คือในสำนักของ

พระพุทธเจ้า. บทว่า สงฺกปฺปยนฺตาย คือด้วยการไปแห่งควานดำรินั้น.

บทว่า เตน ยุตฺโต ใจของอาตมาประกอบด้วยพระพุทธเจ้านั้น ท่านแสดงว่าพระพุทธเจ้าประทับ อยู่ ณ ที่ใด ใจประกอบแล้ว ไม่ปราศจากการประกอบ คือมุ่งตรงต่อพระพุทธองค์ ณ ที่นั้น. บทว่า ปงฺเก สยาโน คืออาตมานอนอยู่บนเปือกตม คือกามทั้งหลาย. บทว่า ทีปา ทีปํ อุปลฺลวึ แล่นจากที่พึ่งหนึ่งไปสู่ที่พึ่งหนึ่ง คือเข้าไปหาศาสดาทั้งหลายเป็นต้น. บทว่า อถทฺทสาสึสมฺพุทฺธํ ครั้งนั้นอาตมาได้เห็นพระพุทธเจ้า คือ อาตมานั้นได้ถือความเห็นผิด ๆ แล้วเที่ยวไปตามลำดับ๑ ครั้งนั้นได้เห็นพระพุทธเจ้า ณ ปาสาณกเจดีย์.

เมื่อจบคาถานี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบความแก่กล้าแห่งอินทรีย์ของพระปิงคยะและของพราหมณ์พาวรีแล้วประทับยืนอยู่ ณ กรุงสาวัตถีนั้นเองทรงเปล่งพระรัศมีสีทองไป. พระปิงคิยะ นั่งพรรณนาถึงพระพุทธคุณแก่พราหมณ์พาวรีอยู่นั่นแหละ ได้เห็นพระรัศมีแล้วคิดว่า นี้อะไร เหลียวแลไปได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าดุจประทับอยู่ข้างหน้าตน จึงบอกพาวรีพราหมณ์ว่าพระพุทธเจ้าเสด็จมาแล้ว. พราหมณ์ลุกจากที่นั่ง ยืนประคองอัญชลี. แม้พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงแผ่พระรัศมีแล้ว จึงทรงแสดงตนแก่พราหมณ์ทรงทราบธรรมเป็นที่สบายของคนทั้งสอง เมื่อจะตรัสเรียกพระปิงคิยะเท่านั้นจึงได้ตรัสพระคาถานี้ว่า ยถา อหุ วกฺกลิ ดังนี้เป็นต้น.

บทนั้นมีความดังนี้ พระวักกลิ พระภัทราวุธแห่งมาณพ ๑๖ และพระอาฬวิโคดม เป็นผู้น้อมใจไปด้วยศรัทธาแล้ว ได้บรรลุพระอรหัตด้วยศรัทธาทุกรูปฉันใด แม้ท่านก็จงปล่อยศรัทธานั้นฉันนั้น แต่นั้นเมื่อท่านน้อม๑. ม. อนฺวาหิณฺฑนฺโต.

ใจไปด้วยศรัทธา ปรารภวิปัสสนาโดยนัยมีอาทิว่า สังชารทั้งหลายทั้งปวงไม่เที่ยง ก็จักถึงนิพพานอันเป็นฝั่งโน้นแห่งวัฏฏะอันเป็นบ่วงแห่งมัจจุ. พระผู้มี-พระภาคเจ้าทรงจบเทศนาลงด้วยธรรมเป็นยอด คือพระอรหัตนั่นแล.

เมื่อจบเทศนาพระปิงคิยะตั้งอยู่ในพระอรหัต. พาวรีพราหมณ์ตั้งอยู่ในอนาคามิผล. ส่วนศิษย์ ๕๐๐ ของพาวรีพราหมณ์ ได้เป็นพระโสดาบัน.

บัดนี้ ปิงคิยภิกษุ เมื่อประกาศความเลื่อมใสของตน จึงกล่าวคำมีอาทิว่า เอส ภิยฺโย ข้าพระองค์นี้ย่อมเลื่อมใสอย่างยิ่ง ดังนี้.

