๔. เมตตากถา เล่ม ๓๑

๔. เมตตากถา

ว่าด้วยอานิสงส์และอาการแผ่เมตตา

[๕๗๔] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

{๕๗๔} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อเมตตาเจโตวิมุตติอันบุคคลซ่องเสพแล้ว เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง หมั่นเจริญเนืองๆ สั่งสมไว้โดยชอบ ปรารภด้วยดี พึงหวังอานิสงส์ได้ ๑๑ ประการ อานิสงส์ ๑๑ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) หลับเป็นสุข (๒) ตื่นก็เป็นสุข

(๓) ไม่ฝันร้าย (๔) เป็นที่รักของมนุษย์ทั้งหลาย

(๕) เป็นที่รักของอมนุษย์ทั้งหลาย

(๖) เทวดาย่อมรักษา

(๗)ไฟ ยาพิษ หรือศัสตราไม่กลํ้ากลายผู้นั้น

(๘) จิตตั้งมั่นได้เร็ว (๙) สีหน้าผ่องใส

(๑๐) ไม่หลงทำกาละ

(๑๑) เมื่อยังแทงตลอดคุณธรรมที่สูงขึ้นไปไม่ได้ ย่อมเข้าถึงพรหมโลก

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อเมตตาเจโตวิมุตติอันบุคคลซ่องเสพแล้ว เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง หมั่นเจริญเนือง ๆ สั่งสมไว้โดยชอบ ปรารภด้วยดี พึงหวังอานิสงส์ได้ ๑๑ ประการนี้แล”{๕๗๕} [๕๗๕] เมตตาเจโตวิมุตติแผ่ไปโดยไม่เจาะจงก็มี แผ่ไปโดยเจาะจงก็มี แผ่ไปสู่ทิศทั้งหลายก็มี เมตตาเจโตวิมุตติแผ่ไปโดยไม่เจาะจงด้วย

อาการเท่าไร แผ่ไปโดยเจาะจงด้วยอาการเท่าไร แผ่ไปสู่ทิศทั้งหลายด้วยอาการเท่าไร เมตตาเจโตวิมุตติแผ่ไปโดยไม่เจาะจงด้วยอาการ ๕ แผ่ไปโดยเจาะจงด้วยอาการ ๗ แผ่ไปสู่ทิศทั้งหลายด้วยอาการ ๑๐

เมตตาเจโตวิมุตติแผ่ไปโดยไม่เจาะจงด้วยอาการ ๕ อะไรบ้าง

เมตตาเจโตวิมุตติแผ่ไปโดยไม่เจาะจงว่า “ขอให้สัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้ไม่มีเวร ไม่เบียดเบียนกัน ไม่มีทุกข์ รักษาตนอยู่เป็นสุขเถิด ขอให้ปาณะทั้งปวง ... ขอให้ภูตทั้งปวง ... ขอให้บุคคลทั้งปวง ... ขอให้ผู้ที่นับเนื่องด้วยอัตภาพทั้งปวงจงเป็นผู้ไม่มีเวร ไม่เบียดเบียนกัน ไม่มีทุกข์ รักษาตนอยู่เป็นสุขเถิด” เมตตาเจโตวิมุตติแผ่ไปโดยไม่เจาะจงด้วยอาการ ๕ นี้เมตตาเจโตวิมุตติแผ่ไปโดยเจาะจงด้วยอาการ ๗ อะไรบ้าง

เมตตาเจโตวิมุตติแผ่ไปโดยเจาะจงว่า “ขอให้หญิงทั้งปวงจงเป็นผู้ไม่มีเวร ไม่เบียดเบียนกัน ไม่มีทุกข์ รักษาตนอยู่เป็นสุขเถิด ขอให้ชายทั้งปวง ... ขอให้อารยชนทั้งปวง ... ขอให้อนารยชนทั้งปวง ... ขอให้

เทวดาทั้งปวง ... ขอให้มนุษย์ทั้งปวง ... ขอให้วินิปาติกสัตว์ทั้งปวง จงเป็นผู้ไม่มีเวร ไม่เบียดเบียนกัน ไม่มีทุกข์ รักษาตนอยู่เป็นสุขเถิด” เมตตาเจโตวิมุตติแผ่ไปโดยเจาะจงด้วยอาการ ๗ นี้

