๑๖. ปิงคิยปัญหา เล่ม ๒๕

(ปิงคิยมาณพทูลถามดังนี้)

ข้าพระองค์ชราภาพแล้ว ไม่มีกำลัง

ผิวพรรณไม่ผุดผ่อง นัยน์ตาไม่แจ่มใส หูฟังไม่ชัด

ขอข้าพระองค์อย่าได้เป็นคนหลงเสียหายในระหว่างนี้เลย

ขอพระองค์จงตรัสบอกธรรมที่เป็นเครื่องละชาติและชราในโลกนี้

ซึ่งข้าพระองค์จะพึงรู้แจ้งได้เถิด

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ปิงคิยะ)

ชนทั้งหลายเห็นชนอื่นๆ เดือดร้อนอยู่เพราะรูปทั้งหลายแล้ว

ยังประมาทเจ็บปวดเพราะรูปทั้งหลาย

ปิงคิยะ เพราะฉะนั้น เธอจงเป็นผู้ไม่ประมาท

ละรูปเสียให้ได้ เพื่อจะไม่เกิดอีกต่อไป

(ปิงคิยมาณพทูลถามดังนี้)

ทิศใหญ่ ๔ ทิศน้อย ๔ ทิศเบื้องบน ๑

ทิศเบื้องล่าง ๑ เหล่านี้รวมเป็น ๑๐

สิ่งใด ๆ ในโลกที่พระองค์ไม่ทรงเห็น ไม่ทรงได้ยิน

ไม่ทรงทราบ หรือไม่ทรงรู้แจ้ง มิได้มีเลย

ขอพระองค์โปรดตรัสบอกธรรมเป็นเครื่องละชาติและชราในโลกนี้

ซึ่งข้าพระองค์จะพึงรู้แจ้งได้เถิด

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ปิงคิยะ)

เธอจงเพ่งพิจารณาหมู่มนุษย์ผู้ถูกตัณหาครอบงำจิต

เกิดความเร่าร้อน ถูกชราครอบงำแล้ว

ปิงคิยะ เพราะฉะนั้น เธอจงเป็นผู้ไม่ประมาท

ละตัณหาเสียให้ได้ เพื่อจะไม่เกิดอีกต่อไป

ปิงคิยมาณวกปัญหาที่ ๑๖ จบ

ปารายนัตถุติคาถา

ว่าด้วยการสดุดีธรรมเป็นเหตุให้ถึงฝั่ง

พระธรรมสังคาหกาจารย์เมื่อจะสรรเสริญพระธรรมเทศนานี้จึงได้กล่าวไว้ดังนี้

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคาถานี้แล้ว เมื่อประทับอยู่ ณ ปาสาณกเจดีย์ แคว้นมคธ ได้ทรงรับอาราธนากราบทูลหลายครั้งจากพราหมณ์ ๑๖ คน ผู้เป็นศิษย์ใกล้ชิด ได้ตรัสตอบปัญหาแล้ว ถ้าแม้บุคคลรู้ทั่วถึงอรรถ รู้ทั่วถึงธรรม แห่งปัญหาแต่ละปัญหาแล้วปฏิบัติธรรมถูกต้องตามหลักธรรม ก็จะพึงถึงฝั่งแห่งชรา และมรณะได้แน่นอน เพราะธรรมเหล่านี้เป็นเหตุให้ถึงฝั่ง เพราะเหตุดังกล่าวมานี้นั้น ธรรมบรรยายนี้จึงชื่อว่า ปารายนะ

(๑) อชิตะ (๒) ติสสเมตเตยยะ

(๓) ปุณณกะ (๔) เมตตคู

(๕) โธตกะ (๖) อุปสีวะ

(๗) นันทะ (๘) เหมกะ

(๙) โตเทยยะ (๑๐) กัปปะ

(๑๑) ชตุกัณณิผู้เป็นบัณฑิต (๑๒) ภัทราวุธ (๑๓) อุทัย

(๑๔) โปสาละ (๑๕) โมฆราชผู้มีปัญญา

(๑๖) ปิงคิยะผู้เป็นมหาฤๅษี

พราหมณ์ ๑๖ คนนี้พากันมาเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้า

ผู้ทรงเพียบพร้อมด้วยจรณะ ผู้ทรงแสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่

