๒. สัจจกถา เล่ม ๓๑

พระโยคาวจรนั้นกำหนดฐานะ ๑๐ ประการนี้ด้วย

ปัญญาแล้วย่อมเป็นผู้ฉลาดในความนึกถึงโอภาสเป็นต้น

อันเป็นธรรมให้ฟุ้งซ่าน และย่อมไม่ถึงความหลงใหล

จิตกวัดแกว่ง เศร้าหมอง ย่อมเคลื่อนจากจิตตภาวนา

จิตกวัดแกว่ง เศร้าหมอง ภาวนาย่อมเสื่อมไป จิตบริสุทธิ์

ไม่เศร้าหมอง ภาวนาย่อมไม่เสื่อม จิตไม่ฟุ้งซ่าน

ไม่เศร้าหมอง และไม่เคลื่อนจากจิตตภาวนาด้วยฐานะ ๔

ประการนี้

พระโยคาวจรย่อมทราบชัดซึ่งความที่จิตกวัดแกว่ง ฟุ้งซ่าน ถูกโอภาสเป็นต้นกั้นไว้ด้วยฐานะ ๑๐ ประการ ฉะนี้แล

จบ ยุคนัทธกถาที่ ๑

๒. สัจจกถา

ว่าด้วยสัจจะ ๔

{๕๔๔} [๕๔๔] ต้นเหตุเรื่องบริบูรณ์แล้ว

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัจจะ ๔ ประการนี้เป็นของแท้ เป็นของไม่ผิด ไม่เป็นอย่างอื่น สัจจะ ๔ ประการ คืออะไรบ้าง คือ สัจจะว่า “นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา” เป็นของแท้ เป็นของไม่ผิด ไม่เป็นอย่างอื่น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัจจะ ๔ ประการนี้แลเป็นของแท้ เป็นของไม่ผิด ไม่เป็นอย่างอื่น

๑. ปฐมสุตตันตนิทเทส

แสดงสูตรที่ ๑

{๕๔๕} [๕๔๕] ทุกข์เป็นสัจจะด้วยอรรถว่าเป็นของแท้อย่างไร

อรรถว่าทนไม่ได้แห่งทุกข์ ๔ ประการเป็นของแท้ เป็นของไม่ผิด ไม่เป็นอย่างอื่น คือ ทุกข์

(๑) มีอรรถว่าบีบคั้น (๒) มีอรรถว่าอันปัจจัยปรุงแต่ง

(๓) มีอรรถว่าให้เดือดร้อน (๔) มีอรรถว่าแปรไป

อรรถว่าทนไม่ได้แห่งทุกข์ ๔ ประการนี้เป็นของแท้ เป็นของไม่ผิด ไม่เป็นอย่างอื่น ทุกข์เป็นสัจจะด้วยอรรถว่าเป็นของแท้อย่างนี้สมุทัยเป็นสัจจะด้วยอรรถว่าเป็นของแท้อย่างไร

อรรถว่าเป็นเหตุเกิดแห่งสมุทัย ๔ ประการเป็นของแท้ เป็นของไม่ผิดไม่เป็นอย่างอื่น คือ สมุทัย

(๑) มีอรรถว่าประมวลมา (๒) มีอรรถว่าเป็นเหตุ

(๓) มีอรรถว่าประกอบไว้ (๔) มีอรรถว่าพัวพัน

อรรถว่าเป็นเหตุเกิดแห่งสมุทัย ๔ประการนี้เป็นของแท้ เป็นของไม่ผิด ไม่เป็นอย่างอื่น สมุทัยเป็นสัจจะด้วยอรรถว่าเป็นของแท้อย่างนี้นิโรธเป็นสัจจะด้วยอรรถว่าเป็นของแท้อย่างไร

อรรถว่าดับแห่งนิโรธ ๔ ประการเป็นของแท้ เป็นของไม่ผิด ไม่เป็นอย่างอื่น คือ นิโรธ

(๑) มีอรรถว่าสลัดออก (๒) มีอรรถว่าสงัด

(๓) มีอรรถว่าอันปัจจัยไม่ปรุงแต่ง (๔) มีอรรถว่าเป็นอมตะ

อรรถว่าดับแห่งนิโรธ ๔ ประการนี้เป็นของแท้ เป็นของไม่ผิด ไม่เป็นอย่างอื่น นิโรธเป็นสัจจะด้วยอรรถว่าเป็นของแท้อย่างนี้

มรรคเป็นสัจจะด้วยอรรถว่าเป็นของแท้อย่างไร

อรรถว่าเป็นทางแห่งมรรค ๔ ประการเป็นของแท้ เป็นของไม่ผิด ไม่เป็นอย่างอื่น คือ มรรค

(๑) มีอรรถว่านำออก (๒) มีอรรถว่าเป็นเหตุ

(๓) มีอรรถว่าเห็น (๔) มีอรรถว่าเป็นใหญ่

อรรถว่าเป็นทางแห่งมรรค ๔ ประการนี้เป็นของแท้ เป็นของไม่ผิด ไม่เป็นอย่างอื่น มรรคเป็นสัจจะด้วยอรรถว่าเป็นของแท้อย่างนี้

