๑๐. สุญกถา เล่ม ๓๑

๑๐. สุญญกถา

ว่าด้วยความสูญ

{๖๓๓} [๖๓๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์ตรัสว่า ‘โลกสูญ โลกสูญ’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล พระองค์จึงตรัสว่าโลกสูญ”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ เพราะว่าสูญ(ว่าง)จากอัตตาและสิ่งที่เนื่องกับอัตตา ฉะนั้น เราจึงกล่าวว่าโลกสูญ ดูก่อนอานนท์อะไรเล่าสูญจากอัตตาและสิ่งที่เนื่องกับอัตตา ดูก่อนอานนท์ จักขุสูญจากอัตตาและสิ่งที่เนื่องกับอัตตา รูปสูญจากอัตตาและสิ่งที่เนื่องกับอัตตา จักขุวิญญาณสูญจากอัตตาและสิ่งที่เนื่องกับอัตตา จักขุสัมผัสสูญจากอัตตาและสิ่งที่เนื่องกับอัตตา แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย ก็สูญจากอัตตาและสิ่งที่เนื่องกับอัตตาโสตะ ... เสียง ... ฆานะ ... กลิ่น ... ชิวหา ... รส ... กาย ... โผฏฐัพพะ ... มโนสูญจากอัตตาและสิ่งที่เนื่องกับอัตตา ธรรมารมณ์สูญจากอัตตาและสิ่งที่เนื่องกับอัตตา มโนวิญญาณสูญจากอัตตาและสิ่งที่เนื่องกับอัตตา มโนสัมผัสสูญจากอัตตาและสิ่งที่เนื่องกับอัตตา แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนาหรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัยก็สูญจากอัตตา และสิ่งที่เนื่องกับอัตตา ดูก่อนอานนท์ เพราะว่าสูญจากอัตตาและสิ่งที่เนื่องกับอัตตา ฉะนั้น เราจึงกล่าวว่าโลกสูญ

๑. มาติกา

{๖๓๔} [๖๓๔] สุญญสูญ (ความสูญจากสิ่งที่สูญ) สังขารสูญ (ความสูญจากสิ่งที่เป็นสังขาร) วิปริณามสูญ (ความสูญจากสิ่งที่มีความแปรปรวนไป) อัคคสูญ (ความสูญด้วยบทธรรมที่เป็นเลิศ) ลักขณสูญ (ความสูญด้วยธรรมที่เป็นลักษณะตรงกันข้าม) วิกขัมภนสูญ (ความสูญด้วยองค์ธรรมที่ข่ม) ตทังคสูญ (ความสูญด้วยองค์ธรรมที่เป็นคู่ปรับเฉพาะ) สมุจเฉทสูญ (ความสูญด้วยองค์ธรรมที่เป็นเหตุให้ตัดขาด) ปฏิปัสสัทธิสูญ (ความสูญด้วยองค์ธรรมที่เป็นเหตุให้สงบระงับ) นิสสรณสูญ (ความสูญด้วยองค์ธรรมที่เป็นเหตุให้สลัดออก) อัชฌัตตสูญ (ความสูญภายใน) พหิทธาสูญ (ความสูญภายนอก) ทุภโตสูญ (ความสูญทั้งภายในและภายนอก)

สภาคสูญ (ความสูญด้วยส่วนที่เสมอกัน) วิสภาคสูญ (ความสูญส่วนที่ไม่เสมอกัน) เอสนาสูญ (ความสูญด้วยความแสวงหาธรรม) ปริคคสูญ (ความสูญด้วยความกำหนดธรรม) ปฏิลาภสูญ (ความสูญด้วยการได้เฉพาะธรรม) ปฏิเวธสูญ (ความสูญด้วยการแทงตลอดธรรม) เอกัตตสูญ (ความสูญด้วยธรรมมีสภาวะอย่างเดียวกัน) นานัตตสูญ (ความสูญด้วยธรรมมีสภาวะต่างกัน) ขันติสูญ (ความสูญด้วยธรรมที่ชอบใจ) อธิฏฐานสูญ (ความสูญด้วยธรรมที่อธิษฐาน) ปริโยคาหนสูญ (ความสูญด้วยธรรมที่มั่นคง) ความสูญคือการที่สัมปชานบุคคล (บุคคลผู้มีสัมปชัญญะ)ครอบงำความเป็นไปแห่งกิเลสได้มีประโยชน์อย่างยิ่งกว่าความสูญทั้งปวง (จัดเป็นปรมัตถสูญ)

๒. นิทเทส

{๖๓๕} [๖๓๕] สุญญสูญเป็นไฉน คือ จักขุสูญจากอัตตาและสิ่งที่เนื่องกับอัตตา จากความเที่ยง ความยั่งยืน ความมั่นคง และจากความไม่แปรปรวน ไปเป็นธรรมดา โสตะ ... ฆานะ ... ชิวหา ... กาย ... มโนสูญจาก

อัตตาและสิ่งที่เนื่องกับอัตตา จากความเที่ยง ความยั่งยืน ความมั่นคงและจากความไม่แปรผันไปเป็นธรรมดา นี้คือสุญญสูญ

{๖๓๖} [๖๓๖] สังขารสูญเป็นไฉน คือ สังขาร ๓ คือ ปุญญาภิสังขาร อปุญญาภิสังขาร อเนญชาภิสังขาร ปุญญาภิสังขารสูญจากอปุญญาภิสังขาร และอเนญชาภิสังขาร อปุญญาภิสังขารสูญจากปุญญาภิสังขารและอเนญชาภิสังขาร อเนญชาภิสังขารสูญจากปุญญาภิสังขารและอปุญญาภิสังขาร นี้คือสังขาร ๓สังขาร ๓ อีกประการหนึ่ง คือ กายสังขาร วจีสังขาร จิตตสังขาร กายสังขารสูญจากวจีสังขารและจิตตสังขาร วจีสังขารสูญจากกายสังขารและจิตตสังขาร จิตตสังขารสูญจากกายสังขารและวจีสังขาร นี้คือสังขาร ๓

สังขาร ๓ อีกประการหนึ่ง คือ สังขารส่วนอดีต สังขารส่วนอนาคต สังขารส่วนปัจจุบัน สังขารส่วนอดีตสูญจากสังขารส่วนอนาคตและสังขาร

ส่วนปัจจุบัน สังขารส่วนอนาคตสูญจากสังขารส่วนอดีตและสังขารส่วนปัจจุบัน สังขารส่วนปัจจุบันสูญจากสังขารส่วนอดีตและสังขารส่วนอนาคตนี้สังขาร ๓ นี้คือสังขารสูญ

{๖๓๗} [๖๓๗] วิปริณามธรรมสูญเป็นไฉน คือ รูปเกิดแล้วก็สูญไปจากสภาพ รูปหายไป แปรปรวนไป และสูญไป เวทนาเกิดแล้ว ... สัญญาเกิดแล้ว ... สังขารเกิดแล้ว ... วิญญาณเกิดแล้ว ... จักษุเกิดแล้ว ... ภพเกิดแล้วก็สูญ ไปจากสภาพ ภพหายไป แปรปรวนไป และสูญไป นี้คือวิปริณามสูญ{๖๓๘} [๖๓๘] อัคคสูญเป็นไฉน บทนี้คือธรรมเป็นที่ระงับสังขารทั้งปวง เป็นที่สลัดอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้นตัณหา เป็นที่คลายความกำหนัด เป็นที่ดับสนิท เป็นที่หากิเลสเครื่องร้อยรัดมิได้ (นิพพาน) เป็นบทเลิศ เป็นบทประเสริฐ เป็นบทวิเศษ นี้คืออัคคสูญ{๖๓๙} [๖๓๙] ลักขณสูญเป็นไฉน คือ ลักษณะ ๒ คือ พาลลักษณะ ๑ ปัณฑิตลักษณะ ๑ พาลลักษณะสูญจากปัณฑิตลักษณะ ปัณฑิตลักษณะสูญจากพาลลักษณะ ลักษณะ ๓ คือ อุปปาทลักษณะ ๑ วยลักษณะ ๑

ฐิตัญญถัตตลักษณะ ๑ อุปปาทลักษณะสูญจากวยลักษณะและฐิตัญญถัตตลักษณะ วยลักษณะสูญจากอุปปาทลักษณะและฐิตัญญถัตตลักษณะฐิตัญญถัตตลักษณะสูญจากอุปปาทลักษณะและวยลักษณะ

ลักษณะความเกิดขึ้นแห่งรูปสูญจากลักษณะความเสื่อมไปและจาก ลักษณะเมื่อยังตั้งอยู่แปรเป็นอื่นไป ลักษณะความเสื่อมไปแห่งรูปสูญจากลักษณะความเกิดขึ้นและจากลักษณะเมื่อยังตั้งอยู่แปรเป็นอื่นไป ลักษณะเมื่อยังตั้งอยู่แปรเป็นอื่นไปแห่งรูปสูญจากลักษณะความเกิดขึ้นและจากลักษณะความเสื่อมไป ลักษณะความเกิดขึ้นแห่งเวทนา ... สัญญา ...สังขาร ... วิญญาณ ... จักขุ ... ชราและมรณะสูญจากลักษณะความเสื่อมไปและจากลักษณะเมื่อยังตั้งอยู่แปรเป็นอื่นไป ลักษณะความเสื่อมไปแห่งชราและมรณะสูญจากลักษณะความเกิดขึ้นและจากลักษณะเมื่อยังตั้งอยู่แปรเป็นอื่นไป ลักษณะเมื่อยังตั้งอยู่แปรเป็นอื่นไปแห่งชราและมรณะสูญจากลักษณะความเกิดขึ้นและจากลักษณะความเสื่อมไป

นี้คือลักขณสูญ{๖๔๐} [๖๔๐] วิกขัมภนสูญเป็นไฉน คือ กามฉันทะอันเนกขัมมะข่มแล้วและสูญไป พยาบาทอันความไม่พยาบาทข่มแล้วและสูญไป ถีนมิทธะอันอาโลกสัญญาข่มแล้วและสูญไป อุทธัจจะอันความไม่ฟุ้งซ่านข่มแล้วและสูญไป วิจิกิจฉาอันการกำหนดธรรมข่มแล้วและสูญไป อวิชชาอันญาณข่มแล้วและสูญไป อรติ (ความไม่ยินดี) อันความปราโมทย์ข่มแล้วและสูญไป นิวรณ์อันปฐมฌานข่มแล้วและสูญไป ... กิเลสทั้งปวงอันอรหัตตมรรคข่มแล้วและสูญไป นี้คือวิกขัมภนสูญ

{๖๔๑} [๖๔๑] ตทังคสูญเป็นไฉน คือ กามฉันทะเป็นตทังคสูญ (ความสูญด้วยองค์ธรรมที่เป็นคู่ปรับเฉพาะ) เพราะเนกขัมมะ ... นิวรณ์เป็นตทังคสูญเพราะปฐมฌาน ... ความถือมั่นเพราะกิเลสเครื่องประกอบไว้เป็นตทังคสูญเพราะวิวัฏนานุปัสสนา นี้คือตทังคสูญ

{๖๔๒} [๖๔๒] สมุจเฉทสูญเป็นไฉน คือ กามฉันทะอันเนกขัมมะตัดขาดแล้วและสูญไป ... นิวรณ์อันปฐมฌานตัดขาดแล้วและสูญไป ... กิเลสทั้งปวงอันอรหัตตมรรคตัดขาดแล้วและสูญไป นี้คือสมุจเฉทสูญ

{๖๔๓} [๖๔๓] ปฏิปัสสัทธิสูญเป็นไฉน คือ กามฉันทะอันเนกขัมมะระงับแล้วและสูญไป ... นิวรณ์อันปฐมฌานระงับแล้วและสูญไป ... กิเลสทั้งปวงอันอรหัตตมรรคระงับแล้วและสูญไป นี้คือปฏิปัสสัทธิสูญ

{๖๔๔} [๖๔๔] นิสสรณสูญเป็นไฉน คือ กามฉันทะอันเนกขัมมะสลัดออกแล้วและสูญไป ... นิวรณ์อันปฐมฌานสลัดออกแล้วและสูญไป ... กิเลสทั้งปวงอันอรหัตตมรรคสลัดออกแล้วและสูญไป นี้คือนิสสรณสูญ

{๖๔๕} [๖๔๕] อัชฌัตตสูญเป็นไฉน คือ จักขุภายในสูญจากอัตตาและสิ่งที่เนื่องกับอัตตา จากความเที่ยง ความยั่งยืน ความมั่นคง และจากความไม่แปรปรวนไปเป็นธรรมดา โสตะภายใน ... ฆานะภายใน ... ชิวหาภายใน ... กายภายใน ... มโนภายในสูญจากอัตตาและสิ่งที่เนื่องกับอัตตา จากความเที่ยงความยั่งยืน ความมั่นคง และจากความไม่แปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้คืออัชฌัตตสูญ{๖๔๖} [๖๔๖] พหิทธาสูญเป็นไฉน คือ รูปภายนอกสูญ ... ธรรมารมณ์ภายนอกสูญจากอัตตาและสิ่งที่เนื่องกับอัตตา จากความเที่ยง ความยั่งยืน ความมั่นคง และจากความไม่แปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้คือพหิทธาสูญ

{๖๔๗} [๖๔๗] ทุภโตสูญเป็นไฉน คือ จักขุภายในและรูปภายนอกทั้งสองนั้นสูญจากอัตตาและสิ่งที่เนื่องกับอัตตา จากความเที่ยง ความยั่งยืน ความมั่นคง และจากความไม่แปรผันเป็นธรรมดา โสตะภายในและเสียงภายนอก ... ฆานะภายในและกลิ่นภายนอก ... ชิวหาภายในและรสภายนอก ... กายภายในและโผฏฐัพพะภายนอก... มโนภายในและธรรมารมณ์ภายนอกทั้ง

สองนั้นสูญจากอัตตาและสิ่งที่เนื่องกับอัตตา จากความเที่ยง ความยั่งยืน ความมั่นคง และจากความไม่แปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้คือทุภโตสูญ

{๖๔๘} [๖๔๘] สภาคสูญเป็นไฉน คือ อายตนะภายใน ๖ เป็นส่วนที่เสมอกันและสูญไป อายตนภายนอก ๖ ... หมวดวิญญาณ ๖ ... หมวดผัสสะ ๖ ... หมวดเวทนา ๖ ... หมวดสัญญา ๖ ... หมวดเจตนา ๖ เป็นส่วนที่เสมอกันและสูญไป นี้คือสภาคสูญ