เมื่อจะทูลถามปัญหาที่ลุ่มลึก

จึงเข้าไปใกล้เฝ้าพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ

พระพุทธเจ้า(อันพราหมณ์เหล่านั้น)ทูลถามปัญหาแล้ว

ตรัสตอบปัญหาแก่พราหมณ์เหล่านั้นตามความเป็นจริง

พระพุทธมุนีทรงทำให้พราหมณ์ทั้งหลายพอใจ

ด้วยการตรัสตอบปัญหาทั้งหลาย

พราหมณ์เหล่านั้น อันพระพุทธเจ้าผู้มีพระจักษุ

ทรงเป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ทำให้พอใจแล้ว

ได้ประพฤติพรหมจรรย์ในสำนักพระพุทธเจ้า

ผู้มีพระปัญญาอันประเสริฐ

การตรัสตอบปัญหาแต่ละปัญหา

ที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงแล้วโดยประการใด

ผู้ใดปฏิบัติตามโดยประการนั้น

ผู้นั้นพึงจากที่มิใช่ฝั่ง ไปถึงฝั่ง ได้

บุคคลเมื่อเจริญมรรคอันสูงสุด

จะพึงจากที่มิใช่ฝั่งไปถึงฝั่งได้

(เพราะ)มรรคนั้น(เป็นไป)เพื่อให้ถึงฝั่ง

เพราะฉะนั้น มรรคนั้นจึงชื่อว่า ปารายนะ

ปารายนานุคีติคาถา

ว่าด้วยเพลงขับตามธรรมเป็นเหตุให้ถึงฝั่ง

(ท่านพระปิงคิยะกล่าวแก่พราหมณ์พาวรีท่ามกลางชุมชนดังนี้)

อาตมภาพจักกล่าวบทขับที่เป็นเหตุให้ถึงฝั่ง

ตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้

พระผู้มีพระภาคทรงเป็นผู้ปราศจากมลทิน

พระปัญญาอันไพบูลย์ ปราศจากกาม

ทรงไร้กิเลสดังป่า ผู้เป็นนาคะ

ทรงเห็นอย่างใดก็ตรัสบอกอย่างนั้น

จะพึงตรัสคำเท็จเพราะเหตุแห่งอะไรเล่า

อาตมภาพจักกล่าวถ้อยคำที่ประกอบด้วยคำสรรเสริญ

พระผู้มีพระภาคผู้ทรงละมลทินและโมหะได้แล้ว

ผู้ทรงละความถือตัวและความลบหลู่ได้ ณ บัดนี้

ท่านพราหมณาจารย์ พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า

ทรงเป็นผู้กำจัดความมืด มีสมันตจักขุ

ทรงถึงที่สุดโลก ทรงล่วงภพได้ทั้งหมด

ไม่มีอาสวะ ทรงละทุกข์ทั้งปวงได้แล้ว

ทรงมีชื่อตามความจริง อาตมภาพได้เข้าเฝ้ามาแล้ว

นกพึงละป่าเล็กแล้วมาอาศัยป่าใหญ่ที่มีผลไม้มาก ฉันใด

อาตมภาพก็ฉันนั้น ละคณาจารย์ผู้มีทัสสนะแคบ

ไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค

เหมือนหงส์โผลงสู่สระใหญ่ ฉะนั้น

ก่อนแต่ศาสนาของพระโคดม

อาจารย์เจ้าลัทธิเหล่าใดเคยตอบแก่อาตมภาพว่า

เหตุนี้ได้เป็นมาแล้วอย่างนี้ จักเป็นอย่างนี้

คำตอบทั้งหมดนั้น เป็นคำที่เชื่อสืบต่อกันมา

คำตอบทั้งหมดนั้นมีแต่จะทำให้ตรึกไปต่าง ๆ

(อาตมภาพจึงไม่ยินดียิ่งในคำตอบนั้น)

พระโคดมทรงเป็นเอกบุรุษ ประทับนั่ง

ทำลายความมืดอยู่ ทรงรุ่งเรือง ทรงแผ่รัศมี

พระโคดมผู้มีพระญาณอันไพบูลย์

พระโคดมผู้มีพระปัญญาอันไพบูลย์

ธรรมใดไม่มีอะไร ๆ ที่ไหนเปรียบได้

พระผู้มีพระภาคพระองค์ใดทรงแสดงธรรม

ที่บุคคลเห็นได้เอง ไม่จำกัดกาล

เป็นที่สิ้นตัณหา ไม่มีอันตรายแก่อาตมภาพ

(พราหมณ์พาวรีกล่าวกับท่านพระปิงคิยะดังนี้)