{๕๔๖} [๕๔๖] สัจจะ ๔ มีการแทงตลอดด้วยญาณเดียวด้วยอาการเท่าไร

สัจจะ ๔ มีการแทงตลอดด้วยญาณเดียวด้วยอาการ ๔ คือ ด้วยความเป็นของแท้ ๑ ด้วยความเป็นอนัตตา ๑ ด้วยความเป็นของจริง ๑ ด้วยความเป็นปฏิเวธ ๑ สัจจะ ๔ ท่านสงเคราะห์เป็นหนึ่งด้วยอาการ ๔ นี้ สัจจะใดท่านสงเคราะห์เป็นหนึ่ง สัจจะนั้นเป็นหนึ่ง บุคคลย่อมแทงตลอดสัจจะหนึ่งด้วยญาณเดียว เพราะเหตุนั้น สัจจะ ๔ จึงชื่อว่ามีการแทงตลอดด้วยญาณเดียวสัจจะ ๔ มีการแทงตลอดด้วยญาณเดียวด้วยความเป็นของแท้อย่างไร

สัจจะ ๔ มีการแทงตลอดด้วยญาณเดียวด้วยอาการ ๔ คือ อรรถว่าทนได้ยากแห่งทุกข์เป็นสภาพแท้ ๑ อรรถว่าเป็นเหตุเกิดแห่งสมุทัยเป็นสภาพแท้ ๑ อรรถว่าดับแห่งนิโรธเป็นสภาพแท้ ๑ อรรถว่าเป็นทางแห่งมรรคเป็นสภาพแท้ ๑ สัจจะ ๔ ท่านสงเคราะห์เป็นหนึ่งด้วยความเป็นของแท้ ด้วยอาการ ๔ นี้ สัจจะใดท่านสงเคราะห์เป็นหนึ่ง สัจจะนั้นเป็นหนึ่ง บุคคลย่อมแทงตลอดสัจจะหนึ่งด้วยญาณเดียว เพราะเหตุนั้น สัจจะ ๔ จึงชื่อว่า มีการแทงตลอดด้วยญาณเดียวสัจจะ ๔ มีการแทงตลอดด้วยญาณเดียวด้วยความเป็นอนัตตาอย่างไร

สัจจะ ๔ มีการแทงตลอดด้วยญาณเดียวด้วยความเป็นอนัตตา ด้วยอาการ ๔ คือ อรรถว่าทนได้ยากแห่งทุกข์เป็นสภาพมิใช่ตัวตน ๑ อรรถว่าเป็นเหตุเกิดแห่งสมุทัยเป็นสภาพมิใช่ตัวตน ๑ อรรถว่าดับแห่งนิโรธเป็นสภาพมิใช่ตัวตน ๑ อรรถว่าเป็นทางแห่งมรรคเป็นสภาพมิใช่ตัวตน ๑ สัจจะ ๔ ท่านสงเคราะห์เป็นหนึ่งด้วยความเป็นอนัตตาด้วยอาการ ๔ นี้สัจจะใด ท่านสงเคราะห์เป็นหนึ่ง สัจจะนั้นเป็นหนึ่ง บุคคลย่อมแทงตลอดสัจจะหนึ่ง ด้วยญาณเดียว เพราะเหตุนั้น สัจจะ ๔ จึงชื่อว่ามีการแทงตลอดด้วยญาณเดียวสัจจะ ๔ มีการแทงตลอดด้วยญาณเดียวด้วยความเป็นของจริงอย่างไร

สัจจะ ๔ มีการแทงตลอดด้วยญาณเดียวด้วยความเป็นของจริงด้วยอาการ ๔ คือ อรรถว่าทนได้ยากแห่งทุกข์เป็นสภาพจริง ๑ อรรถว่าเป็นเหตุเกิดแห่งสมุทัยเป็นสภาพจริง ๑ อรรถว่าดับแห่งนิโรธเป็นสภาพจริง ๑ อรรถว่าเป็นทางแห่งมรรคเป็นสภาพจริง ๑ สัจจะ ๔ ท่านสงเคราะห์เป็นหนึ่งด้วยความเป็นของจริงด้วยอาการ ๔ นี้ สัจจะใดท่านสงเคราะห์เป็นหนึ่ง สัจจะนั้นเป็นหนึ่ง บุคคลย่อมแทงตลอดสัจจะหนึ่งด้วยญาณเดียว เพราะเหตุนั้น สัจจะ ๔ จึงชื่อว่ามีการแทงตลอดด้วยญาณเดียวสัจจะ ๔ มีการแทงตลอดด้วยญาณเดียวด้วยความเป็นปฏิเวธอย่างไร

สัจจะ๔ มีการแทงตลอดด้วยญาณเดียวด้วยความเป็นปฏิเวธด้วยอาการ ๔ คือ อรรถว่าทนได้ยากแห่งทุกข์เป็นสภาพแทงตลอด ๑ อรรถว่าเป็นเหตุเกิดแห่งสมุทัยเป็นสภาพแทงตลอด ๑ อรรถว่าดับแห่งนิโรธเป็นสภาพแทงตลอด ๑ อรรถว่าเป็นทางแห่งมรรคเป็นสภาพแทงตลอด ๑ สัจจะ ๔ ท่านสงเคราะห์ด้วยญาณเดียวด้วยความเป็นปฏิเวธด้วยอาการ ๔ นี้ สัจจะใดท่านสงเคราะห์เป็นหนึ่ง สัจจะนั้นเป็นหนึ่ง บุคคลย่อมแทงตลอดสัจจะหนึ่งด้วยญาณเดียว เพราะเหตุนั้น สัจจะ ๔ จึงชื่อว่ามีการแทงตลอดด้วยญาณเดียว

{๕๔๗} [๕๔๗] สัจจะ ๔ มีการแทงตลอดด้วยญาณเดียวด้วยอาการเท่าไร

สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ ๑ สิ่งใดไม่เที่ยงและเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา ๑ สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ และเป็นอนัตตา สิ่งนั้นเป็นของแท้ ๑ สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา และเป็นของแท้ สิ่งนั้นเป็นของจริง ๑ สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา เป็นของแท้ และสิ่งนั้นเป็นของจริง สัจจะใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา เป็นของแท้ และเป็นของจริง สัจจะนั้นท่านสงเคราะห์เป็นหนึ่ง สัจจะใดท่านสงเคราะห์เป็นหนึ่ง สัจจะนั้นเป็นหนึ่ง บุคคลย่อมแทงตลอดสัจจะหนึ่งด้วยญาณเดียว เพราะเหตุนั้น สัจจะ ๔ จึงชื่อว่ามีการแทงตลอดด้วยญาณเดียวสัจจะ ๔ มีการแทงตลอดด้วยญาณเดียวด้วยอาการเท่าไร

สัจจะ ๔ มีการแทงตลอดด้วยญาณเดียวด้วยอาการ ๙ คือ ด้วยความเป็นของแท้ ๑ ด้วยความเป็นอนัตตา ๑ ด้วยความเป็นของจริง ๑ ด้วยความเป็นปฏิเวธ ๑ ด้วยความเป็นธรรมที่ควรรู้ยิ่ง ๑ ด้วยความเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้ ๑ ด้วยความเป็นธรรมที่ควรละ ๑ ด้วยความเป็นธรรมที่ควรเจริญ ๑ ด้วยความเป็นธรรมที่ควรทำให้แจ้ง ๑ สัจจะ ๔ ท่านสงเคราะห์เป็นหนึ่งด้วยอาการ ๙ นี้ สัจจะใดท่านสงเคราะห์เป็นหนึ่ง สัจจะนั้นเป็นหนึ่ง บุคคลย่อมแทงตลอดสัจจะหนึ่งด้วยญาณเดียว เพราะเหตุนั้น สัจจะ ๔ จึงชื่อว่ามีการแทงตลอดด้วยญาณเดียว{๕๔๘} [๕๔๘] สัจจะ ๔ มีการแทงตลอดด้วยญาณเดียวด้วยความเป็นของแท้อย่างไร

สัจจะ ๔ มีการแทงตลอดด้วยญาณเดียวด้วยความเป็นของแท้ ด้วยอาการ ๙ คือ อรรถว่าทนได้ยากแห่งทุกข์เป็นสภาพแท้ ๑ อรรถว่าเป็นเหตุเกิดแห่งสมุทัยเป็นสภาพแท้ ๑ อรรถว่าดับแห่งนิโรธเป็นสภาพแท้ ๑ อรรถว่าเป็นทางแห่งมรรคเป็นสภาพแท้ ๑ อรรถว่าควรรู้ยิ่งแห่งอภิญญา

เป็นสภาพแท้ ๑ อรรถว่าควรกำหนดรู้แห่งปริญญาเป็นสภาพแท้ ๑ อรรถว่าควรละแห่งปหานะเป็นสภาพแท้ ๑ อรรถว่าควรเจริญแห่งภาวนาเป็นสภาพแท้ ๑ อรรถว่าควรทำให้แจ้งแห่งสัจฉิกิริยาเป็นสภาพแท้ ๑ สัจจะ ๔ ท่านสงเคราะห์เป็นหนึ่งด้วยความเป็นของแท้ด้วยอาการ ๙ นี้ สัจจะใดท่านสงเคราะห์เป็นหนึ่ง สัจจะนั้นเป็นหนึ่ง บุคคลย่อมแทงตลอดสัจจะหนึ่ง ด้วยญาณเดียว เพราะเหตุนั้น สัจจะ ๔ จึงชื่อว่ามีการแทงตลอดด้วยญาณเดียว

สัจจะ ๔ มีการแทงตลอดด้วยญาณเดียวด้วยความเป็นอนัตตาด้วยความเป็นของจริง ด้วยความเป็นปฏิเวธอย่างไร

สัจจะ๔มีการแทงตลอดด้วยญาณเดียวด้วยความเป็นปฏิเวธด้วยอาการ ๙ คือ สภาพแห่งทุกข์เป็นสภาพที่ทนได้ยากเป็นสภาพควรแทงตลอด ๑ อรรถว่าเป็นเหตุเกิดแห่งสมุทัยเป็นสภาพควรแทงตลอด ๑ อรรถว่าเป็นที่ดับแห่งนิโรธเป็นสภาพควรแทงตลอด ๑ อรรถว่าเป็นทางดำเนินแห่งมรรคเป็นสภาพควรแทงตลอด ๑ อรรถว่าควรรู้ยิ่งแห่งอภิญญาเป็นสภาพควรแทงตลอด ๑ อรรถว่าควรกำหนดรู้แห่งปริญญาเป็นสภาพควรแทงตลอด ๑ อรรถว่าควรละแห่งปหานะเป็นสภาพที่ควรแทงตลอด ๑ อรรถว่าควรเจริญแห่งภาวนาเป็นสภาพควรแทงตลอด ๑ อรรถว่าควรทำให้แจ้งแห่งสัจฉิกิริยาเป็นสภาพควรแทงตลอด ๑ สัจจะ ๔ ท่านสงเคราะห์ด้วยญาณเดียวด้วยความเป็นปฏิเวธด้วยอาการ ๙ นี้ สัจจะใดท่านสงเคราะห์เป็นหนึ่ง สัจจะนั้นเป็นหนึ่ง บุคคลย่อมแทงตลอดสัจจะหนึ่งด้วยญาณเดียว เพราะเหตุนั้น สัจจะ ๔ จึงชื่อว่ามีการแทงตลอดด้วยญาณเดียว{๕๔๙} [๕๔๙] สัจจะ ๔ มีการแทงตลอดด้วยญาณเดียวด้วยอาการเท่าไร

สัจจะ ๔ มีการแทงตลอดด้วยญาณเดียวด้วยอาการ ๑๒ คือ ด้วยความเป็นของแท้ ๑ ด้วยความเป็นอนัตตา ๑ ด้วยความเป็นของจริง ๑ ด้วยความเป็นปฏิเวธ ๑ ด้วยความเป็นธรรมที่ควรรู้ยิ่ง ๑ ด้วยความเป็นธรรม

ที่ควรกำหนดรู้ ๑ ด้วยความเป็นธรรม ๑ ด้วยความเป็นเหมือนอย่างนั้น ๑ ด้วยความเป็นธรรมที่รู้แล้ว ๑ ด้วยความเป็นธรรมที่ควรทำให้แจ้ง ๑ ด้วยความเป็นเครื่องถูกต้อง ๑ ด้วยความเป็นเครื่องตรัสรู้ ๑ สัจจะ ๔ ท่านสงเคราะห์ด้วยญาณเดียวด้วยอาการ ๑๒ นี้ สัจจะใดท่านสงเคราะห์เป็นหนึ่ง สัจจะนั้นเป็นหนึ่ง บุคคลย่อมแทงตลอดสัจจะหนึ่งด้วยญาณเดียว เพราะเหตุนั้น สัจจะ ๔ จึงชื่อว่ามีการแทงตลอดด้วยญาณเดียว

สัจจะ ๔ มีการแทงตลอดด้วยญาณเดียวด้วยความเป็นของแท้อย่างไร

สัจจะ ๔ มีการแทงตลอดด้วยญาณเดียวด้วยความเป็นของแท้ ด้วยอาการ ๑๖ คือ สภาพแห่งทุกข์เป็นสภาพบีบคั้น ๑ เป็นสภาพที่ปัจจัยปรุงแต่ง ๑ เป็นสภาพที่ให้เดือดร้อน ๑ เป็นสภาพที่แปรไป ๑ เป็นสภาพแท้ สภาพแห่งสมุทัยเป็นสภาพประมวลมา ๑ เป็นเหตุ ๑ เป็นเครื่องประกอบไว้ ๑ เป็นสภาพกังวล ๑ เป็นสภาพแท้ สภาพแห่งนิโรธเป็นสภาพที่สลัดออก ๑ เป็นสภาพสงัด ๑ เป็นสภาพที่ปัจจัยไม่ปรุงแต่ง ๑ เป็นอมตะ ๑ เป็นสภาพแท้ สภาพแห่งมรรคเป็นเครื่องนำออก ๑ เป็นเหตุ ๑ เป็นทัสสนะ ๑ เป็นใหญ่ ๑ เป็นสภาพแท้ สัจจะ ๔ ท่านสงเคราะห์ด้วยญาณเดียวด้วยความเป็นของแท้ด้วยอาการ ๑๖ นี้ สัจจะใดท่านสงเคราะห์เป็นหนึ่ง สัจจะนั้นเป็นหนึ่ง

บุคคลย่อมแทงตลอดสัจจะหนึ่งด้วยญาณเดียว เพราะเหตุนั้น สัจจะ ๔ จึงชื่อว่ามีการแทงตลอดด้วยญาณเดียวสัจจะ ๔ มีการแทงตลอดด้วยญาณเดียวด้วยความเป็นอนัตตา ... ด้วยความเป็นของจริง ... ด้วยความเป็นปฏิเวธ ... ด้วยความเป็นธรรมที่ควรรู้ยิ่ง ... ด้วยความเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้ ... ด้วยความเป็นธรรม ... ด้วยความเป็นเหมือนอย่างนั้น ... ด้วยความเป็นธรรมที่รู้แล้ว ... ด้วยความเป็นธรรมที่ควรทำให้แจ้ง ... ด้วยความเป็นเครื่องถูกต้อง ... ด้วยความเป็นเครื่องตรัสรู้อย่างไร