{๖๔๙} [๖๔๙] วิสภาคสูญเป็นไฉน คือ อายตนะภายใน ๖ เป็นส่วนที่ไม่เสมอกันกับอายตนะภายนอก ๖ และสูญไป อายตนะภายนอก ๖ เป็นส่วนที่ไม่เสมอกันกับหมวดวิญญาณ ๖ และสูญไป หมวดวิญญาณ ๖ เป็นส่วนที่ไม่เสมอกันกับหมวดผัสสะ ๖ และสูญไป หมวดผัสสะ ๖ เป็นส่วนที่ไม่เสมอกันกับหมวดเวทนา ๖ และสูญไป หมวดเวทนา ๖ เป็นส่วนไม่เสมอกันกับหมวดสัญญา ๖ และสูญไป หมวดสัญญา ๖ เป็นส่วนที่ไม่เสมอกันกับหมวดเจตนา ๖ และสูญไป นี้คือวิสภาคสูญ{๖๕๐} [๖๕๐] เอสนาสูญเป็นไฉน คือ ความแสวงหาเนกขัมมะสูญจากกามฉันทะ ความแสวงหาความไม่พยาบาทสูญจากพยาบาท ความแสวงหาอาโลกสัญญาสูญจากถีนมิทธะ ความแสวงหาความไม่ฟุ้งซ่านสูญจากอุทธัจจะ ความแสวงหาการกำหนดธรรมสูญจากวิจิกิจฉา ความแสวงหาญาณสูญจากอวิชชา ความแสวงหาปราโมทย์สูญจากอรติ ความแสวงหาปฐมฌานสูญจากนิวรณ์ ... ความแสวงหาอรหัตตมรรคสูญจากกิเลสทั้งปวง นี้คือเอสนาสูญ{๖๕๑} [๖๕๑] ปริคคสูญเป็นไฉน คือ ความกำหนดเนกขัมมะสูญจากกามฉันทะ ... ความกำหนดอรหัตตมรรคสูญจากกิเลสทั้งปวง นี้ปริคคสูญ

{๖๕๒} [๖๕๒] ปฏิลาภสูญเป็นไฉน คือ ความได้เนกขัมมะสูญจากกามฉันทะ ... ความได้อรหัตตมรรคสูญจากกิเลสทั้งปวง นี้คือปฏิลาภสูญ

{๖๕๓} [๖๕๓] ปฏิเวธสูญเป็นไฉน คือ การแทงตลอดเนกขัมมะสูญจากกามฉันทะ ... การแทงตลอดอรหัตตมรรคสูญจากกิเลสทั้งปวง นี้คือปฏิเวธสูญ

{๖๕๔} [๖๕๔] เอกัตตสูญ นานัตตสูญเป็นไฉน คือ กามฉันทะเป็นความต่างกัน เนกขัมมะเป็นอย่างเดียวกัน ความที่เนกขัมมะเป็นอย่างเดียวกันของบุคคลผู้คิดอยู่สูญจากกามฉันทะ พยาบาทเป็นความต่างกัน ความไม่พยาบาทเป็นอย่างเดียวกัน ความที่ความไม่พยาบาทเป็นอย่างเดียวกันของบุคคลผู้คิดอยู่สูญจากพยาบาท ถีนมิทธะเป็นความต่างกัน อาโลกสัญญาเป็นอย่างเดียวกัน ความที่อาโลกสัญญาเป็นอย่างเดียวกันของบุคคลผู้คิดอยู่สูญจากถีนมิทธะ อุทธัจจะเป็นความต่างกัน ... วิจิกิจฉาเป็นความต่างกัน ... อวิชชาเป็นความต่างกัน ... อรติเป็นความต่างกัน ... นิวรณ์เป็นความต่างกันปฐมฌานเป็นอย่างเดียวกัน ความที่ปฐมฌานเป็นอย่างเดียวกันของบุคคลผู้คิดอยู่สูญจากนิวรณ์ ... กิเลสทั้งปวงเป็นความต่างกัน อรหัตตมรรคเป็นอย่างเดียวกัน ความที่อรหัตตมรรคเป็นอย่างเดียวกันของบุคคลผู้คิดอยู่สูญจากกิเลสทั้งปวง นี้คือเอกัตตสูญ นานัตตสูญ{๖๕๕} [๖๕๕] ขันติสูญเป็นไฉน คือ ความชอบใจในเนกขัมมะสูญจากกามฉันทะ... ความชอบใจในอรหัตตมรรคสูญจากกิเลสทั้งปวง นี้คือขันติสูญ

{๖๕๖} [๖๕๖] อธิฏฐานสูญเป็นไฉน คือ ความอธิษฐานในเนกขัมมะสูญจากกามฉันทะ ... ความอธิษฐานในอรหัตตมรรคสูญจากกิเลสทั้งปวง นี้คืออธิฏฐานสูญ