ท่านปิงคิยะ เพราะเหตุไรหนอ

ท่านจึงอยู่ปราศจากพระโคดมพระองค์นั้น

ผู้มีพระญาณอันไพบูลย์ ผู้มีพระปัญญาอันไพบูลย์ สิ้นกาลชั่วครู่

ธรรมใดไม่มีอะไร ๆ ที่ไหนเปรียบได้

พระผู้มีพระภาคพระองค์ใดทรงแสดงธรรม

ที่บุคคลเห็นได้เอง ไม่จำกัดกาล

เป็นที่สิ้นตัณหา ไม่มีอันตรายแก่ท่าน

(ท่านพระปิงคิยะกล่าวดังนี้)

ท่านพราหมณ์ อาตมภาพ

มิได้อยู่ปราศจากพระโคดมพระองค์นั้น

ผู้มีพระญาณอันไพบูลย์

ผู้มีพระปัญญาอันไพบูลย์ สิ้นกาลชั่วครู่

ธรรมใดไม่มีอะไร ๆ ที่ไหนเปรียบได้

พระผู้มีพระภาคพระองค์ใดทรงแสดงธรรม

ที่บุคคลเห็นได้เอง ไม่จำกัดกาล

เป็นที่สิ้นตัณหา ไม่มีอันตรายแก่อาตมภาพ

ท่านพราหมณ์ อาตมภาพไม่ประมาททั้งกลางคืนและกลางวัน

เห็นพระโคดมพุทธเจ้าพระองค์นั้นด้วยใจเหมือนเห็นด้วยตา

อาตมภาพนอบน้อมพระองค์อยู่ตลอดราตรี

อาตมภาพเข้าใจความไม่อยู่ปราศจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น

ธรรมเหล่านี้ คือ สัทธา ปีติ มนะ และสติ

ย่อมไม่หายไปจากศาสนาของพระโคดมพุทธเจ้า

พระโคดมผู้มีพระปัญญาอันไพบูลย์ เสด็จไปสู่ทิศใด ๆ

อาตมภาพเป็นผู้น้อมไปทางทิศนั้น ๆ นั่นแล

อาตมภาพชราแล้ว มีกำลังและเรี่ยวแรงน้อย

เพราะเหตุนั้นแล ร่างกายจึงไปในสถานที่

ที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ไม่ได้

แต่อาตมภาพไปเฝ้าพระองค์เป็นนิตย์ โดยการไปด้วยความดำริ

ท่านพราหมณ์ เพราะว่าใจของอาตมภาพเกาะเกี่ยวอยู่กับสถานที่

ที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่นั้น

อาตมภาพนอนดิ้นรนอยู่ในเปือกตม

ลอยจากเกาะหนึ่งไปสู่อีกเกาะหนึ่ง

ครั้นต่อมา อาตมภาพได้เฝ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

ผู้ทรงข้ามโอฆะได้แล้ว ไม่มีอาสวะ

(พระผู้มีพระภาคเสด็จมาตรัสดังนี้)

วักกลิ ภัทราวุธ และอาฬวิโคดม

เป็นผู้มีศรัทธาน้อมไปแล้ว ฉันใด

แม้เธอก็จงปล่อยวางศรัทธา ฉันนั้นเหมือนกัน

ปิงคิยะ เธอจักถึงฝั่งโน้น(ฝั่งตรงข้าม)แห่งบ่วงมัจจุราช

(ท่านพระปิงคิยะกราบทูลดังนี้)