สัจจะ ๔ มีการแทงตลอดด้วยญาณเดียวด้วยความเป็นเครื่องตรัสรู้ด้วยอาการ ๑๖ คือ สภาพแห่งทุกข์เป็นสภาพบีบคั้น ... เป็นสภาพที่แปรไปเป็นสภาพเครื่องตรัสรู้ สภาพแห่งสมุทัยเป็นสภาพที่ประมวลมา ... เป็นสภาพกังวล เป็นสภาพเครื่องตรัสรู้ สภาพแห่งนิโรธเป็นสภาพที่สลัดออก ... เป็นอมตะ เป็นสภาพเครื่องตรัสรู้ สภาพแห่งมรรคเป็นเครื่องนำออก ... เป็นใหญ่เป็นสภาพเครื่องตรัสรู้ สัจจะ ๔ ท่านสงเคราะห์ด้วยญาณเดียว ด้วยความเป็นเครื่องตรัสรู้ด้วยอาการ ๑๖ นี้ สัจจะใดท่านสงเคราะห์เป็นหนึ่ง สัจจะนั้นเป็นหนึ่ง บุคคลย่อมแทงตลอดสัจจะหนึ่งด้วยญาณเดียว เพราะเหตุนั้น สัจจะ ๔ จึงชื่อว่ามีการแทงตลอดด้วยญาณเดียว{๕๕๐} [๕๕๐] สัจจะมีลักษณะเท่าไร สัจจะมีลักษณะ ๒ คือ สังขตลักษณะ ๑ อสังขตลักษณะ ๑ สัจจะมีลักษณะ ๒ นี้

สัจจะมีลักษณะเท่าไร สัจจะมีลักษณะ ๖ คือ สัจจะที่ปัจจัยปรุงแต่งมีความเกิดปรากฏ ๑ ความเสื่อมปรากฏ ๑ เมื่อยังตั้งอยู่ ความแปรไปปรากฏ ๑ สัจจะที่ปัจจัยไม่ปรุงแต่ง ความเกิดไม่ปรากฏ ๑ ความเสื่อมไม่ปรากฏ ๑ เมื่อยังตั้งอยู่ ความแปรไปไม่ปรากฏ ๑ สัจจะมีลักษณะ ๖ นี้

สัจจะมีลักษณะเท่าไร สัจจะมีลักษณะ ๑๒ คือ ทุกขสัจมีความเกิดปรากฏ ๑ ความเสื่อมปรากฏ ๑ เมื่อยังตั้งอยู่ ความแปรไปปรากฏ ๑ สมุทัยสัจ มีความเกิดปรากฏ ๑ ความเสื่อมปรากฏ ๑ เมื่อยังตั้งอยู่ ความแปรไปปรากฏ ๑ มรรคสัจมีความเกิดปรากฏ ๑ ความเสื่อมปรากฏ ๑ เมื่อยังตั้งอยู่ ความแปรไปปรากฏ ๑ นิโรธสัจมีความเกิดไม่ปรากฏ ๑ ความเสื่อมไม่ปรากฏ ๑ เมื่อยังตั้งอยู่ ความแปรไปไม่ปรากฏ ๑ สัจจะมีลักษณะ ๑๒ นี้

{๕๕๑} [๕๕๑] สัจจะ ๔ เป็นกุศลเท่าไร เป็นอกุศลเท่าไร เป็นอัพยากฤตเท่าไหร่

สมุทัยสัจเป็นอกุศล มรรคสัจเป็นกุศล นิโรธสัจเป็นอัพยากฤต ทุกขสัจเป็นกุศลก็มี เป็นอกุศลก็มี เป็นอัพยากฤตก็มี สัจจะ ๓ นี้ท่านสงเคราะห์ด้วยสัจจะ ๑ สัจจะ ๑ ท่านสงเคราะห์ด้วยสัจจะ ๓ ด้วยสามารถแห่งวัตถุโดยปริยาย

คำว่า พึงมี คือ ก็พึงมีอย่างไร

ทุกขสัจเป็นอกุศล สมุทัยสัจเป็นอกุศลสัจจะ ๒ ท่านสงเคราะห์ด้วยสัจจะ ๑ สัจจะ ๑ ท่านสงเคราะห์ด้วยสัจจะ ๒ ด้วยความเป็นอกุศลพึงมีอย่างนี้ ทุกขสัจเป็นกุศล มรรคสัจเป็นกุศล สัจจะ ๒ ท่านสงเคราะห์ด้วยสัจจะ ๑ สัจจะ ๑ ท่านสงเคราะห์ด้วยสัจจะ ๒ ด้วยความเป็นกุศลพึงมีอย่างนี้ ทุกขสัจเป็นอัพยากฤต นิโรธสัจเป็นอัพยากฤต สัจจะ ๒ ท่านสงเคราะห์ด้วยสัจจะ ๑ สัจจะ ๑ ท่านสงเคราะห์ด้วยสัจจะ ๒ ด้วยความเป็นอัพยากฤต พึงมีอย่างนี้ สัจจะ ๓ ท่านสงเคราะห์ด้วยสัจจะ ๑ สัจจะ ๑ ท่านสงเคราะห์ด้วยสัจจะ ๓ ด้วยสามารถแห่งวัตถุโดยปริยาย

