๙. พลกถา เล่ม ๓๑

คำว่า โลกุตตระ ความว่า ชื่อว่าโลกุตตระเพราะอรรถว่าอะไร

ชื่อว่าโลกุตตระ เพราะอรรถว่าข้ามพ้นโลก ข้ามพ้นแต่โลก ข้ามจากโลก ข้ามไปจากโลก ล่วงพ้นโลก ล่วงพ้นโลกอยู่ เป็นอดิเรกในโลก สลัดออกแต่โลก สลัดออกจากโลก สลัดไปจากโลก สลัดออกไปจากโลก สละออกแต่โลก สละออกจากโลก สละออกไปจากโลก ไม่ตั้งอยู่ในโลก ไม่ดำรงอยู่ในโลก ไม่ติดอยู่ในโลก ไม่เปื้อนในโลก ไม่ไล้ในโลก ไม่ไล้ด้วยโลก ไม่ฉาบในโลก ไม่ฉาบด้วยโลก หลุดไปในโลก หลุดไปจากโลก พ้นไปจากโลก หลุดพ้นไปแต่โลก ไม่เกี่ยวข้องในโลก ไม่เกี่ยวข้องด้วยโลก พรากออกแต่โลก พรากออกจากโลก พรากออกไปแต่โลก หมดจดแต่โลก หมดจดกว่าโลก หมดจดจากโลก สะอาดแต่โลก สะอาดกว่าโลก สะอาดจากโลก ออกแต่โลก ออกจากโลก ออกไปจากโลก เว้นแต่โลก เว้นจากโลก เว้นไปจากโลก ไม่ข้องในโลก ไม่ยึดในโลก ไม่พัวพันในโลก ตัดโลกขาดอยู่ ตัดโลกขาดแล้ว ให้โลกระงับอยู่ ให้โลกระงับแล้ว ไม่กลับมาสู่โลก ไม่เป็นคติของโลก ไม่เป็นวิสัยของโลก ไม่เป็นสาธารณะแก่โลก สำรอกโลก ไม่เวียนมาสู่โลก ละโลก ไม่ยังโลกให้เกิด ไม่เยื่อใยโลก นำโลก กำจัดโลก ไม่มอบโลกให้งาม ล่วงโลก ครอบงำโลกตั้งอยู่ ฉะนี้แล

จบ โลกุตตรกถา

๙. พลกถา

ว่าด้วยพลธรรม

[๖๒๑] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

{๖๒๑} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พละ ๕ ประการนี้ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) สัทธาพละ กำลังคือศรัทธา

(๒) วิริยพละ กำลังคือวิริยะ

(๓) สติพละ กำลังคือสติ

(๔) สมาธิพละ กำลังคือสมาธิ

(๕) ปัญญาพละ กำลังคือปัญญา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พละ๕ ประการนี้แล

อีกอย่างหนึ่ง พละ ๖๘ ประการ คือ สัทธาพละ วิริยพละ สติพละ สมาธิพละ ปัญญาพละ หิริพละ โอตตัปปพละ ปฏิสังขานพละ ภาวนาพละ อนวัชชพละ สังคาหพละ ขันติพละ ปัญญัตติพละ นิชