๓. โพชฌงคกถา เล่ม ๓๑

๓.โพชฌังคกถา

ว่าด้วยองค์แห่งธรรมเครื่องตรัสรู้

ว่าด้วยโพชฌงค์ ๗

[๕๕๗] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี ...

{๕๕๗} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โพชฌงค์ ๗ ประการนี้ ๗ ประการคืออะไร บ้าง คือ(๑) สติสัมโพชฌงค์ องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือความระลึกได้

(๒) ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือการสอดส่องธรรม(๓) วิริยสัมโพชฌงค์ องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือความเพียร

(๔) ปีติสัมโพชฌงค์ องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือความอิ่มใจ

(๕) ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือความสงบ

(๖) สมาธิสัมโพชฌงค์ องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือความตั้งใจมั่น

(๗) อุเบกขาสัมโพชฌงค์ องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือความวางเฉยดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โพชฌงค์ ๗ ประการนี้แล”

คำว่า โพชฌงค์ ความว่า ชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าอะไร

ชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าเป็นไปในความตรัสรู้ ย่อมตรัสรู้ ตรัสรู้ตาม ตรัสรู้เฉพาะ ตรัสรู้พร้อม

ชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าตรัสรู้ เพราะอรรถว่าตรัสรู้ตาม เพราะอรรถว่าตรัสรู้เฉพาะ เพราะอรรถว่าตรัสรู้พร้อม

ชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าให้ตรัสรู้ ให้ตรัสรู้ตาม ให้ตรัสรู้เฉพาะ ให้ตรัสรู้พร้อม

ชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าให้ตรัสรู้ เพราะอรรถว่าให้ตรัสรู้ตาม เพราะอรรถว่าให้ตรัสรู้เฉพาะ เพราะอรรถว่าให้ตรัสรู้พร้อม

ชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าเป็นไปในธรรมฝ่ายตรัสรู้ เพราะอรรถว่าเป็นไปในธรรมฝ่ายตรัสรู้ตาม เพราะอรรถว่าเป็นไปในธรรมฝ่ายเครื่องตรัสรู้เฉพาะ เพราะอรรถว่าเป็นไปในธรรมฝ่ายเครื่องตรัสรู้พร้อม

ชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าเป็นเหตุให้ได้ความตรัสรู้ เพราะอรรถว่าปลูกความตรัสรู้ เพราะอรรถว่าบำรุงความตรัสรู้ เพราะอรรถว่าให้ถึงความตรัสรู้ เพราะอรรถว่าให้ถึงพร้อมเพื่อความตรัสรู้

หมวดสิบแห่งธรรมที่เป็นมูลโดยอรรถว่าเป็นมูลเป็นต้น

{๕๕๘} [๕๕๘] ชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าเป็นมูล เพราะอรรถว่าประพฤติตามอรรถที่เป็นมูล เพราะอรรถว่ากำหนดธรรมที่เป็นมูล เพราะอรรถว่าเป็นบริวารแห่งธรรมที่เป็นมูล เพราะอรรถว่ามีธรรมอันเป็นมูลบริบูรณ์ เพราะอรรถว่ามีธรรมอันเป็นมูลแก่กล้า เพราะอรรถว่าแตกฉานในธรรมอันเป็นมูล เพราะอรรถว่าให้ถึงความแตกฉานในธรรมอันเป็นมูล เพราะอรรถว่าเจริญความชำนาญในความแตกฉานในธรรมอันเป็นมูล ชื่อว่าโพชฌงค์แม้ของบุคคลผู้ถึงความชำนาญในความแตกฉานในธรรมอันเป็นมูล

ชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าเป็นเหต ุเพราะอรรถว่าประพฤติตามเหตุ ... เพราะอรรถว่าเจริญความชำนาญในความแตกฉานในเหตุ ชื่อว่าโพชฌงค์แม้ของบุคคลผู้ถึงความชำนาญในความแตกฉานในเหตุชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าเป็นปัจจัย เพราะอรรถว่าประพฤติตามปัจจัย ... เพราะอรรถว่าเจริญความชำนาญในความแตกฉานในปัจจัย ชื่อว่าโพงฌงค์แม้ของบุคคลผู้ถึงความชำนาญในความแตกฉานในปัจจัยชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าหมดจด เพราะอรรถว่าประพฤติหมดจด ... เพราะอรรถว่าเจริญความชำนาญในความแตกฉานในความหมดจด ชื่อว่าโพชฌงค์แม้ของบุคคลผู้ถึงความชำนาญในความแตกฉานในความหมดจดชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าไม่มีโทษ เพราะอรรถว่าประพฤติไม่มีโทษ

... เพราะอรรถว่าเจริญความชำนาญในความแตกฉานในความไม่มีโทษ ชื่อว่าโพชฌงค์แม้ของบุคคลผู้ถึงความชำนาญในความแตกฉานในความไม่มีโทษชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าเป็นเนกขัมมะ เพราะอรรถว่าประพฤติเนกขัมมะ ... เพราะอรรถว่าเจริญความชำนาญในความแตกฉานในเนกขัมมะ ชื่อว่าโพชฌงค์แม้ของบุคคลผู้ถึงความชำนาญในความแตกฉานในเนกขัมมะชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าหลุดพ้น เพราะอรรถว่าประพฤติหลุดพ้น ... เพราะอรรถว่าเจริญความชำนาญในความแตกฉานในความหลุดพ้น ชื่อว่าโพชฌงค์แม้ของบุคคลผู้ถึงความชำนาญในความแตกฉานในความหลุดพ้นชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าไม่มีอาสวะ เพราะอรรถว่าประพฤติไม่มีอาสวะ ... เพราะอรรถว่าเจริญความชำนาญในความแตกฉานในความไม่มีอาสวะ ชื่อว่าโพชฌงค์แม้ของบุคคลผู้ถึงความชำนาญในความแตกฉานในความไม่มีอาสวะ

ชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าเป็นวิเวก เพราะอรรถว่าประพฤติวิเวก ... เพราะอรรถว่าเจริญความชำนาญในความแตกฉานในวิเวก ชื่อว่าโพชฌงค์แม้ของบุคคลผู้ถึงความชำนาญในความแตกฉานในวิเวก

ชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าปล่อยวาง เพราะอรรถว่าประพฤติปล่อยวาง เพราะอรรถว่ากำหนดความปล่อยวาง เพราะอรรถว่ามีความปล่อยวางเป็นบริวาร เพราะอรรถว่ามีความปล่อยวางบริบูรณ์ เพราะอรรถว่ามีความปล่อยวางแก่กล้า เพราะอรรถว่าแตกฉานในความปล่อยวาง เพราะอรรถว่าให้ถึงความแตกฉานในความปล่อยวาง เพราะอรรถว่าเจริญความชำนาญในความแตกฉานในความปล่อยวาง ชื่อว่าโพชฌงค์แม้ของบุคคลผู้ถึงความชำนาญในความแตกฉานในความปล่อยวาง{๕๕๙} [๕๕๙] ชื่อว่าโพชฌงค์ เพราะอรรถว่าตรัสรู้สภาพอันเป็นมูล ตรัสรู้สภาพอันเป็นเหตุ ตรัสรู้สภาพอันเป็นปัจจัย ตรัสรู้สภาพอันหมดจด ตรัสรู้สภาพอันไม่มีโทษ ตรัสรู้สภาพอันเป็นเนกขัมมะ ตรัสรู้สภาพวิมุตติ ตรัสรู้สภาพไม่มีอาสวะ ตรัสรู้สภาพวิเวก ตรัสรู้สภาพปล่อยวาง

ชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าตรัสรู้สภาพความประพฤติธรรมอันเป็นมูล ตรัสรู้สภาพความประพฤติธรรมอันเป็นเหตุ ตรัสรู้สภาพความประพฤติธรรมอันเป็นปัจจัย ตรัสรู้สภาพความประพฤติหมดจด ตรัสรู้สภาพความประพฤติไม่มีโทษ ตรัสรู้สภาพความประพฤติเนกขัมมะ ตรัสรู้สภาพความประพฤติวิมุตติ ตรัสรู้สภาพความประพฤติไม่มีอาสวะ ตรัสรู้สภาพความประพฤติวิเวก ตรัสรู้สภาพความประพฤติปล่อยวางชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าตรัสรู้สภาพความกำหนดธรรมอันเป็นมูล ... ตรัสรู้สภาพความกำหนดปล่อยวาง ตรัสรู้สภาพธรรมอันเป็นมูลเป็นบริวาร ... ตรัสรู้สภาพมีความปล่อยวางเป็นบริวาร ตรัสรู้สภาพธรรมอันเป็นมูลบริบูรณ์ ... ตรัสรู้สภาพมีความปล่อยวางบริบูรณ์ ตรัสรู้สภาพ

ธรรมอันเป็นมูลแก่กล้า ... ตรัสรู้ธรรมอันมีความปล่อยวางแก่กล้า ตรัสรู้สภาพความแตกฉานในธรรมอันเป็นมูล ... ตรัสรู้สภาพความแตกฉานในความปล่อยวาง ตรัสรู้สภาพอันให้ถึงความแตกฉานในธรรมอันเป็นมูล ... ตรัสรู้สภาพอันให้ถึงความแตกฉานในความปล่อยวาง ตรัสรู้สภาพความเจริญความชำนาญในความแตกฉานในธรรมอันเป็นมูล ... ตรัสรู้สภาพความเจริญความชำนาญในความแตกฉานในความปล่อยวาง ...

{๕๖๐} [๕๖๐] ชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าตรัสรู้สภาพความกำหนด ตรัสรู้สภาพเป็นบริวาร ตรัสรู้สภาพบริบูรณ์ ตรัสรู้สภาพแห่งจิตมีอารมณ์เดียว ตรัสรู้สภาพความไม่ฟุ้งซ่าน ตรัสรู้สภาพประคองไว้ ตรัสรู้สภาพความไม่แพร่ไป ตรัสรู้สภาพความไม่ขุ่นมัว ตรัสรู้สภาพไม่มีกิเลสเครื่องหวั่นไหว ตรัสรู้สภาพตั้งอยู่แห่งจิตด้วยสามารถความปรากฏโดยความมีอารมณ์เดียว ตรัสรู้สภาพตั้งอยู่แห่งจิต ตรัสรู้สภาพโคจร ตรัสรู้สภาพละ ตรัสรู้สภาพสละ ตรัสรู้สภาพการออกไป ตรัสรู้สภาพความหลีกไป ตรัสรู้สภาพละเอียด ตรัสรู้สภาพประณีต ตรัสรู้สภาพหลุดพ้น ตรัสรู้สภาพไม่มีอาสวะ ตรัสรู้สภาพการข้ามไป ตรัสรู้สภาพนิพพานอันไม่มีนิมิต

ตรัสรู้สภาพนิพพานอันไม่มีที่ตั้ง ตรัสรู้สภาพนิพพานอันว่างเปล่า ตรัสรู้สภาพธรรมอันมีกิจเป็นอันเดียวกัน ตรัสรู้สภาพธรรมอันไม่ล่วงเกินกัน ตรัสรู้สภาพธรรมที่เป็นคู่กัน ตรัสรู้สภาพธรรมเครื่องนำออก ตรัสรู้สภาพแห่งเหตุ ตรัสรู้สภาพทัสสนะ ตรัสรู้สภาพธรรมที่เป็นใหญ่{๕๖๑} [๕๖๑] ชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าตรัสรู้ความไม่ฟุ้งซ่านแห่งสมถะ ตรัสรู้ความพิจารณาเห็นแห่งวิปัสสนา ตรัสรู้ความมีกิจเป็นอันเดียวกันแห่งสมถะและวิปัสสนา ตรัสรู้ความไม่ล่วงเกินกันแห่งธรรมที่เป็นคู่กัน ตรัสรู้ความสมาทานสิกขา ตรัสรู้ความเป็นโคจรแห่งอารมณ์ ตรัสรู้ความประคองจิตที่หดหู่ไว้ ตรัสรู้ความข่มจิตที่ฟุ้งซ่าน ตรัสรู้ความวางเฉยแห่งจิตที่

บริสุทธิ์ทั้งสองอย่าง ตรัสรู้ความบรรลุธรรมพิเศษ ตรัสรู้ความแทงตลอดธรรมที่ยิ่ง ตรัสรู้ความตรัสรู้สัจจะ ตรัสรู้ความยังจิตให้ตั้งอยู่ในนิโรธ

{๕๖๒} [๕๖๒] ชื่อว่าโพชฌงค์ เพราะอรรถว่าตรัสรู้ความน้อมใจเชื่อแห่งสัทธินทรีย์ ... ตรัสรู้ความเห็นแห่งปัญญินทรีย์

ชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าตรัสรู้ความไม่หวั่นไหวในความเป็นผู้ไม่มีศรัทธาแห่งสัทธาพละ ... ตรัสรู้ความไม่หวั่นไหวในอวิชชาแห่งปัญญาพละ

ชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าตรัสรู้ความตั้งมั่นแห่งสติสัมโพชฌงค์ ... ตรัสรู้ความพิจารณาหาทางแห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์

ชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าตรัสรู้ความเห็นชอบแห่งสัมมาทิฏฐิ ... ตรัสรู้ความไม่ฟุ้งซ่านแห่งสัมมาสมาธิ

ชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าตรัสรู้ความเป็นใหญ่แห่งอินทรีย์ ตรัสรู้ความไม่หวั่นไหวแห่งพละ ตรัสรู้ความนำออกแห่งโพชฌงค์ ตรัสรู้ความเป็นเหตุแห่งมรรค ตรัสรู้ความตั้งมั่นแห่งสติปัฏฐาน ตรัสรู้ความตั้งไว้แห่งสัมมัปปธาน ตรัสรู้ความให้สำเร็จแห่งอิทธิบาท ตรัสรู้ความเป็นธรรมแท้แห่งสัจจะ ตรัสรู้ความระงับแห่งประโยค ตรัสรู้ความทำให้แจ้งซึ่งผลชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าตรัสรู้ความตรึกแห่งวิตก ตรัสรู้ความตรองแห่งวิจาร ตรัสรู้ความแผ่ซ่านแห่งปีติ ตรัสรู้ความไหลไปแห่งสุข ตรัสรู้ความมีอารมณ์เดียวแห่งจิต

{๕๖๓} [๕๖๓] ชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าตรัสรู้สภาพความนึก ตรัสรู้สภาพความรู้แจ้ง ตรัสรู้สภาพความรู้ชัด ตรัสรู้สภาพความหมายรู้ ตรัสรู้สภาพสมาธิอันเป็นธรรมเอกผุดขึ้น

ชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าตรัสรู้สภาพที่ควรรู้ยิ่ง ตรัสรู้สภาพที่ควรกำหนดพิจารณา ตรัสรู้สภาพสละแห่งปหานะ ตรัสรู้สภาพมีกิจเป็น

อันเดียวกันแห่งภาวนา ตรัสรู้สภาพควรถูกต้องแห่งสัจฉิกิริยา ตรัสรู้สภาพเป็นกองแห่งขันธ์ ตรัสรู้สภาพทรงไว้แห่งธาตุ ตรัสรู้สภาพเป็นบ่อเกิดแห่งอายตนะ ตรัสรู้สภาพที่ปัจจัยปรุงแต่งแห่งสังขตธรรม ตรัสรู้สภาพที่ปัจจัยไม่ปรุงแต่งแห่งอสังขตธรรม