จบ ปฐมสุตตันตนิทเทส

๒. ทุติยสุตตันตนิทเทส

แสดงสูตรที่ ๒

{๕๕๒} [๕๕๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก่อนแต่ตรัสรู้ เมื่อเราเป็นโพธิสัตว์ยังมิได้ตรัสรู้ ได้มีความคิดว่า ‘อะไรหนอแลเป็นคุณ เป็นโทษ เป็นอุบายสลัดออกแห่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘การที่สุขโสมนัสอาศัยรูปเกิดขึ้น นี้เป็นคุณแห่งรูปนั้น การที่รูปไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษแห่งรูป ความจำกัดฉันทราคะ ความละฉันทราคะในรูป นี้เป็น

อุบายสลัดออกแห่งรูป ... การที่สุขโสมนัสอาศัยวิญญาณเกิดขึ้นนี้เป็นคุณแห่งวิญญาณ การที่วิญญาณไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษแห่งวิญญาณ ความกำจัดฉันทราคะ ความละฉันทราคะในวิญญาณ นี้เป็นอุบายสลัดออกแห่งวิญญาณ

{๕๕๓} [๕๕๓] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตราบใดที่เรายังไม่รู้ทั่วถึงซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ ซึ่งโทษโดยความเป็นโทษ และซึ่งอุบายสลัดออกโดยเป็นอุบายสลัดออกแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ นี้ตามความเป็นจริง ตราบนั้นเราก็ยังไม่ปฏิญาณว่าได้ตรัสรู้ซึ่งอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แต่เมื่อใดเราได้รู้ทั่วถึงซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ ซึ่งโทษโดยความเป็นโทษ และซึ่งอุบายสลัดออกโดยเป็นอุบายสลัดออกแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ นี้ตามความเป็นจริง เมื่อนั้น เราจึงปฏิญาณว่าได้ตรัสรู้ซึ่งอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ ก็แลญาณทัสสนะได้เกิดขึ้นแก่เราว่า ‘เจโตวิมุตติของเราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก’ ดังนี้”

จบ ทุติยสุตตันตนิทเทส

๓. ตติยสุตตันตนิทเทส

แสดงสูตรที่ ๓

{๕๕๔} [๕๕๔] การแทงตลอดด้วยการละว่า “การที่สุขโสมนัสอาศัยรูปเกิดขึ้นนี้เป็นคุณแห่งรูป” จัดเป็นสมุทัยสัจ การแทงตลอดด้วยการกำหนดรู้ว่า “รูปไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษแห่งรูป”

จัดเป็นทุกขสัจ การแทงตลอดด้วยการทำให้แจ้งว่า “การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในรูป นี้เป็นอุบายสลัดออกแห่งรูป” จัดเป็นนิโรธสัจ การแทงตลอดด้วยภาวนา คือ ทิฏฐิ สังกัปปะ วาจา กัมมันตะ อาชีวะ วายามะ สติ สมาธิ ในฐานะทั้ง ๓ นี้ จัดเป็นมรรคสัจ

การแทงตลอดด้วยการละว่า “การที่สุขโสมนัสอาศัยเวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณเกิดขึ้น นี้เป็นคุณแห่งวิญญาณ” จัดเป็นสมุทัยสัจ การแทงตลอดด้วยการกำหนดรู้ว่า “วิญญาณไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษแห่งวิญญาณ” จัดเป็นทุกขสัจ การแทงตลอดด้วยทำให้แจ้งว่า “การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในวิญญาณนี้เป็นอุบายสลัดออกแห่งวิญญาณ” จัดเป็นนิโรธสัจ การแทงตลอดด้วยภาวนา คือ ทิฏฐิ สังกัปปะ วาจา กัมมันตะ อาชีวะ วายามะ สติ สมาธิ ในฐานะทั้ง ๓ นี้ จัดเป็นมรรคสัจ{๕๕๕} [๕๕๕] สัจจะด้วยอาการเท่าไร

เป็นสัจจะด้วยอาการ ๓ คือด้วยความแสวงหา ๑ ด้วยความกำหนด ๑ ด้วยความแทงตลอด ๑

สัจจะด้วยความแสวงหาอย่างไร

สัจจะด้วยความแสวงหาอย่างนี้ว่า ชราและมรณะมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด

สัจจะด้วยความกำหนดอย่างนี้ว่า ชราและมรณะมีชาติเป็นเหตุ มีชาติเป็นสมุทัย มีชาติเป็นกำเนิด มีชาติเป็นแดนเกิด ญาณย่อมรู้ชัดซึ่งชราและมรณะ เหตุเกิดแห่งชราและมรณะ ความดับแห่งชราและมรณะ และข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งชราและมรณะ สัจจะด้วยความแทงตลอดอย่างนี้