ในบทเหล่านั้นบทว่า ปฏิภาณวา ทรงมีปฎิภาณ คือเข้าถึงปฏิภาณ-ปฏิสัมภิทา (ปัญญาอันแตกฉานในปฏิภาณ). บทว่า อธิเทเว อภิญฺญายคือทรงทราบธรรมเป็นเหตุให้เรียกว่าอธิเทพ. บทว่า ปโรวรํ คือเลวและประณีต. ท่านอธิบายว่า รู้ธรรมชาติทั้งปวงอันทำความเป็นอธิเทพ ของตนและของคนอื่น. บทว่า กงฺขีนํ ปฏิชานตํ คือเหล่าชนผู้มีความสงสัยปฏิญาณอยู่ว่า เราหมดความสงสัยในธรรมของสัตบุรุษ. บทว่า อสํหิรํ ได้แก่นิพพานอันราคะเป็นต้นนำไปไม่ได้. บทว่า อสงฺกุปฺปํ คือไม่กำเริบมีอันไม่แปร-ปรวนไปเป็นธรรมดา. พระปิงคิยะกล่าวถึงนิพพานด้วยบทสองบท. บทว่าอทฺธา คมิสฺสามิ คือข้าพระองค์จักถึงอนุปาทิเสสนิพพานธาตุนั้นเป็นแน่แท้.

บทว่า น เมตฺถ กงฺขา คือความสงสัยในนิพพานนี้มิได้มีแก่ข้าพระองค์. บทว่าเอวํ มํ ธาเรหิ อธิมุตฺตจิตฺตํ ขอพระองค์จงทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นผู้มีจิตน้อมไปแล้ว คือพระปิงคิยะยังศรัทธาให้เกิดขึ้นในตนด้วยพระโอวาทของพระ-ผู้มีพระภาคเจ้านี้ว่า แล้วปล่อยเสียด้วยศรัทธาธุระนั่นเอง เมื่อจะประกาศ

ความที่ตนมีจิตน้อมไปแล้วด้วยศรัทธา จึงทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ขอพระองค์จงทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นผู้มีจิตน้อมไปแล้วเถิด ด้วยประการฉะนี้.

อธิบายในที่นี้มีดังต่อไปนี้ว่า พระองค์ตรัสกะข้าพระองค์อย่างใด ขอพระองค์ทรงจำข้าพระองค์ว่า อธิมุตตะ ผู้น้อมใจไปแล้วเถิด.

จบอรรถกถาพระสูตร

แห่งปารายนานุสังคีติคาถา ในกัณฑ์แห่งอรรถกถาสุตตนิบาต

แห่งอรรถกถาขุททกนิกาย ชื่อ ปรมัตถโชติกา

จบอรรถกถาปารายนวรรคที่ ๕

รวมพระสูตรที่มีในสุตตนิบาตนี้ คือ

วรรคที่ ๑

[๔๔๔] ๑. อุรคสูตร ๒. ธนิยสูตร

๓. ขัคควิสาณสูตร ๔. กสิภารทวารชสูตร

๔. จุนทสูตร ๖. ปราภวสูตร ๗. วสลสูตร

๘. เมตตสูตร ๙. เหมวตสูตร ๑๐. อาฬวก-

สูตร ๑๑. วิชยสูตร ๑๒. มุนิสูตร.

นี้มีเนื้อความดีมาก รวมพระสูตรได้

๑๒ สูตร พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระจักษุ

หามลทินมิได้ ทรงจำแนกแสดงไว้ดีแล้ว

บัณฑิตทั้งหลายได้สดับกันมาว่า อุรควรรค.

วรรรคที่ ๒

๑. รตนสูตร ๒. อามคันธสูตร ๓.

หิริสูตร ๔. มงคลสูตร ๕. สูจิโลมสูตร

๖. ธรรมจริยสูตร๑ ๗. พราหมณธัมมิก-

สูตร ๘. นาวาสูตร ๙.กิงสีลสูตร ๑๐.