{๕๗๖} [๕๗๖] เมตตาเจโตวิมุตติแผ่ไปสู่ทิศทั้งหลายด้วยอาการ ๑๐ อะไรบ้าง

เมตตาเจโตวิมุตติแผ่ไปสู่ทิศทั้งหลายว่า “ขอให้สัตว์ทั้งปวงในทิศบูรพา (ตะวันออก) จงเป็นผู้ไม่มีเวร ไม่เบียดเบียนกัน ไม่มีทุกข์ รักษาตนอยู่เป็นสุขเถิด ขอให้สัตว์ทั้งปวงในทิศประจิม (ตะวันตก) ... ขอให้สัตว์ทั้งปวงในทิศอุดร (เหนือ) ... ขอให้สัตว์ทั้งปวงในทิศทักษิณ (ใต้) ... ขอให้สัตว์ทั้งปวงในทิศอาคเนย์ (ตะวันออกเฉียงใต้) ... ขอให้สัตว์ทั้งปวงในทิศพายัพ (ตะวันตกเฉียงเหนือ) ... ขอให้สัตว์ทั้งปวงในทิศอีสาน (ตะวันออกเฉียงเหนือ) ... ขอให้สัตว์ทั้งปวงในทิศหรดี (ตะวันตกเฉียงใต้) ... ขอให้สัตว์ทั้งปวงในทิศเบื้องล่าง ... ขอให้สัตว์ทั้งปวงในทิศเบื้องบนจงเป็นผู้ไม่มีเวร

ไม่เบียดเบียนกัน ไม่มีทุกข์ รักษาตนอยู่เป็นสุขเถิด ขอให้ปาณะทั้งปวง ... ขอให้ภูตทั้งปวง ... ขอให้ผู้ที่นับเนื่องด้วยอัตภาพ ... ขอให้หญิงทั้งปวง... ขอให้ชายทั้งปวง... ขอให้อารยชนทั้งปวง ... ขอให้อนารยชนทั้งปวง ... ขอให้เทวดาทั้งปวง ... ขอให้มนุษย์ทั้งปวง ... ขอให้วินิปาติกสัตว์ทั้งปวงในทิศบูรพา จงเป็นผู้ไม่มีเวร ไม่เบียดเบียนกัน ไม่มีทุกข์ รักษาตนอยู่เป็นสุขเถิด ขอให้วินิปาติกสัตว์ทั้งปวงในทิศประจิม ... ขอให้วินิปาติกสัตว์ทั้งปวงในทิศอุดร ... ขอให้วินิปาติกสัตว์ทั้งปวงในทิศทักษิณ ... ขอให้วินิปาติกสัตว์ทั้งปวงในทิศอาคเนย์ ... ขอให้วินิปาติกสัตว์ทั้งปวงในทิศพายัพ ... ขอให้วินิปาติกสัตว์ทั้งปวงในทิศอีสาน ... ขอให้วินิปาติกสัตว์ทั้งปวงในทิศหรดี ... ขอให้

วินิปาติกสัตว์ทั้งปวงในทิศเบื้องล่าง ... ขอให้วินิปาติกสัตว์ทั้งปวงในทิศเบื้องบนจงเป็นผู้ไม่มีเวร ไม่เบียดเบียนกัน ไม่มีทุกข์ รักษาตนอยู่เป็นสุขเถิด” เมตตาเจโตวิมุตติแผ่ไปสู่ทิศทั้งหลายด้วยอาการ ๑๐ นี้

๑. อินทริยวาร

วาระว่าด้วยอินทรีย์

[๕๗๗] เมตตาเจโตวิมุตติแผ่ไปสู่สัตว์ทั้งปวงด้วยอาการ ๘ นี้ คือ

(๑) ด้วยเว้นความบีบคั้น ไม่บีบคั้นสัตว์ทั้งปวง

(๒) ด้วยเว้นการฆ่า ไม่ฆ่าสัตว์ทั้งปวง

(๓) ด้วยเว้นการทำให้เดือดร้อน ไม่ทำสัตว์ทั้งปวงให้เดือดร้อน

(๔) ด้วยเว้นความย่ำยี ไม่ย่ำยีสัตว์ทั้งปวง

(๕) ด้วยเว้นการเบียดเบียน ไม่เบียดเบียนสัตว์ทั้งปวง

(๖) ด้วยขอให้สัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้ไม่มีเวร อย่าได้มีเวร

(๗) ด้วยจงเป็นผู้มีความสุข อย่ามีความทุกข์

(๘) ด้วยจงมีตนเป็นสุข อย่ามีตนเป็นทุกข์

ชื่อว่าเมตตาเพราะอรรถว่ารักสัตว์ทั้งปวง ชื่อว่าเจโตเพราะอรรถว่าคิดถึงธรรมนั้น ชื่อว่าวิมุตติเพราะอรรถว่าพ้นจากพยาบาทและปริยุฏฐานกิเลสทั้งปวง จิตมีเมตตาด้วย เป็นเจโตวิมุตติด้วย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าเมตตาเจโตวิมุตติ{๕๗๗} บุคคลผู้เจริญเมตตาย่อมน้อมใจไปด้วยศรัทธาว่า “ขอให้สัตว์ทั้งปวง จงเป็นผู้ไม่มีเวร มีความปลอดโปร่ง มีความสุขเถิด” ดังนี้ เมตตาเจโตวิมุตติ เป็นอันอบรมแล้วด้วยสัทธินทรีย์

ผู้เจริญเมตตาย่อมประคองความเพียรว่า “ขอให้สัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้ไม่มีเวร ... มีความสุขเถิด” ดังนี้ เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยวิริยินทรีย์

ผู้เจริญเมตตาย่อมตั้งสติไว้มั่นว่า “ขอให้สัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้ไม่มีเวร ... มีความสุขเถิด” ดังนี้ เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยสตินทรีย์

ผู้เจริญเมตตาย่อมตั้งจิตไว้ว่า “ขอให้สัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้ไม่มีเวร ... มีความสุขเถิด” ดังนี้ เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยสมาธินทรีย์

ผู้เจริญเมตตาย่อมทราบชัดด้วยปัญญาว่า “ขอให้สัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้ไม่มีเวร ... มีความสุขเถิด” ดังนี้ เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยปัญญินทรีย์

อินทรีย์ ๕ ประการนี้เป็นอาเสวนะ(การเสพคุ้น)ของเมตตาเจโตวิมุตติ บุคคลย่อมซ่องเสพเมตตาเจโตวิมุตติด้วยอินทรีย์ ๕ ประการนี้ อินทรีย์ ๕ ประการนี้เป็นภาวนาของเมตตาเจโตวิมุตติ บุคคลย่อมเจริญเมตตาเจโตวิมุตติด้วยอินทรีย์ ๕ ประการนี้ อินทรีย์ ๕ ประการนี้เป็นพหุลีกรรม (การกระทำให้มาก) ของเมตตาเจโตวิมุตติ บุคคลย่อมทำให้มากซึ่งเมตตาเจโตวิมุตติด้วยอินทรีย์ ๕ ประการนี้ อินทรีย์ ๕ ประการนี้เป็นอลังการ(เครื่องประดับ)ของเมตตาเจโตวิมุตติ บุคคลย่อมประดับเมตตาเจโตวิมุตติด้วยอินทรีย์ ๕ ประการนี้ อินทรีย์ ๕ ประการนี้ เป็นบริขาร (การปรุงแต่ง) ของเมตตาเจโตวิมุตติ บุคคลย่อมปรุงแต่งเมตตาเจโตวิมุตติด้วยอินทรีย์ ๕ ประการนี้ อินทรีย์ ๕ ประการนี้เป็นบริวารของเมตตาเจโตวิมุตติ บุคคลย่อมห้อมล้อมเมตตาเจโตวิมุตติดีแล้วด้วยอินทรีย์ ๕ ประการนี้ อินทรีย์ ๕ ประการนี้เป็นอาเสวนะ เป็นภาวนา เป็นพหุลีกรรม เป็นอลังการ เป็นบริขาร เป็นบริวาร เป็นความบริบูรณ์ เป็นสหรคต เป็นสหชาต เป็นความเกี่ยวข้อง เป็นสัมปยุต เป็นความแล่นไป เป็นความผ่องใส เป็น

ความตั้งอยู่ดี เป็นความพ้นวิเศษ เป็นความเห็นว่านี้ละเอียดของเมตตาเจโตวิมุตติ เมตตาเจโตวิมุตติที่บุคคลทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้งตั้งไว้เนือง ๆ สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว เจริญดีแล้ว อธิษฐานดีแล้ว ดำเนินขึ้นไปดีแล้ว พ้นวิเศษดีแล้ว ย่อมยังบุคคลนั้นให้บังเกิด ให้โชติช่วงให้สว่างไสว

๒. พลวาร

วาระว่าด้วยพละ

{๕๗๘} [๕๗๘] ผู้เจริญเมตตาย่อมไม่หวั่นไหวในความไม่มีศรัทธา ด้วยการใส่ใจว่า “ขอให้สัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้ไม่มีเวร มีความปลอดโปร่ง มีความสุขเถิด” ดังนี้ เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยสัทธาพละ

ผู้เจริญเมตตาย่อมไม่หวั่นไหวในความเกียจคร้านด้วยการใส่ใจว่า “ขอให้สัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้ไม่มีเวร ... มีความสุขเถิด” ดังนี้ เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยวิริยพละ

ผู้เจริญเมตตาย่อมไม่หวั่นไหวในความประมาทด้วยการใส่ใจว่า “ขอให้สัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้ไม่มีเวร ... มีความสุขเถิด” ดังนี้ เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยสติพละ

ผู้เจริญเมตตาย่อมไม่หวั่นไหวในอุทธัจจะด้วยการใส่ใจว่า “ขอให้สัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้ไม่มีเวร ... มีความสุขเถิด” ดังนี้ เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยสมาธิพละ

ผู้เจริญเมตตาย่อมไม่หวั่นไหวในอวิชชาด้วยการใส่ใจว่า “ขอให้สัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้ไม่มีเวร ... มีความสุขเถิด” ดังนี้ เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยปัญญาพละ

พละ ๕ ประการนี้เป็นอาเสวนะของเมตตาเจโตวิมุตติ บุคคลย่อมซ่องเสพ เมตตาเจโตวิมุตติด้วยพละ ๕ ประการนี้ ... เมตตาเจโตวิมุตติที่บุคคลทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งไว้เนือง ๆ สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว เจริญดีแล้ว อธิษฐานดีแล้ว ดำเนินขึ้นไปดีแล้ว พ้นวิเศษดีแล้ว ย่อมยังบุคคลนั้นให้บังเกิด ให้โชติช่วง ให้สว่างไสว

๓. โพชฌังควาร

วาระว่าด้วยโพชฌงค์

{๕๗๙} [๕๗๙] ผู้เจริญเมตตาตั้งสติมั่นว่า “ขอให้สัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้ไม่มีเวร มีความปลอดโปร่ง มีความสุขเถิด” ดังนี้ เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยสติสัมโพชฌงค์

ผู้เจริญเมตตาเลือกเฟ้นด้วยปัญญาว่า “ขอให้สัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้ไม่มีเวร ... มีความสุขเถิด” ดังนี้ เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยธัมมวิจยสัมโพชฌงค์

ผู้เจริญเมตตาประคองความเพียรว่า “ขอให้สัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้ไม่มีเวร ... มีความสุขเถิด” ดังนี้ เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยวิริยสัมโพชฌงค์

ผู้เจริญเมตตาระงับความเร่าร้อนว่า “ขอให้สัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้ไม่มีเวร ... มีความสุขเถิด” ดังนี้ เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยปีติสัมโพชฌงค์

ผู้เจริญเมตตาระงับความคิดชั่วหยาบว่า “ขอให้สัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้ไม่มีเวร ... มีความสุขเถิด” ดังนี้ เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยปัสสัทธิสัมโพชฌงค์

ผู้เจริญเมตตาตั้งจิตไว้ว่า “ขอให้สัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้ไม่มีเวร ... มีความสุขเถิด” ดังนี้ เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยสมาธิสัมโพชฌงค์

ผู้เจริญเมตตาย่อมวางเฉยกิเลสทั้งหลายด้วยญาณว่า “ขอให้สัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้ไม่มีเวร ... มีความสุขเถิด” ดังนี้ เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยอุเบกขาสัมโพชฌงค์

โพชฌงค์ ๗ ประการนี้ เป็นอาเสวนะของเมตตาเจโตวิมุตติ บุคคลย่อมซ่องเสพเมตตาเจโตวิมุตติด้วยสัมโพชฌงค์ ๗ ประการนี้ ... เมตตาเจโตวิมุตติที่บุคคลทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งไว้เนือง ๆ สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว เจริญดีแล้ว อธิษฐานดีแล้ว ดำเนินขึ้นไปดีแล้ว พ้นวิเศษดีแล้ว ย่อมยังบุคคลนั้นให้บังเกิด ให้โชติช่วง ให้สว่างไสว

๔. มัคคังควาร

วาระว่าด้วยองค์แห่งมรรค

{๕๘๐} [๕๘๐] ผู้เจริญเมตตาย่อมเห็นชอบว่า “ขอให้สัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้ไม่มีเวร มีความปลอดโปร่ง มีความสุขเถิด” ดังนี้ เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยสัมมาทิฏฐิ

ผู้เจริญเมตตาย่อมดำริโดยชอบว่า “ขอให้สัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้ไม่มีเวร ... มีความสุขเถิด” ดังนี้ เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยสัมมาสังกัปปะ

ผู้เจริญเมตตาย่อมกำหนดโดยชอบว่า “ขอให้สัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้ไม่มีเวร ... มีความสุขเถิด” ดังนี้ เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยสัมมาวาจา

ผู้เจริญเมตตาย่อมตั้งการงานไว้โดยชอบว่า “ขอให้สัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้ไม่มีเวร ... มีความสุขเถิด” ดังนี้ เมตตาเจโตริมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยสัมมากัมมันตะ

ผู้เจริญเมตตาย่อมชำระอาชีพให้ขาวผ่องโดยชอบว่า “ขอให้สัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้ไม่มีเวร ... มีความสุขเถิด” ดังนี้ เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยสัมมาอาชีวะ

ผู้เจริญเมตตาย่อมประคองความเพียรไว้โดยชอบว่า “ขอให้สัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้ไม่มีเวร ... มีความสุขเถิด” ดังนี้ เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยสัมมาวายามะ

ผู้เจริญเมตตาย่อมตั้งสติไว้โดยชอบว่า “ขอให้สัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้ไม่มีเวร ... มีความสุขเถิด” ดังนี้ เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยสัมมาสติ

ผู้เจริญเมตตาย่อมตั้งจิตไว้โดยชอบว่า “ขอให้สัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้ไม่มีเวร ... มีความสุขเถิด” ดังนี้ เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยสัมมาสมาธิ

องค์มรรค ๘ ประการนี้เป็นอาเสวนะของเจโตวิมุตต ิบุคคลย่อมซ่องเสพเมตตาเจโตวิมุตติด้วยองค์มรรค ๘ ประการนี้ องค์มรรค ๘ ประการ นี้เป็นภาวนาของเมตตาเจโตวิมุตติ บุคคลย่อมเจริญเมตตาเจโตวิมุตติด้วยองค์มรรค ๘ ประการนี้ องค์มรรค ๘ ประการนี้เป็นพหุลีกรรมของเมตตาเจโตวิมุตติ บุคคลย่อมทำให้มากซึ่งเมตตาเจโตวิมุตติด้วยองค์มรรค ๘ ประการนี้ องค์มรรค ๘ ประการนี้เป็นอลังการของเมตตาเจโตวิมุตติ บุคคลย่อมประดับเมตตาเจโตวิมุตติด้วยองค์มรรค ๘ ประการนี้ องค์มรรค ๘ ประการนี้ เป็นบริขารของเมตตาเจโตวิมุตติ บุคคลย่อมปรุงแต่งเมตตาเจโตวิมุตติด้วยองค์มรรค ๘ ประการนี้ องค์มรรค ๘ ประการนี้เป็นบริวาร

ของเมตตาเจโตวิมุตติ บุคคลย่อมห้อมล้อมเมตตาเจโตวิมุตติดีแล้วด้วยองค์มรรค ๘ ประการนี้ องค์มรรค ๘ ประการนี้เป็นอาเสวนะ เป็นภาวนา เป็นพหุลีกรรม เป็นอลังการ เป็นบริขาร เป็นบริวาร เป็นความบริบูรณ์ เป็นสหรคต เป็นสหชาต เป็นความเกี่ยวข้อง เป็นสัมปยุต เป็นความแล่นไป เป็นความผ่องใส เป็นความตั้งอยู่ดี เป็นความพ้นวิเศษ เป็นความเห็นว่านี้ละเอียดของเมตตาเจโตวิมุตติ เมตตาเจโตวิมุตติที่บุคคลทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งไว้เนือง ๆ สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว เจริญดีแล้ว อธิษฐานดีแล้ว ดำเนินขึ้นไปดีแล้ว พ้นวิเศษดีแล้ว ย่อมยังบุคคลนั้นให้บังเกิด ให้โชติช่วง ให้สว่างไสว

{๕๘๑} [๕๘๑] เมตตาเจโตวิมุตติแผ่ไปด้วยอาการ ๘ นี้ คือ ด้วยเว้นความบีบคั้น ไม่บีบคั้น ๑ ด้วยเว้นการฆ่า ไม่ฆ่า ๑ ด้วยเว้นการทำให้เดือดร้อน ไม่ทำให้เดือดร้อน ๑ ด้วยเว้นความย่ำยี ไม่ย่ำยี ๑ ด้วยเว้นการเบียดเบียน ไม่เบียดเบียน ๑ ซึ่งปาณะทั้งปวง ภูตทั้งปวง บุคคลทั้งปวง สัตว์ผู้นับเนื่องด้วยอัตภาพทั้งปวง หญิงทั้งปวง ชายทั้งปวง อารยชนทั้งปวง อนารยชนทั้งปวง เทวดาทั้งปวง มนุษย์ทั้งปวง วินิปาติกสัตว์ทั้งปวง ด้วยขอให้วินิปาติกสัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้ไม่มีเวร อย่าได้มีเวร ๑ ด้วยจงเป็นผู้มีความสุข อย่ามีความทุกข์ ๑ ด้วยจงมีตนเป็นสุข อย่ามีตนเป็นทุกข์ ๑ จิตชื่อว่าเมตตา เพราะอรรถว่ารักวินิปาติกสัตว์ทั้งปวง ชื่อว่าเจโตเพราะอรรถว่าคิดถึงธรรมนั้น ชื่อว่าวิมุตติเพราะอรรถว่าพ้นจากพยาบาทและปริยุฏฐานกิเลสทั้งปวง จิตมีเมตตาด้วย เป็นเจโตวิมุตติด้วย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าเมตตาเจโตวิมุตติบุคคลผู้เจริญเมตตาย่อมน้อมใจไปด้วยศรัทธาว่า “ขอให้วินิปาติกสัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้ไม่มีเวร มีความปลอดโปร่ง มีความสุขเถิด’’ ดังนี้ เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยสัทธินทรีย์ ... ย่อมยังสัตว์นั้นให้บังเกิด ให้โชติช่วง ให้สว่างไสว