สัจจะด้วยความแสวงหาอย่างนี้ว่า ชาติมีอะไรเป็นเหตุ ... มีอะไรเป็นแดนเกิด สัจจะด้วยความกำหนดอย่างนี้ว่า ชาติมีภพเป็นเหตุ ... มีภพเป็นแดนเกิด ญาณรู้ชัดซึ่งชาติ เหตุเกิดแห่งชาติ ความดับแห่งชาติและข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งชาติ สัจจะด้วยความแทงตลอดอย่างนี้สัจจะด้วยความแสวงหาอย่างนี้ว่า ภพมีอะไรเป็นเหตุ ... มีอะไรเป็นแดนเกิด สัจจะด้วยกำหนดอย่างนี้ว่า ภพมีอุปาทานเป็นเหตุ ... มีอุปาทานเป็นแดนเกิด ญาณรู้ชัดซึ่งภพ เหตุเกิดแห่งภพ ความดับแห่งภพและข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งภพ สัจจะด้วยความแทงตลอดอย่างนี้สัจจะด้วยความแสวงหาอย่างนี้ว่า อุปาทานมีอะไรเป็นเหตุ ... มีอะไรเป็นแดนเกิด

สัจจะด้วยความกำหนดอย่างนี้ว่า อุปาทานมีตัณหาเป็นเหตุ... มีตัณหาเป็นแดนเกิด ญาณรู้ชัดซึ่งอุปาทาน เหตุเกิดแห่งอุปาทาน ความดับแห่งอุปาทาน และข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งอุปาทาน สัจจะด้วยความแทงตลอดอย่างนี้สัจจะด้วยความแสวงหาอย่างนี้ว่า ตัณหามีอะไรเป็นเหตุ ... มีอะไรเป็นแดนเกิด สัจจะด้วยความกำหนดอย่างนี้ว่า ตัณหามีเวทนาเป็นเหตุ... มีเวทนาเป็นแดนเกิด ญาณรู้ชัดซึ่งตัณหา เหตุเกิดแห่งตัณหา ความดับแห่งตัณหา และข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งตัณหา สัจจะด้วยความแทงตลอดอย่างนี้สัจจะด้วยความแสวงหาอย่างนี้ว่า เวทนามีอะไรเป็นเหตุ ... มีอะไรเป็นแดนเกิด สัจจะด้วยความกำหนดอย่างนี้ว่า เวทนามีผัสสะเป็นเหตุ ... มีผัสสะเป็นแดนเกิด ญาณรู้ชัดซึ่งเวทนา เหตุเกิดแห่งเวทนา ความดับแห่งเวทนา และข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งเวทนา สัจจะด้วยความแทงตลอด อย่างนี้สัจจะด้วยความแสวงหาอย่างนี้ว่า ผัสสะมีอะไรเป็นเหตุ ... มีอะไรเป็นแดนเกิด สัจจะด้วยความกำหนดอย่างนี้ว่า ผัสสะมีสฬายตนะเป็นเหตุ

... มีสฬายตนะเป็นแดนเกิด ญาณรู้ชัดซึ่งผัสสะ เหตุเกิดแห่งผัสสะ ความดับแห่งผัสสะ และข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งผัสสะ สัจจะด้วยความแทงตลอดอย่างนี้

สัจจะด้วยความแสวงหาอย่างนี้ว่า สฬายตนะมีอะไรเป็นเหตุ ... มีอะไรเป็นแดนเกิด สัจจะด้วยความกำหนดอย่างนี้ว่า สฬายตนะมีนามรูปเป็นเหตุ ... มีนามรูปเป็นแดนเกิด ญาณรู้ชัดซึ่งสฬายตนะ เหตุเกิดแห่งสฬายตนะ ความดับแห่งสฬายตนะ และข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสฬายตนะ สัจจะด้วยความแทงตลอดอย่างนี้สัจจะด้วยความแสวงหาอย่างนี้ว่า นามรูปมีอะไรเป็นเหตุ ... มีอะไรเป็นแดนเกิด สัจจะด้วยความกำหนดอย่างนี้ว่า นามรูปมีวิญญาณเป็นเหตุ ... มีวิญญาณเป็นแดนเกิด ญาณรู้ชัดซึ่งนามรูป เหตุเกิดแห่งนามรูป ความดับแห่งนามรูป และข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งนามรูป สัจจะด้วยความแทงตลอดอย่างนี้สัจจะด้วยความแสวงหาอย่างนี้ว่า