อุฏฐานสูตร ๑๑. ราหุลสูตร ๒. วังคีสสูตร

๑๓. สัมมาปริพพาชนิยสูตร ๑๔. ธรรมิก

สูตร

๑. อรรถกถาว่า กปิลสูตร

วรรคที่ ๒ นี้รวมพระสูตรได้ ๑๔

สูตร พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกไว้ดีแล้ว.

วรรคนี้ บัณฑิตทั้งหลายกล่าววรรค

ที่ ๒ นั้นว่า จูฬกวรรค.

วรรคที่ ๓

๑. ปัพพัชชาสูตร ๒. ปธานสูตร

๓. สุภาษิตสูตร ๔. สุนทริกสูตร ๕.

มาฆสูตร ๖. สภิยสูตร ๗. เสลสูตร ๘.

สัลลสูตร ๙. วาเสฏฐสูตร ๑๐. โกกาลิก-

สูตร ๑๑. นาลกสูตร ๑๒. ทวยตานุ-

ปัสสนาสูตร.

วรรคที่ ๓ นี้ รวมพระสูตรได้ ๑๒

สูตร พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกไว้ดี

แล้วในวรรคที่ ๓ บัณฑิตได้สดับกันมามีชื่อ

ว่า มหาวรรค.

วรรคที่ ๔

๑. กามสูตร ๒. คุหัฏฐกสูตร ๓.

ทุฏฐัฏฐกสูตร ๔. สุทธัฏฐกสูตร ๕.

ปรมัฏฐกสูตร ๖. ชราสูตร ๗. ติสส-

เมตเตยยสูตร ๘. ปสูรสูตร ๙. มาคันทิย-

สูตร ๑๐. ปุราเภทสูตร ๑๑. กลหวิวาทสูตร

๑๒. จูฬวิยูหสูตร ๑๓. มหาวิยูหสูตร ๑๔.

ตุวฏกสูตร ๑๕. อัตตทัณฑสูตร ๑๖. สารี-

ปุตตสูตร

วรรคที่ ๕ นี้รวมพระสูตรได้ ๑๖

สูตร พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกไว้ดี

แล้วในวรรคที่ ๔ บัณฑิตทั้งหลายกล่าว

วรรคที่ ๔ นั้นว่า อัฏฐกวรรค.

วรรคที่ ๕

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ประเสริฐใน

คณะ ประทับอยู่ ณ ปาสาณกเจดีย์อัน

ประเสริฐ อันบุคคลตกแต่งไว้ดีแล้ว ใน

มคธชนบทเป็นรัมณียสถาน เป็นประเทศอันสวยงาม เป็นที่อยู่อาศัยแห่งบุคคลผู้มีบุญ

อันได้กระทำไว้แล้ว.

อนึ่ง ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า

อันพราหมณ์ ๑๖ คน ทูลถามปัญหาแล้วได้ทรงประกาศประทานธรรมกะชนทั้งสองพวกผู้มาประชุมกันเต็มที่ ณ ปาสาณกเจดีย์ในบริษัทประมาณ ๑๒ โยชน์ เพราะการถามโสฬสปัญหา.

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงชนะ ผู้เลิศ

กว่าสัตว์ได้ทรงแสดงธรรมอันประกาศอรรถบริบูรณ์ด้วยพยัญชนะ เป็นที่เกิดความเกษมอย่างยิ่ง เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่โลก.

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เลิศกว่าสัตว์

ได้ทรงแสดงพระสูตรอันวิจิตรด้วยธรรมเป็นอันมาก เป็นเหตุให้ปลดเปลื้องกิเลสทั้งปวง

ได้ทรงแสดงพระสูตรอันประกอบด้วยบท

แห่งพยัญชนะและอรรถ มีความเปรียบเทียบซึ่งหมายรู้กันแล้วด้วยอักขระอันมั่นคง เป็นส่วนแห่งความแจ่มแจ้งแห่งวิจารณญาณของโลก.

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เลิศกว่าสัตว์

ได้ทรงแสดงพระสูตรอันไม่มีมลทินเพราะ

มลทินคือราคะ มลทินคือโทสะ มลทินคือ

โมหะ เป็นส่วนแห่งธรรมปราศจากมลทิน

เป็นส่วนแห่งความแจ่มแจ้งแห่งวิจารณญาณของโลก.