ข้าพระองค์นี้ฟังพระดำรัสของพระมุนีแล้วเลื่อมใสอย่างยิ่ง

พระสัมมาสัมพุทธเจ้ามีกิเลสเครื่องปิดบังอันเปิดแล้ว

ไม่ทรงมีกิเลสดุจตะปูตรึงใจ ทรงมีปฏิภาณ

พระผู้มีพระภาคทรงรู้ชัดอธิเทพ

ทรงรู้ธรรมที่ทำความเป็นอธิเทพของพระองค์และของคนอื่นทั้งปวง

ผู้ทำส่วนสุดแห่งปัญหาทั้งหลาย

เพื่อเหล่าชนผู้มีความสงสัยให้กลับรู้ได้

สภาวะใดไม่มีอะไร ๆ ที่ไหนเปรียบได้

สภาวะนั้นอันอะไรนำไปมิได้ ไม่กำเริบ

ข้าพระองค์จักถึงสภาวะนั้นแน่แท้

ความสงสัยในสภาวะนั้นไม่มีแก่ข้าพระองค์

ขอพระองค์โปรดทรงจำข้าพระองค์ว่า

เป็นผู้มีจิตน้อมไปในสภาวะนั้นแล้ว ด้วยประการฉะนี้แล

ปารายนวรรคที่ ๕ จบ

สุตตุททานคาถา

สรุปคาถาที่มีในสุตตนิบาต

(๑-๒) ในวรรคที่ ๑ มี

๑. อุรคสูตร ๒. ธนิยสูตร ๓. ขัคควิสาณสูตร

๔. กสิภารทวาชสูตร ๕. จุนทสูตร ๖. ปราภวสูตร

๗. วสลสูตร ๘. เมตตสูตร ๙. เหมวตสูตร

๑๐. อาฬวกสูตร ๑๑. วิชยสูตร ๑๒. มุนิสูตร

รวมเรื่องพระสูตรในวรรคที่ ๑ นี้ที่มีเนื้อความประเสริฐสุดได้ ๑๒ สูตร พระผู้มี พระภาคผู้ทรงมีพระจักษุทรงปราศจากมลทิน ทรงจำแนกแสดงไว้ดีแล้ว บัณฑิต ทั้งหลายต่างสดับกันมาว่า อุรควรรค

(๓-๔) ในวรรคที่ ๒ มี

๑. รตนสูตร ๒. อามคันธสูตร ๓. หิริสูตร

๔. มงคลสูตร ๕. สูจิโลมสูตร ๖. ธัมมจริยสูตร

๗. พราหมณธัมมิกสูตร ๘. นาวาสูตร ๙. กิงสีลสูตร

๑๐. อุฏฐานสูตร ๑๑. ราหุลสูตร ๑๒. วังคีสสูตร

๑๓. สัมมาปริพพาชนียสูตร ๑๔. ธัมมิกสูตร

รวมเรื่องพระสูตรในวรรคที่ ๒ นี้ ได้ ๑๔ สูตร พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกไว้ ดีแล้ว บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า จูฬวรรค

(๕-๖) ในวรรคที่ ๓ มี

๑. ปัพพัชชาสูตร ๒. ปธานสูตร ๓. สุภาสิตสูตร

๔. สุนทริกภารทวาชสูตร ๕. มาฆสูตร ๖. สภิยสูตร

๗. เสลสูตร ๘. สัลลสูตร ๙. วาเสฏฐสูตร

๑๐. โกกาลิกสูตร ๑๑. นาลกสูตร ๑๒. ทวยตานุปัสสนาสูตร

รวมเรื่องพระสูตรที่มีในวรรคที่ ๓ นี้ ได้ ๑๒ สูตร พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกไว้ ดีแล้ว บัณฑิตทั้งหลายต่างสดับกันมาว่า มหาวรรค

(๗-๘) ในวรรคที่ ๔ มี

๑. กามสูตร ๒. คุหัฏฐกสูตร ๓. ทุฏฐัฏฐกสูตร

๔. สุทธัฏฐกสูตร ๕. ปรมัฏฐกสูตร ๖. ชราสูตร

๗. ติสสเมตเตยยสูตร ๘. ปสูรสูตร ๙. มาคันทิยสูตร

๑๐. ปุราเภทสูตร ๑๑. กลหวิวาทสูตร ๑๒. จูฬวิยูหสูตร

๑๓. มหาวิยูหสูตร ๑๔. ตุวฏกสูตร ๑๕. อัตตทัณฑสูตร

๑๖. สารีปุตตสูตร

รวมเรื่องพระสูตรที่มีในวรรคที่ ๔ นี้ ได้ ๑๖ สูตร พระผู้มีพระภาคทรงจำแนก ไว้ดีแล้ว บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า อัฏฐกวรรค

(๙) พระผู้มีพระภาคผู้ประเสริฐสุดในคณะ

ประทับอยู่ ณ ปาสาณกเจดีย์ที่ประเสริฐซึ่งตกแต่งไว้อย่างดี

ในมคธชนบทอันน่ารื่นรมย์ มีภูมิประเทศสวยงาม

เป็นที่อยู่อาศัยของบุคคลที่เคยสร้างบุญไว้

(๑๐) ทราบว่า พระผู้มีพระภาคอันพราหมณ์ผู้เป็นมาณพ ๑๖ คน

กราบทูลถามแล้ว ได้ทรงประกาศประทานธรรม

แก่ชนทั้ง ๒ พวกที่มาประชุมกันแน่นขนัด ณ ปาสาณกเจดีย์

กินเนื้อที่ประมาณ ๑๒ โยชน์ เพราะการถามโสฬสปัญหา

(๑๑) พระผู้มีพระภาคผู้ทรงชนะมาร

ผู้เลิศกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

ได้ทรงแสดงธรรมที่ประกาศอรรถ บริบูรณ์ด้วยพยัญชนะ

เป็นบ่อเกิดแห่งความเกษมอย่างยิ่ง

เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชาวโลก

พระผู้มีพระภาคผู้เลิศกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

ได้ทรงแสดงพระสูตรที่ประเสริฐอันหลากหลายด้วยธรรมจำนวนมาก

ซึ่งเป็นเหตุให้ปลดเปลื้องกิเลสทั้งปวง

(๑๒) พระผู้มีพระภาคผู้เลิศกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

ได้ทรงแสดงพระสูตรที่ประเสริฐอันประกอบด้วยบทแห่งพยัญชนะและอรรถมีการเปรียบเทียบที่หมายรู้ด้วยอักขระซึ่งแน่นอน