{๕๘๒} [๕๘๒] เมตตาเจโตวิมุตติแผ่ไปด้วยอาการ ๘ นี้ คือ ด้วยเว้นความบีบคั้น ไม่บีบคั้น ๑ ด้วยเว้นการฆ่า ไม่ฆ่า ๑ ด้วยเว้นการทำให้เดือดร้อน ไม่ทำให้เดือดร้อน ๑ ด้วยเว้นความย่ำยี ไม่ย่ำยี ๑ ด้วยเว้นการเบียดเบียน ไม่เบียดเบียน ๑ ซึ่งสัตว์ทั้งปวงในทิศบูรพา ในทิศประจิม ในทิศอุดร ในทิศทักษิณ ในทิศอาคเนย์ ในทิศพายัพ ในทิศอีสาน ในทิศหรดี ในทิศเบื้องต่ำ ในทิศเบื้องบน ด้วยขอให้สัตว์ทั้งปวงในทิศเบื้องบนจงเป็นผู้ไม่มีเวร อย่าได้มีเวร ๑ ด้วยจงเป็นผู้มีความสุข อย่ามีความทุกข์ ๑ ด้วยจงมีตนเป็นสุข อย่ามีตนเป็นทุกข์ ๑ จิตชื่อว่าเมตตา เพราะอรรถว่ารักสัตว์ทั้งปวง ... ในทิศเบื้องบน ชื่อว่าเจโต เพราะอรรถว่าคิดถึงธรรมนั้น ชื่อว่าวิมุตติ เพราะอรรถว่าพ้นจากพยาบาทและปริยุฏฐานกิเลสทั้งปวง จิตมีเมตตาด้วยเป็นเจโตวิมุตติด้วย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าเมตตาเจโตวิมุตติบุคคลผู้เจริญเมตตาย่อมน้อมใจไปด้วยศรัทธาว่า “ขอให้สัตว์ทั้งปวงในทิศเบื้องบนจงเป็นผู้ไม่มีเวร มีความปลอดโปร่ง มีความสุขเถิด’’ ดังนี้ เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยสัทธินทรีย์ ... ย่อมยังสัตว์นั้นให้บังเกิด ให้โชติช่วง ให้สว่างไสว

{๕๘๓} [๕๘๓] เมตตาเจโตวิมุตติแผ่ไปด้วยอาการ ๘ นี้ คือ ด้วยเว้นความบีบคั้น ไม่บีบคั้น ๑ ด้วยเว้นการฆ่า ไม่ฆ่า ๑ ด้วยเว้นการทำให้เดือดร้อน ไม่ทำให้เดือดร้อน ๑ ด้วยเว้นความย่ำยี ไม่ย่ำยี ๑ ด้วยเว้นการเบียดเบียน ไม่เบียดเบียน ๑ ซึ่งปาณะทั้งปวง ภูตทั้งปวง บุคคลทั้งปวง สัตว์ผู้นับเนื่องด้วยอัตภาพทั้งปวง หญิงทั้งปวง ชายทั้งปวง อารยชนทั้งปวง อนารยชนทั้งปวง เทวดาทั้งปวง มนุษย์ทั้งปวง วินิปาติกสัตว์ทั้งปวงในทิศบูรพา ในทิศประจิม ในทิศอุดร ในทิศทักษิณ ในทิศอาคเนย์ ในทิศพายัพ ในทิศอีสาน ในทิศหรดี ในทิศเบื้องต่ำ ในทิศเบื้องบน ด้วยขอให้วินิปาติกสัตว์ทั้งปวงในทิศเบื้องบนจงเป็นผู้ไม่มีเวร อย่าได้มีเวร ๑ ด้วยจงเป็นผู้มีความสุข อย่ามีความทุกข์ ๑ ด้วยจงมีตนเป็นสุข อย่ามีตนเป็นทุกข์ ๑ จิต

ชื่อว่าเมตตาเพราะอรรถว่ารักวินิปาติกสัตว์ทั้งปวง ... ในทิศเบื้องบน ชื่อว่าเจโตเพราะอรรถว่าคิดถึงธรรมนั้น ชื่อว่าวิมุตติเพราะอรรถว่าพ้นจากพยาบาทและปริยุฏฐานกิเลสทั้งปวง จิตมีเมตตาด้วย เป็นเจโตวิมุตติด้วย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าเมตตาเจโตวิมุตติ{๕๘๔} [๕๘๔] บุคคลผู้เจริญเมตตาย่อมน้อมใจไปด้วยศรัทธาว่า “ขอให้วินิปาติกสัตว์ทั้งปวงในทิศเบื้องบน จงเป็นผู้ไม่มีเวร มีความปลอดโปร่ง มีความสุขเถิด” ดังนี้ เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยสัทธินทรีย์