{๖๕๗} [๖๕๗] ปริโยคาหนสูญเป็นไฉน คือ ความมั่นคงแห่งเนกขัมมะสูญจากกามฉันทะ ... ความมั่นคงแห่งอรหัตตมรรคสูญจากกิเลสทั้งปวง นี้คือปริโยคาหนสูญ

{๖๕๘} [๖๕๘] ความสูญคือการที่สัมปชานบุคคล(บุคคลผู้มีสัมปชัญญะ) ครอบงำความเป็นไปแห่งกิเลสมีประโยชน์อย่างยิ่งกว่าความสูญทั้งปวง

เป็นไฉน คือ สัมปชานบุคคลครอบงำความเป็นไปแห่งกามฉันทะด้วยเนกขัมมะ ครอบงำความเป็นไปแห่งพยาบาทด้วยความไม่พยาบาท ครอบงำความเป็นไปแห่งถีนมิทธะด้วยอาโลกสัญญาครอบงำความเป็นไปแห่งอุทธัจจะด้วยความไม่ฟุ้งซ่าน ครอบงำความเป็นไปแห่งวิจิกิจฉาด้วยการกำหนดธรรม ครอบงำความเป็นไปแห่งอวิชชาด้วยญาณ ครอบงำความเป็นไปแห่งอรติด้วยความปราโมทย์ ครอบงำความเป็นไปแห่งนิวรณ์ด้วยปฐมฌาน ... ครอบงำความเป็นไปแห่งกิเลสทั้งปวงด้วยอรหัตตมรรคอีกประการหนึ่ง เมื่อสัมปชานบุคคลปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ความเป็นไปแห่งจักขุนี้ย่อมหมดสิ้นไป และความเป็นไปแห่งจักขุอื่นก็ไม่เกิดขึ้น ความเป็นไปแห่งโสตะ ... ความเป็นไปแห่งฆานะ ... ความเป็นไปแห่งลิ้น ... ความเป็นไปแห่งกาย ... ความเป็นไปแห่งใจนี้ย่อมหมดสิ้นไปและความเป็นไปแห่งใจอื่นก็ไม่เกิดขึ้น นี้ความสูญคือการที่สัมปชานบุคคลครอบงำความเป็นไปแห่งกิเลสได้มีประโยชน์อย่างยิ่งกว่าความสูญทั้งปวง ฉะนี้แล

จบ สุญญกถา

จบ ยุคนัทธวรรคที่ ๒

รวมกถาที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. ยุคนัทธกถา ๒.สัจจกถา ๓.โพชฌังคกถา

๔. เมตตากถา ๕.วิราคกถา ๖.ปฏิสัมภิทากถา

๗. ธัมมจักกกถา ๘.โลกุตตรกถา ๙.พลกถา

๑๐. สุญญกถา

นิกายอันประเสริฐนี้ท่านตั้งไว้แล้ว เป็นวรมรรคอันประเสริฐที่ ๒ ไม่มีวรรคอื่นเสมอ ฉะนี้แล

๓. ปัญญาวรรค

หมวดว่าด้วยปัญญา

๑. มหาปัญญากถา

ว่าด้วยชนิดของปัญญา

{๖๕๙} [๖๕๙] อนิจจานุปัสสนาอันบุคคลจริญแล้ว ทำให้มากแล้วย่อมยังปัญญาอย่างไหนให้บริบูรณ์ ทุกขานุปัสสนา ... อนัตตานุปัสสนา ... นิพพิทานุปัสสนา ... วิราคานุปัสสนา ... นิโรธานุปัสสนา ... ปฏินิสสัคคานุปัสสนาอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังปัญญาอย่างไหนให้บริบูรณ์อนิจจานุปัสสนาอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังชวนปัญญาให้บริบูรณ์ ทุกขานุปัสสนา ... ย่อมยังนิพเพธิกปัญญาให้บริบูรณ์ อนัตตานุปัสสนา ... ย่อมยังมหาปัญญา ให้บริบูรณ์ นิพพิทานุปัสสนา ...