{๕๖๔} [๕๖๔] ชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าตรัสรู้สภาพแห่งจิต ตรัสรู้สภาพที่มีอยู่ในระหว่างแห่งจิต ตรัสรู้สภาพความออกแห่งจิต ตรัสรู้สภาพความหลีกไปแห่งจิต ตรัสรู้สภาพเป็นเหตุแห่งจิต ตรัสรู้สภาพเป็นปัจจัยแห่งจิต ตรัสรู้สภาพเป็นที่ตั้งแห่งจิต ตรัสรู้สภาพเป็นภูมิแห่งจิต ตรัสรู้สภาพเป็นอารมณ์แห่งจิต ตรัสรู้สภาพเป็นโคจรแห่งจิต ตรัสรู้สภาพความประพฤติแห่งจิต ตรัสรู้สภาพที่ดำเนินไปแห่งจิต ตรัสรู้สภาพที่น้อมไปแห่งจิต ตรัสรู้สภาพธรรมเครื่องนำออกแห่งจิต ตรัสรู้สภาพที่สลัดออกแห่งจิต

{๕๖๕} [๕๖๕] ชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าตรัสรู้สภาพความนึกในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพความรู้แจ้งในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพความรู้ชัดในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพความหมายรู้ในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพความเป็นสมาธิในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพความแล่นไปในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพความผ่องใสในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพความเพิกเฉยในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพความหลุดพ้นในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพความเห็นว่านี้ละเอียดในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพที่ทำให้เป็นดุจยานในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพที่ทำให้เป็นที่ตั้งในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพความตั้งขึ้นเนือง ๆ ในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพก่อในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพปรารภด้วยดีในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพที่กำหนดในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพเป็นบริวารในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพบริบูรณ์ในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพที่ประชุมลงในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพตั้งมั่นในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพเป็นที่เสพในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพเจริญในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพที่ทำให้มากในธรรมอย่าง

เดียว ตรัสรู้สภาพที่ขึ้นไปดีในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพหลุดพ้นด้วยดีในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพตรัสรู้ในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพตรัสรู้ตามในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพตรัสรู้เฉพาะในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพตรัสรู้พร้อมในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพที่ให้ตรัสรู้ในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพที่ให้ตรัสรู้ตามในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพที่ให้ตรัสรู้เฉพาะในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพที่ให้ตรัสรู้พร้อมในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพธรรมที่เป็นฝ่ายธรรมเครื่องให้ตรัสรู้ในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพธรรมที่เป็นฝ่ายธรรมเครื่องให้ตรัสรู้ตามในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพธรรมที่เป็นฝ่ายธรรมเครื่องให้ตรัสรู้เฉพาะในธรรมอย่างเดียว

ตรัสรู้สภาพธรรมที่เป็นฝ่ายธรรมเครื่องให้ตรัสรู้พร้อมในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพความสว่างในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพความสว่างขึ้นในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพความสว่างตามในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพความสว่างเฉพาะในธรรมอย่างเดียว ตรัสรู้สภาพความสว่างพร้อมในธรรมอย่างเดียว{๕๖๖} [๕๖๖] ชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าตรัสรู้สภาพที่เป็นบาทแห่งวิมังสา ตรัสรู้สภาพดับ ตรัสรู้สภาพเผาผลาญ ตรัสรู้สภาพความรุ่งเรืองตรัสรู้สภาพเครื่องให้กิเลสเร่าร้อน ตรัสรู้สภาพธรรมที่ไม่มีมลทิน ตรัสรู้สภาพธรรมที่ปราศจากมลทิน ตรัสรู้สภาพธรรมที่หามลทินมิได้ ตรัสรู้สภาพความสงบ ตรัสรู้สภาพเครื่องให้สงบ ตรัสรู้สภาพความสงัด ตรัสรู้สภาพความประพฤติสงัด ตรัสรู้สภาพความสำรอกกิเลส ตรัสรู้สภาพความประพฤติสำรอกกิเลส ตรัสรู้สภาพความดับ ตรัสรู้สภาพความประพฤติความดับ ตรัสรู้สภาพความปล่อยวาง ตรัสรู้สภาพความประพฤติความปล่อยวาง ตรัสรู้สภาพหลุดพ้น ตรัสรู้สภาพความประพฤติหลุดพ้น

ชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าตรัสรู้สภาพฉันทะ ตรัสรู้สภาพที่เป็นมูลแห่งฉันทะ ตรัสรู้สภาพเป็นบาทแห่งฉันทะ ตรัสรู้สภาพที่เป็นประธาน

แห่งฉันทะ ตรัสรู้สภาพที่ให้สำเร็จแห่งฉันทะ ตรัสรู้สภาพน้อมไปแห่งฉันทะ ตรัสรู้สภาพประคองไว้แห่งฉันทะ ตรัสรู้สภาพตั้งมั่นแห่งฉันทะ ตรัสรู้สภาพไม่ฟุ้งซ่านแห่งฉันทะ

ชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าตรัสรู้สภาพวิริยะ ... ตรัสรู้สภาพจิตตะ ... ตรัสรู้สภาพวิมังสา ตรัสรู้สภาพที่เป็นมูลแห่งวิมังสา ตรัสรู้สภาพที่เป็นบาทแห่งวิมังสา ตรัสรู้สภาพที่เป็นประธานแห่งวิมังสา ตรัสรู้สภาพที่ให้สำเร็จแห่งวิมังสา ตรัสรู้สภาพน้อมไปแห่งวิมังสา ตรัสรู้สภาพประคองไว้แห่งวิมังสา ตรัสรู้สภาพตั้งมั่นแห่งวิมังสา ตรัสรู้สภาพไม่ฟุ้งซ่านแห่งวิมังสา

{๕๖๗} [๕๖๗] ชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าตรัสรู้ความบีบคั้นแห่งทุกข์ ตรัสรู้สภาพที่ปัจจัยปรุงแต่งแห่งทุกข์ ตรัสรู้สภาพที่ให้เดือดร้อนแห่งทุกข์ ตรัสรู้สภาพความแปรปรวนไปแห่งทุกข์ ตรัสรู้สภาพความประมวลมาแห่งสมุทัย ตรัสรู้สภาพเป็นเหตุแห่งสมุทัย ตรัสรู้สภาพที่ประกอบไว้แห่งสมุทัย ตรัสรู้สภาพพัวพันแห่งสมุทัย ตรัสรู้สภาพที่สลัดออกแห่งทุกขนิโรธ ตรัสรู้สภาพสงัดแห่งทุกขนิโรธ ตรัสรู้สภาพที่ปัจจัยไม่ปรุงแต่งแห่งทุกขนิโรธ ตรัสรู้สภาพเป็นอมตะแห่งทุกขนิโรธ ตรัสรู้สภาพที่นำออกแห่งมรรค ตรัสรู้สภาพเป็นเหตุแห่งมรรค ตรัสรู้สภาพที่เห็นแห่งมรรค ตรัสรู้สภาพความเป็นใหญ่แห่งมรรคชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าตรัสรู้สภาพที่ถ่องแท้ ตรัสรู้สภาพเป็นอนัตตา ตรัสรู้สภาพเป็นของจริง ตรัสรู้สภาพแทงตลอด ตรัสรู้สภาพที่ควรรู้ยิ่ง ตรัสรู้สภาพที่ควรกำหนดรู้ ตรัสรู้สภาพเป็นธรรม ตรัสรู้สภาพที่เป็นธาตุ ตรัสรู้สภาพที่ปรากฏ ตรัสรู้สภาพที่ควรทำให้แจ้ง ตรัสรู้สภาพถูกต้อง ตรัสรู้สภาพตรัสรู้

ชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าตรัสรู้เนกขัมมะ ตรัสรู้ความไม่พยาบาท ตรัสรู้อาโลกสัญญา ตรัสรู้ความไม่ฟุ้งซ่าน ตรัสรู้การกำหนดธรรม ตรัสรู้ญาณ ตรัสรู้ความปราโมทย์ ตรัสรู้ปฐมฌาน ... ตรัสรู้อรหัตตมรรค

{๕๖๘} [๕๖๘] ชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าตรัสรู้สัทธินทรีย์ด้วยความหมายว่าน้อมใจเชื่อ ... ตรัสรู้ปัญญินทรีย์ด้วยความหมายว่าเห็น ตรัสรู้สัทธาพละด้วยความหมายว่าไม่หวั่นไหวในความไม่มีศรัทธา ... ตรัสรู้ปัญญาพละด้วยความหมายว่าไม่หวั่นไหวในอวิชชา ตรัสรู้สติสัมโพชฌงค์ด้วยความหมายว่าตั้งมั่น ... ตรัสรู้อุเบกขาสัมโพชฌงค์ด้วยความหมายว่าพิจารณาหาทาง

ชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าตรัสรู้สัมมาทิฏฐิด้วยความหมายว่าเห็น ... ตรัสรู้สัมมาสมาธิด้วยความหมายว่าไม่ฟุ้งซ่าน ตรัสรู้อินทรีย์ด้วยความหมายว่าเป็นใหญ่ ตรัสรู้พละด้วยความหมายว่าไม่หวั่นไหว ตรัสรู้สภาพนำออก ตรัสรู้มรรคด้วยความหมายว่าเป็นเหตุ ตรัสรู้สติปัฏฐานด้วยความหมายว่าตั้งมั่น ตรัสรู้สัมมัปปธานด้วยความหมายว่าตั้งไว้ ตรัสรู้อิทธิบาทด้วยความหมายว่าให้สำเร็จ ตรัสรู้สัจจะด้วยความหมายว่าเป็นของแท้ ตรัสรู้สมถะด้วยความหมายว่าไม่ฟุ้งซ่าน ตรัสรู้วิปัสสนาด้วยความหมายว่าพิจารณาเห็น ตรัสรู้สมถะและวิปัสสนาด้วยความหมายว่ามีกิจเป็นอันเดียวกัน ตรัสรู้ธรรมที่เป็นคู่กันด้วยความหมายว่าไม่ล่วงเกินกัน

ตรัสรู้สีลวิสุทธิด้วยความหมายว่าสำรวม ตรัสรู้จิตตวิสุทธิด้วยความหมายว่าไม่ฟุ้งซ่าน ตรัสรู้ทิฏฐิวิสุทธิด้วยความหมายว่าเห็น ตรัสรู้วิโมกข์ด้วยความหมายว่าหลุดพ้น ตรัสรู้วิชชาด้วยความหมายว่าแทงตลอด ตรัสรู้วิมุตติด้วยความหมายว่าสละ ตรัสรู้ขยญาณด้วยความหมายว่าตัดขาด ตรัสรู้ญาณในความไม่เกิดขึ้นด้วยความหมายว่าระงับชื่อว่าโพชฌงค์เพราะอรรถว่าตรัสรู้ฉันทะด้วยความหมายว่าเป็นมูล ตรัสรู้มนสิการด้วยความหมายว่าเป็นสมุฏฐาน ตรัสรู้ผัสสะด้วยความหมาย

ว่าเป็นที่รวม ตรัสรู้เวทนาด้วยความหมายว่าเป็นที่ประชุม ตรัสรู้สมาธิด้วยความหมายว่าเป็นประธาน ตรัสรู้สติด้วยความหมายว่าเป็นใหญ่ ตรัสรู้ปัญญาด้วยความหมายว่าเป็นธรรมยิ่งกว่าธรรมนั้น ๆ ตรัสรู้วิมุตติด้วยความหมายว่าเป็นสาระ ตรัสรู้นิพพานอันหยั่งลงในอมตะด้วยความหมายว่าเป็นที่สุด

ว่าด้วยความหมายของโพชฌงค์

[๕๖๙] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

{๕๖๙} ณ ที่นั้นแล ท่านพระสารีบุตรเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระสารีบุตรแล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย โพชฌงค์มี ๗ ประการนี้ ๗ ประการคืออะไรบ้าง คือ สติสัมโพชฌงค์ ... อุเบกขาสัมโพชฌงค์ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย โพชฌงค์ ๗ ประการนี้แล

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เรานั้นจำนงจะอยู่ในเวลาเช้าด้วยโพชฌงค์ใด ๆ ในโพชฌงค์ ๗ ประการนี้ เราก็อยู่ในเวลาเช้าด้วยโพชฌงค์นั้น ๆ จำนงจะอยู่ในเวลาเที่ยง ... ในเวลาเย็นด้วยโพชฌงค์ใด ๆ เราก็อยู่ในเวลาเย็นด้วยโพชฌงค์นั้น ๆ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าสติสัมโพชฌงค์ของเรามีอยู่ดังนี้ สติสัมโพชฌงค์ของเราก็ชื่อว่าหาประมาณมิได้ ชื่อว่าเราปรารภแล้วด้วยดี เมื่อเรากำลังเที่ยวไป ย่อมรู้ประจักษ์ซึ่งสติสัมโพชฌงค์ที่ดำรงอยู่ว่าดำรงอยู่ ถ้าแม้สติสัมโพชฌงค์ของเราเคลื่อนไป เรารู้ว่าสติสัมโพชฌงค์ของเราเคลื่อนไปเพราะปัจจัยนี้ ... ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าอุเบกขาสัมโพชฌงค์ของเรามีอยู่ดังนี้ อุเบกขาสัมโพชฌงค์ของเราก็ชื่อว่าหาประมาณมิได้ ชื่อว่าเราปรารภแล้วด้วยดี เมื่อเรากำลังเที่ยวไป ย่อมรู้

ประจักษ์ซึ่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่ดำรงอยู่ว่าดำรงอยู่ ถ้าแม้อุเบกขาสัมโพชฌงค์ของเราเคลื่อนไป เราก็รู้ประจักษ์ว่าอุเบกขาสัมโพชฌงค์ของเราเคลื่อนไปเพราะปัจจัยนี้

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เปรียบเหมือนตู้เก็บผ้าของพระราชาหรือของราชมหาอำมาตย์เต็มด้วยผ้าสีต่าง ๆ พระราชาหรือราชมหาอำมาตย์นั้นประสงค์จะใช้ผ้าคู่ใดในเวลาเช้า ก็ใช้ผ้าคู่นั้นนั่นแลได้ ประสงค์จะใช้ผ้าคู่ใดในเวลาเที่ยง ในเวลาเย็น ก็ใช้ผ้าคู่นั้นนั่นแลได้ ฉันใด ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เราก็ฉันนั้นเหมือนกันแล จำนงจะอยู่ในเวลาเช้าด้วยโพชฌงค์ใด ๆ ในโพชฌงค์ ๗ ประการนี้ ... ถ้าแม้อุเบกขาสัมโพชฌงค์ของเราเคลื่อนไป เราก็รู้ว่าอุเบกขาสัมโพชฌงค์ของเราเคลื่อนไปเพราะปัจจัยนี้”

สุตตันตนิทเทส

แสดงพระสูตร

{๕๗๐} [๕๗๐] โพชฌงค์ในข้อว่า ‘ถ้าสติสัมโพชฌงค์ของเรามีอยู่’ ดังนี้นั้น มีอยู่อย่างไร

นิโรธปรากฏอยู่ตราบใด โพชฌงค์ในข้อว่า ‘ถ้าสติสัมโพชฌงค์ของเรามีอยู่’ ดังนี้นั้นก็มีอยู่ตราบนั้น เปรียบเหมือนเมื่อดวงประทีปที่ตามด้วยนํ้ามันกำลังสว่างอยู่ เปลวไฟยังมีตราบใด แสงสว่างก็มีอยู่ตราบนั้น แสงสว่างยังมีตราบใด เปลวไฟก็ยังมีอยู่ตราบนั้น ฉันใด นิโรธยังปรากฏอยู่ตราบใด โพชฌงค์ในข้อว่า ‘ถ้าสติสัมโพชฌงค์ของเรามีอยู่’ ดังนี้นั้น ก็มีอยู่ตราบนั้น ฉันนั้น