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เลิศกว่าสัตว์

ได้ทรงแสดงพระสูตรอันประเสริฐ อันไม่มีมลทินเพราะมลทินคือกิเลส มลทินคือทุจริต

เป็นส่วนแห่งธรรมปราศจากมลทิน เป็น

ส่วนแห่งความแจ่มแจ้งแห้งวิจารณญาณของโลก.

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เลิศกว่าสัตว์

ได้ทรงแสดงพระสูตรอันประเสริฐเป็นเหตุปลดเปลื้องอาสวะ กิเลสเป็นเครื่องผูก กิเลสเป็นเครื่องประกอบ นิวรณ์ และมลทินทั้ง ๓ของโลกนั้น.

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เลิศกว่าสัตว์

ได้ทรงแสดงพระสูตรอันประเสริฐ หามล-

ทินมิได้ เป็นเครื่องบรรเทาความเศร้าหมอง

ทุกอย่าง เป็นเครื่องคลายความกำหนัด ไม่

มีความหวั่นไหว ไม่มีความโศก เป็นธรรมอันละเอียด ประณีตและเห็นได้ยาก.

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เลิศกว่าสัตว์

ได้ทรงแสดงพระสูตรอันประเสริฐ อัน

หักรานราคะและโทสะให้สงบ เป็นเครื่อง

ตัดกำเนิด ทุคติ วิญญาณ และความยินดี

อันมีตัณหาเป็นรากฐาน เป็นเครื่องต้านทานและเป็นเครื่องพ้น.

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เลิศกว่าสัตว์

ได้ทรงแสดงพระสูตรอันประเสริฐ ลึกซึ้ง

เห็นได้ยากและละเอียดอ่อน มีอรรถอัน

ละเลียด บัณฑิตควรรู้แจ้ง เป็นส่วนแห่ง

ความแจ่มแจ้งแห่งวิจารณญาณของโลก.

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เลิศกว่าสัตว์

ได้ทรงแสดงพระสูตรอันประเสริฐ ดุจ

ดอกไม้เครื่องประดับอันยั่งยืน ๙ ชนิด อัน

จำแนกอินทรีย์ ฌานและวิโมกข์ มีมรรค

มีองค์ ๘ เป็นยานอย่างประเสริฐ.

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เลิศกว่าสัตว์

ได้ทรงแสดงพระสูตรอันประเสริฐ ปราศจาก

มลทิน บริสุทธิ์เปรียบด้วยห้วงน้ำ วิจิตรด้วย

รัตนะ เสมอด้วยดอกไม้ มีเดชอันเปรียบ

ด้วยพระอาทิตย์.

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เลิศกว่าสัตว์

ได้ทรงแสดงพระสูตรอันประเสริฐ ปลอด

โปร่ง เกษม ให้สุข เย็นสงบ มีประโยชน์

อย่างยิ่งในการต่อต้านมัจจุ เป็นเหตุให้เห็น

นิพพาน อันดับกิเลสสนิทดีแล้วของโลกนั้น.

จบสุตตนิบาต

นิคมกถา

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ คำใดที่ท่านกล่าวไว้แล้วว่า

ข้าพเจ้าทั้งหลายจักไหว้พระรัตนตรัย

ผู้สูงสุดกว่าผู้ที่ควรไหว้ทั้งหลาย จักกระทำ

การพรรณนาความแห่งสุตตนิบาต อันพระ-

คือตัณหาได้แล้ว ผู้ทรงแสวงหาวิธีรื้อถอน

สัตว์ออกจากโลก ตรัสไว้แล้วในขุททกนิกาย.