ผู้เจริญเมตตาประคองความเพียรไว้ว่า “ขอให้วินิปาติกสัตว์ทั้งปวงในทิศเบื้องบนจงเป็นผู้ไม่มีเวร มีความปลอดโปร่ง มีความสุขเถิด” ดังนี้ เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยวิริยินทรีย์

ผู้เจริญเมตตาตั้งสติไว้มั่น ... เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยสตินทรีย์

ผู้เจริญเมตตาตั้งจิตไว้ ... เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยสมาธินทรีย์

ผู้เจริญเมตตาทราบชัดด้วยปัญญา ... เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยปัญญินทรีย์

อินทรีย์ ๕ ประการนี้เป็นอาเสวนะของเมตตาเจโตวิมุตติ บุคคลย่อมซ่องเสพเมตตาเจโตวิมุตติด้วยอินทรีย์ ๕ ประการนี้ ... ย่อมยังสัตว์นั้นให้บังเกิด ให้โชติช่วง ให้สว่างไสว

{๕๘๕} [๕๘๕] ผู้เจริญเมตตาไม่หวั่นไหวในความเป็นผู้ไม่มีศรัทธาด้วยมนสิการว่า “ขอให้วินิปาติกสัตว์ทั้งปวงในทิศเบื้องบนจงเป็นผู้ไม่มีเวร มีความปลอดโปร่ง มีความสุขเถิด” ดังนี้ เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยสัทธาพละ ผู้เจริญเมตตาไม่หวั่นไหวในความเกียจคร้าน ... เมตตา

เจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยวิริยพละ ผู้เจริญเมตตาไม่หวั่นไหวในความประมาท ... เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยสติพละ ผู้เจริญเมตตาไม่หวั่นไหวในอุทธัจจะ ... เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยสมาธิพละ ผู้เจริญเมตตาไม่หวั่นไหวในอวิชชา ... เมตตาเจโตวิมุตติ เป็นอันอบรมแล้วด้วยปัญญาพละ

พละ ๕ ประการนี้เป็นอาเสวนะของเมตตาเจโตวิมุตติ บุคคลย่อมซ่องเสพเมตตาเจโตวิมุตติด้วยพละ ๕ ประการนี้ ... ย่อมยังสัตว์นั้นให้บังเกิดให้โชติช่วง ให้สว่างไสว

{๕๘๖} [๕๘๖] ผู้เจริญเมตตาตั้งสติไว้มั่นว่า “ขอให้วินิปาติกสัตว์ทั้งปวงในทิศเบื้องบนจงเป็นผู้ไม่มีเวร มีความปลอดโปร่ง มีความสุขเกิด” ดังนี้ เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยสติสัมโพชฌงค์

ผู้เจริญเมตตาเลือกเฟ้นด้วยปัญญา ... เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ ผู้เจริญเมตตาประคองความเพียรไว้ ... เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยวิริยสัมโพชฌงค์ ผู้เจริญเมตตาระงับความเร่าร้อน ... เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยปีติสัมโพชฌงค์ ผู้เจริญเมตตาระงับความคิดชั่วหยาบ ... เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ ผู้เจริญเมตตาตั้งจิตไว้ ... เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยสมาธิสัมโพชฌงค์ ผู้เจริญเมตตาวางเฉยกิเลสทั้งหลายด้วยญาณ ... เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยอุเบกขาสัมโพชฌงค์ โพชฌงค์ ๗ ประการนี้เป็นอาเสวนะของเมตตาเจโตวิมุตติ บุคคลย่อมซ่องเสพเมตตาเจโตวิมุตติด้วยโพชฌงค์ ๗ ประการนี้ ... ย่อมยังสัตว์นั้นให้บังเกิด ให้โชติช่วง ให้สว่างไสว{๕๘๗} [๕๘๗] ผู้เจริญเมตตาย่อมเห็นโดยชอบว่า “ขอวินิปาติกสัตว์ทั้งปวงในทิศเบื้องบนจงเป็นผู้ไม่มีเวร มีความปลอดโปร่ง มีความสุขเถิด” ดังนี้

เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยสัมมาทิฏฐิ ผู้เจริญเมตตาย่อมดำริโดยชอบ ... เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยสัมมาสังกัปปะ ผู้เจริญเมตตาย่อมกำหนดโดยชอบ ... เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยสัมมาวาจา ผู้เจริญเมตตาย่อมตั้งการงานไว้โดยชอบ ... เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยสัมมากัมมันตะ ผู้เจริญเมตตาชำระอาชีพให้บริสุทธิ์โดยชอบ ... เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยสัมมาอาชีวะ ผู้เจริญเมตตาประคองความเพียรไว้โดยชอบ ... เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยสัมมาวายามะ ผู้เจริญเมตตาตั้งสติไว้โดยชอบ ... เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยสัมมาสติ ผู้เจริญเมตตาตั้งจิตไว้โดยชอบ