โพชฌงค์ในข้อว่า ‘สติสัมโพชฌงค์ของเราก็ชื่อว่าหาประมาณมิได้’ นั้นอย่างไร

กิเลสทั้งหลายคือปริยุฏฐานกิเลสทั้งปวงทีเดียว และสังขารอันให้เกิดในภพใหม่มีประมาณ นิโรธหาประมาณมิได้ เพราะความเป็นอสังขตธรรม นิโรธย่อมปรากฏตราบใด โพชฌงค์ในข้อว่า ‘สติสัมโพชฌงค์ของเราก็ชื่อว่าหาประมาณมิได้’ นั้นก็มีอยู่ตราบนั้น

โพชฌงค์ในข้อว่า ‘สติสัมโพชฌงค์ชื่อว่าเราปรารภแล้วด้วยดี’ นั้นอย่างไร

กิเลสทั้งหลายคือปริยุฏฐานกิเลสทั้งปวงทีเดียว และสังขารอันให้เกิดในภพใหม่ ไม่เสมอ นิโรธมีความเสมอเป็นธรรมดาเพราะความเป็นธรรมละเอียด เพราะความเป็นธรรมประณีต นิโรธย่อมปรากฏตราบใด โพชฌงค์ในข้อว่า ‘สติสัมโพชฌงค์ชื่อว่าเราปรารภแล้วด้วยดี’ นั้นก็มีอยู่ตราบนั้น

{๕๗๑} [๕๗๑] ‘เมื่อเราเที่ยวไป ย่อมรู้ประจักษ์ซึ่งสติสัมโพชฌงค์ที่ดำรงอยู่ว่าดำรงอยู่ ถ้าแม้เคลื่อนไป เราก็รู้ประจักษ์ว่าสติสัมโพชฌงค์ของเรา เคลื่อนไปเพราะปัจจัยนี้’ อย่างไร สติสัมโพชฌงค์ย่อมดำรงอยู่ด้วยอาการเท่าไรย่อมเคลื่อนไปด้วยอาการเท่าไร สติสัมโพชฌงค์ย่อมดำรงอยู่ด้วยอาการ ๘ ย่อมเคลื่อนไปด้วยอาการ ๘สติสัมโพชฌงค์ย่อมดำรงอยู่ด้วยอาการ ๘ คืออะไรบ้าง คือ สติสัมโพชฌงค์ย่อมดำรงอยู่ด้วยความนึกถึงนิพพานอันไม่มีความเกิด ๑ ด้วยความไม่นึกถึงความเกิด ๑ ด้วยความนึกถึงนิพพานอันไม่มีความเป็นไป ๑ ด้วยความไม่นึกถึงความเป็นไป ๑ ด้วยความนึกถึงนิพพานอันไม่มีนิมิต ๑ ด้วยความไม่นึกถึงนิมิต ๑ ด้วยความนึกถึงนิโรธ ๑ ด้วยความไม่นึกถึงสังขาร ๑ สติสัมโพชฌงค์ย่อมดำรงอยู่ด้วยอาการ ๘ นี้

สติสัมโพชฌงค์ย่อมเคลื่อนไปด้วยอาการ ๘ คืออะไรบ้าง

คือ สติสัมโพชฌงค์ย่อมเคลื่อนไปด้วยความนึกถึงความเกิด ๑ ด้วยความไม่นึกถึงนิพพานอันไม่มีความเกิด ๑ ด้วยความนึกถึงความเป็นไป ๑ ด้วยความไม่นึกถึงนิพพานอันไม่มีความเป็นไป ๑ ด้วยความนึกถึงนิมิต ๑ ด้วยความไม่นึก ถึงนิพพานอันไม่มีนิมิต ๑ ด้วยความนึกถึงสังขาร ๑ ด้วยความไม่นึกถึงนิโรธ ๑ สติสัมโพชฌงค์ย่อมเคลื่อนไปด้วยอาการ ๘ นี้ ‘เมื่อเรากำลังเที่ยวไป ย่อมรู้ประจักษ์ซึ่งสติสัมโพชฌงค์ที่ดำรงอยู่ว่าดำรงอยู่ ถ้าแม้เคลื่อนไป เราก็รู้ประจักษ์ว่าสติสัมโพชฌงค์ของเราเคลื่อนไปเพราะปัจจัยนี้อย่างนี้ ...

{๕๗๒} [๕๗๒] โพชฌงค์ในข้อว่า ‘ถ้าอุเบกขาสัมโพชฌงค์ของเรามีอยู่’ ดังนี้นั้นมีอยู่อย่างไร

นิโรธปรากฏอยู่ตราบใด โพชฌงค์ในข้อว่า ‘ถ้าอุเบกขาสัมโพชฌงค์ของเรามีอยู่’ ดังนี้นั้นก็มีอยู่ตราบนั้น เปรียบเหมือนดวงประทีปที่ตามด้วยน้ำมันกำลังสว่างอยู่ ...

โพชฌงค์ในข้อว่า ‘อุเบกขาสัมโพชฌงค์ของเราก็ชื่อว่าหาประมาณมิได้’ นั้นอย่างไร ...