เป็นอันได้กระทำการพรรณหาความแห่งสุตตนิบาตอันมีสูตร ๗๐ สูตรมีอุรคสูตรเป็นต้น สงเคราะห์ลงใน ๕ วรรค มีอุรควรรคเป็นต้น ในข้อนี้ด้วยเหตุนั้นท่านจึงกล่าวคำนั้นว่า

กุศลใด อันข้าพเจ้าผู้กระทำการ

พรรณนาความแห่งสุตตนิบาตนี้ ผู้ใคร่เพื่อ

ความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม เพราะอานุ-

ภาพแห่งกุศลนั้น ขอชนนี้จงถึงความเจริญ

งอกงามไพบูลย์ในธรรม อันพระอริยะ

ประกาศไว้แล้วโดยเร็วเถิด.

พึงทราบว่า มีภาณวารประมาณ ๔๔ ภาณวาร โดยประมาณแห่งปริยัติ.

อรรถกถาสุตตนิบาตชื่อปรมัตถโชติกานี้ อันพระเถระมีชื่อซึ่งครูทั้งหลายตั้งไว้

ว่า พุทธโฆสะ ผู้ประดับด้วยคุณ คือศรัทธาพุทธิและวิริยะอันบริสุทธิ์อย่าง ยิ่งผู้ปรากฏเหตุให้เกิดคุณมีศีล อาจาระความอ่อนโยนเป็นต้น ผู้ประกอบด้วยความเฉลียวฉลาดทางปัญญา สามารถหยั่งลงในความยึดถือทั้งในลัทธิของตนและลัทธิอื่นได้ เป็นมหากวี มีวาทะประเสริฐ กล่าวคำเหมาะสม ประกอบด้วยการพรรณนาคำอันไพเราะและวิเศษทำให้เกิดความสมบูรณ์ในการทำ และเข้าถึงความสุข ด้วยการทำให้แจ่มแจ้งเข้าใจ เพราะมีความรู้อันอะไรๆ ไม่ขัดขวางได้ในสัตถุศาสน์ พร้อมด้วยอรรถกถาอันมีประเภทเป็นปริยัติคือพระ-ไตรปิฎก เป็นผู้มีปัญญากว้างขวางบริสุทธิ์ อันเป็นเครื่องประดับของวงศ์ของพระเถระ ผู้อยู่ในมหาวิหารอันเป็นประทีปของเถรวงศ์ ผู้มีปัญญาตั้งไว้ดีแล้วในธรรมอันยิ่งของมนุษย์ ประดับด้วยประเภทธรรมมีอภิญญา ๖ และปฏิสัมภิทาเป็นต้น ได้แต่งไว้แล้ว.

ขออรรถกถาขุททกนิกายสุตตนิบาต

อันแสดงนัยแห่งปัญญาอันบริสุทธิ์แก่กุลบุตร

ทั้งหลาย ผู้แสวงหาการรื้อถอนออกจากโลก

จงดำรงอยู่ในโลก ตราบเท่าแม้พระนามว่า

พุทฺโธ ของพระโลกเชษฐ์ ผู้มีจิตบริสุทธิ์

ผู้คงที่ ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ยังเป็นไป

อยู่ในโลก.

๑เหมือนอย่างที่กล่าวไว้ว่า ขอสัตว์ทั้งหลายผู้บูชาพระคุณของพระ-พุทธเจ้าดุจห้วงน้ำ จงมีความสุข มีความฉลาด ไม่มีเวร ชนทั้งหมดจงมีกายไร้โรค คล่องแคล่วมีปัญญา เป็นคนดี ดำรงตนอยู่ในความดีดังนี้ ความที่ใจไม่อยู่ในอำนาจ เว้นการยึดถือว่าเป็นตัวตนเพราะไม่มีแก่นสาร เหมือนต้นกากะทิง คนเล่นกล พยับแดด ต้นกล้วย โดยนัยมีอาทิว่า ขันธ์ทั้งหลายเป็นของไม่เที่ยงถึงการเกิดและการดับไปทุกขณะ มีธุลีคือราคะเป็นภัย ละคติอันประเสริฐ ไม่น่าปรารถนาเข้าไปหาคติลามกหลายอย่างในโลก ย่อมฟุ้งไปด้วยความสุข คือภพ ๓ มีกายวาจาใจทรมานแล้ว. อันเตวาสิกจงเข้าถึงนิพพานเถิด.๑

จบอรรถกถาสุตตนิบาต