เป็นส่วนทำวิจารณญาณของชาวโลกให้แจ่มแจ้ง

(๑๓) พระผู้มีพระภาคผู้เลิศกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

ได้ทรงแสดงพระสูตรที่ประเสริฐอันไม่มีมลทิน

เพราะมลทินคือราคะ โทสะ โมหะ

เป็นส่วนแห่งธรรมที่ปราศจากมลทิน

เป็นส่วนทำวิจารณญาณของชาวโลกให้แจ่มแจ้ง

(๑๔) พระผู้มีพระภาคผู้เลิศกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

ได้ทรงแสดงพระสูตรที่ประเสริฐ อันไม่มีมลทิน

เพราะมลทินคือกิเลส มลทินคือทุจริต

เป็นส่วนแห่งธรรมที่ปราศจากมลทิน

เป็นส่วนทำวิจารณญาณของชาวโลกให้แจ่มแจ้ง

(๑๕) พระผู้มีพระภาคผู้เลิศกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

ได้ทรงแสดงพระสูตรที่ประเสริฐเป็นเหตุปลดเปลื้องอาสวะ

กิเลสเป็นเครื่องผูกพัน และกิเลสเป็นเครื่องประกอบ

เป็นเหตุปลดเปลื้องนิวรณ์และมลทินทั้ง ๓ ของชาวโลกนั้น

(๑๖) พระผู้มีพระภาคผู้เลิศกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

ได้ทรงแสดงพระสูตรที่ประเสริฐซึ่งหามลทินไม่ได้

เป็นเครื่องบรรเทาความเศร้าหมองทุกอย่าง

เป็นเครื่องคลายความกำหนัด ไม่มีความหวั่นไหว

หมดความเศร้าโศก เป็นธรรมสงบ ประณีต และรู้เห็นได้ยาก

(๑๗) พระผู้มีพระภาคผู้เลิศกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

ได้ทรงแสดงพระสูตรที่ประเสริฐซึ่งหักรานราคะและโทสะให้สงบ

เป็นเครื่องตัด เป็นเครื่องต้านทาน

และเป็นเครื่องพ้นกำเนิด ทุคติ วิญญาณ ๕

และความยินดีที่มีตัณหาเป็นพื้นฐาน

(๑๘) พระผู้มีพระภาคผู้เลิศกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

ได้ทรงแสดงพระสูตรที่ประเสริฐอันลึกซึ้ง

รู้เห็นได้ยาก และละเอียดอ่อน

มีอรรถอันลุ่มลึกซึ่งรู้ได้เฉพาะบัณฑิต

เป็นส่วนทำวิจารณญาณของชาวโลกให้แจ่มแจ้ง

(๑๙) พระผู้มีพระภาคผู้เลิศกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

ได้ทรงแสดงพระสูตรที่ประเสริฐ

ดุจดอกไม้เครื่องประดับที่คงทน ๙ ชนิด

อันจำแนกอินทรีย์ ฌาน และวิโมกข์ อันมรรคมีองค์ ๘

เป็นยานเครื่องนำไปอย่างประเสริฐ

(๒๐) พระผู้มีพระภาค ผู้เลิศกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

ได้ทรงแสดงพระสูตรที่ประเสริฐซึ่งปราศจากมลทิน

บริสุทธิ์เปรียบเหมือนดวงจันทร์

วิจิตรด้วยรัตนะ เปรียบเหมือนห้วงน้ำ

เสมอด้วยดอกไม้ มีเดชเปรียบดังดวงอาทิตย์

(๒๑) พระผู้มีพระภาคผู้เลิศกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

ได้ทรงแสดงพระสูตรที่ประเสริฐ ปลอดโปร่ง เกษม

ให้ความสุข ฉ่ำเย็น สงบ

เป็นเครื่องต้านทานมัจจุราชอย่างยิ่ง มีประโยชน์อย่างสูง

เป็นเหตุให้ชาวโลกนั้นรู้แจ้งเห็นจริงซึ่งสภาวธรรมที่ดับกิเลสได้แล้ว

สุตตนิบาต จบ