โพชฌงค์ในข้อว่า ‘อุเบกขาสัมโพชฌงค์ชื่อว่าเราปรารภแล้วด้วยดี’ นั้นอย่างไร ...

‘เมื่อเราเที่ยวไป ย่อมรู้ประจักษ์ซึ่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่ดำรงอยู่ว่า ดำรงอยู่ ถ้าแม้เคลื่อนไป เราก็รู้ประจักษ์ว่าอุเบกขาสัมโพชฌงค์ของเรา เคลื่อนไปเพราะปัจจัยนี้’ อย่างไร อุเบกขาสัมโพชฌงค์ย่อมดำรงอยู่ด้วยอาการเท่าไร ย่อมเคลื่อนไปด้วยอาการเท่าไร อุเบกขาสัมโพชฌงค์ย่อมดำรงอยู่ด้วยอาการ ๘ ย่อมเคลื่อนไปด้วยอาการ ๘

{๕๗๓} [๕๗๓] อุเบกขาสัมโพชฌงค์ย่อมดำรงอยู่ด้วยอาการ ๘ คืออะไรบ้าง

คือ อุเบกขาสัมโพชฌงค์ย่อมดำรงอยู่ด้วยความนึกถึงนิพพานอันไม่มีความเกิด ๑ ชื่อว่าโพชฌงค์ เพราะความไม่นึกถึงความเกิด ๑ เพราะอรรถว่าตรัสรู้ความน้อมไปแห่งจิต ตรัสรู้ความนำออกแห่งจิต อุเบกขาสัมโพชฌงค์ดำรงไว้ซึ่งความสลัดออกแห่งจิต ด้วยความนึกถึงนิพพานอันไม่มีความเป็นไป ๑ ด้วยความไม่นึกถึงความเป็นไป ๑ ด้วยความนึกถึงนิพพานอันไม่มีนิมิต ๑ ด้วยความไม่นึกถึงนิมิต ๑ ด้วยความนึกถึงนิโรธ ๑ ด้วยความไม่นึกถึงสังขาร ๑ อุเบกขาสัมโพชฌงค์ย่อมดำรงอยู่ด้วยอาการ ๘ นี้อุเบกขาสัมโพชฌงค์ย่อมเคลื่อนไปด้วยอาการ ๘ คืออะไรบ้าง

คือ อุเบกขาสัมโพชฌงค์ย่อมเคลื่อนไปด้วยความนึกถึงความเกิด ๑ ด้วยความไม่นึกถึงนิพพานอันไม่มีความเกิด ๑ ด้วยความนึกถึงความเป็นไป ๑ ด้วยความไม่นึกถึงนิพพานอันไม่มีความเป็นไป ๑ ด้วยความนึกถึงนิมิต ๑ ด้วยความไม่นึกถึงนิพพานอันไม่มีนิมิต ๑ ด้วยความนึกถึงสังขาร ๑ ด้วยความไม่นึกถึงนิโรธ ๑ อุเบกขาสัมโพชฌงค์ย่อมเคลื่อนไปด้วยอาการ ๘ นี้ เมื่อเรากำลังเที่ยวไป ย่อมรู้ประจักษ์ซึ่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่ดำรงอยู่ว่าดำรงอยู่ ถ้าแม้เคลื่อนไป เราก็รู้ประจักษ์ว่า อุเบกขาสัมโพชฌงค์ของเราก็เคลื่อนไปเพราะปัจจัยนี้อย่างนี้”

จบ โพชฌังคกถา

๔. เมตตากถา

ว่าด้วยอานิสงส์และอาการแผ่เมตตา

[๕๗๔] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

{๕๗๔} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อเมตตาเจโตวิมุตติอันบุคคลซ่องเสพแล้ว เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง หมั่นเจริญเนืองๆ สั่งสมไว้โดยชอบ ปรารภด้วยดี พึงหวังอานิสงส์ได้ ๑๑ ประการ อานิสงส์ ๑๑ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) หลับเป็นสุข (๒) ตื่นก็เป็นสุข

(๓) ไม่ฝันร้าย (๔) เป็นที่รักของมนุษย์ทั้งหลาย

(๕) เป็นที่รักของอมนุษย์ทั้งหลาย

(๖) เทวดาย่อมรักษา

(๗)ไฟ ยาพิษ หรือศัสตราไม่กลํ้ากลายผู้นั้น

(๘) จิตตั้งมั่นได้เร็ว (๙) สีหน้าผ่องใส

(๑๐) ไม่หลงทำกาละ

(๑๑) เมื่อยังแทงตลอดคุณธรรมที่สูงขึ้นไปไม่ได้ ย่อมเข้าถึงพรหมโลก

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อเมตตาเจโตวิมุตติอันบุคคลซ่องเสพแล้ว เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง หมั่นเจริญเนือง ๆ สั่งสมไว้โดยชอบ ปรารภด้วยดี พึงหวังอานิสงส์ได้ ๑๑ ประการนี้แล”{๕๗๕} [๕๗๕] เมตตาเจโตวิมุตติแผ่ไปโดยไม่เจาะจงก็มี แผ่ไปโดยเจาะจงก็มี แผ่ไปสู่ทิศทั้งหลายก็มี เมตตาเจโตวิมุตติแผ่ไปโดยไม่เจาะจงด้วย