วิญญาณมีอะไรเป็นเหตุ ... มีอะไรเป็นแดนเกิด สัจจะด้วยความกำหนดอย่างนี้ว่า วิญญาณมีสังขารเป็นเหตุ ... มีสังขารเป็นแดนเกิด ญาณรู้ชัดซึ่งวิญญาณ เหตุเกิดแห่งวิญญาณ ความดับแห่งวิญญาณ และข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ สัจจะด้วยความแทงตลอดอย่างนี้สัจจะด้วยความแสวงหาอย่างนี้ว่า สังขารมีอะไรเป็นเหตุ ... มีอะไรเป็นแดนเกิด สัจจะด้วยความกำหนดอย่างนี้ว่า สังขารมีอวิชชาเป็นเหตุ ... มีอวิชชาเป็นแดนเกิด ญาณรู้ชัดซึ่งสังขาร เหตุเกิดแห่งสังขาร ความดับแห่งสังขาร และข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสังขาร สัจจะด้วยความแทงตลอดอย่างนี้{๕๕๖} [๕๕๖] ชรามรณะเป็นทุกขสัจ ชาติเป็นสมุทัยสัจ ความสลัดชรามรณะและชาติแม้ทั้งสองเป็นนิโรธสัจ การรู้จักความดับเป็นมรรคสัจ ชาติ

เป็นทุกขสัจ ภพเป็นสมุทัยสัจ การสลัดชาติและภพแม้ทั้งสองเป็นนิโรธสัจ การรู้จักความดับเป็นมรรคสัจ ภพเป็นทุกขสัจ อุปาทานเป็นสมุทัยสัจ การสลัดภพและอุปาทานแม้ทั้งสองเป็นนิโรธสัจ การรู้จักความดับเป็นมรรคสัจ อุปาทานเป็นทุกขสัจ ตัณหาเป็นสมุทัยสัจ การสลัดอุปาทานและตัณหาแม้ทั้งสองเป็นนิโรธสัจ การรู้จักความดับเป็นมรรคสัจ ตัณหาเป็นทุกขสัจ เวทนาเป็นสมุทัยสัจ การสลัดตัณหาและเวทนาแม้ทั้งสองเป็นนิโรธสัจ การรู้จักความดับเป็นมรรคสัจ เวทนาเป็นทุกขสัจ ผัสสะเป็นสมุทัยสัจ การสลัดเวทนาและผัสสะแม้ทั้งสองเป็นนิโรธสัจ การรู้จักความดับเป็นมรรคสัจ ผัสสะเป็นทุกขสัจ สฬายตนะเป็นสมุทัยสัจ

การสลัดผัสสะและสฬายตนะแม้ทั้งสองเป็นนิโรธสัจ การรู้จักความดับเป็นมรรคสัจ สฬายตนะเป็นทุกขสัจ นามรูปเป็นสมุทัยสัจ การสลัดสฬายตนะและนามรูปแม้ทั้งสองเป็นนิโรธสัจ การรู้จักความดับเป็นมรรคสัจ นามรูปเป็นทุกขสัจ วิญญาณเป็นสมุทัยสัจ การสลัดนามรูปและวิญญาณแม้ทั้งสองเป็นนิโรธสัจ การรู้จักความดับเป็นมรรคสัจ วิญญาณเป็นทุกขสัจ สังขารเป็นสมุทัยสัจ การสลัดวิญญาณและสังขารแม้ทั้งสองเป็นนิโรธสัจ การรู้จักความดับเป็นมรรคสัจ สังขารเป็นทุกขสัจอวิชชาเป็นสมุทัยสัจ การสลัดสังขารและอวิชชาแม้ทั้งสองเป็นนิโรธสัจ การรู้จักความดับเป็นมรรคสัจ ชรามรณะเป็นทุกขสัจ ชาติเป็นทุกขสัจก็มี เป็นสมุทัยสัจก็มี การสลัดชรามรณะและชาติแม้ทั้งสองเป็นนิโรธสัจ การรู้จักความดับเป็นมรรคสัจ ชาติเป็นทุกขสัจ ภพเป็นทุกขสัจก็มี เป็นสมุทัยสัจก็มี การสลัดชาติและภพแม้ทั้งสอง เป็นนิโรธสัจ การรู้จักความดับเป็นมรรคสัจ ... สังขารเป็นทุกขสัจ อวิชชาเป็นทุกขสัจก็มี เป็นสมุทัยสัจก็มี การสลัดสังขารและอวิชชาแม้ทั้งสองเป็นนิโรธสัจ การรู้จักความดับเป็นมรรคสัจ ฉะนี้แล

จบ สัจจกถา

จบ ภาณวาร

๓.โพชฌังคกถา

ว่าด้วยองค์แห่งธรรมเครื่องตรัสรู้

ว่าด้วยโพชฌงค์ ๗

[๕๕๗] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี ...

{๕๕๗} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โพชฌงค์ ๗ ประการนี้ ๗ ประการคืออะไร บ้าง คือ(๑) สติสัมโพชฌงค์ องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือความระลึกได้

(๒) ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือการสอดส่องธรรม(๓) วิริยสัมโพชฌงค์ องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือความเพียร

(๔) ปีติสัมโพชฌงค์ องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือความอิ่มใจ

(๕) ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือความสงบ

(๖) สมาธิสัมโพชฌงค์ องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือความตั้งใจมั่น

(๗) อุเบกขาสัมโพชฌงค์ องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือความวางเฉยดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โพชฌงค์ ๗ ประการนี้แล”