... เมตตาเจโตวิมุตติเป็นอันอบรมแล้วด้วยสัมมาสมาธิองค์มรรค ๘ ประการนี้เป็นอาเสวนะของเมตตาเจโตวิมุตติ บุคคลย่อมซ่องเสพเมตตาเจโตวิมุตติด้วยองค์มรรค ๘ ประการนี้ ... องค์มรรค ๘ ประการนี้เป็นบริวารของเมตตาเจโตวิมุตติ บุคคลย่อมห้อมล้อมเมตตาเจโตวิมุตติดีแล้วด้วยองค์มรรค ๘ ประการนี้ องค์มรรค ๘ ประการนี้เป็นอาเสวนะ เป็นภาวนา เป็นพหุลีกรรม เป็นอลังการ เป็นบริขาร เป็นบริวาร เป็นความบริบูรณ์ เป็นสหรคต เป็นสหชาต เป็นความเกี่ยวข้อง เป็นสัมปยุต เป็นความแล่นไป เป็นความผ่องใส เป็นความตั้งอยู่ดี เป็นความพ้นวิเศษ เป็นความเห็นว่านี้ละเอียดของเมตตาเจโตวิมุตติ เมตตาเจโตวิมุตติที่บุคคลทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งไว้เนือง ๆ สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว เจริญดีแล้ว อธิษฐานดีแล้ว ดำเนินขึ้นไปดีแล้ว พ้นวิเศษดีแล้ว ย่อมยังบุคคลนั้นให้บังเกิด ให้โชติช่วง ให้สว่างไสว

จบ เมตตากถา

๕. วิราคกถา

ว่าด้วยวิราคธรรม

{๕๘๘} [๕๘๘] วิราคะเป็นมรรค วิมุตติเป็นผล วิราคะเป็นมรรคอย่างไร

ในขณะโสดาปัตติมรรค สัมมาทิฏฐิเพราะอรรถว่าเห็นย่อมคลายจากมิจฉาทิฏฐิ จากกิเลสที่เป็นไปตามมิจฉาทิฏฐินั้น จากขันธ์ และจากสรรพนิมิตภายนอก วิราคะ มีวิราคะเป็นอารมณ์ มีวิราคะเป็นโคจร เข้ามาประชุมในวิราคะ ตั้งอยู่ในวิราคะ ประดิษฐานอยู่ในวิราคะ

คำว่า วิราคะ ได้แก่ วิราคะ ๒ คือ นิพพานเป็นวิราคะ ๑ ธรรมทั้งปวงที่เกิดเพราะสัมมาทิฏฐิมีนิพพานเป็นอารมณ์เป็นวิราคะ ๑ เพราะฉะนั้น มรรคจึงเป็นวิราคะ องค์ ๗ ที่เป็นสหชาตย่อมถึงความเป็นวิราคะ เพราะฉะนั้น วิราคะจึงเป็นมรรค พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวก ย่อมถึงนิพพานอันเป็นทิศที่ไม่เคยไปด้วยมรรคนี้ เพราะฉะนั้น อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เท่านั้นจึงลํ้าเลิศ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐกว่ามรรคของสมณพราหมณ์เป็นอันมากผู้ถือลัทธิอื่น เพราะฉะนั้น มรรคมีองค์ ๘ จึงประเสริฐกว่ามรรคทั้งหลายสัมมาสังกัปปะเพราะอรรถว่าดำริย่อมคลายจากมิจฉาสังกัปปะ สัมมาวาจาเพราะอรรถว่ากำหนดย่อมคลายจากมิจฉาวาจา

สัมมากัมมันตะเพราะอรรถว่าตั้งไว้ชอบย่อมคลายจากมิจฉากัมมันตะ สัมมาอาชีวะเพราะอรรถว่าชำระอาชีพให้ขาวผ่องย่อมคลายจากมิจฉาอาชีวะ สัมมาวายามะเพราะอรรถว่าประคองไว้ย่อมคลายจากมิจฉาวายามะ สัมมาสติเพราะอรรถว่าตั้งมั่นย่อมคลายจากมิจฉาสติ สัมมาสมาธิเพราะอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่านย่อมคลายจากมิจฉาสมาธิ จากกิเลสที่เป็นไปตามมิจฉาสังกัปปะเป็นต้นนั้นจากขันธ์ และจากสรรพนิมิตภายนอก วิราคะมีวิราคะเป็นอารมณ์ มี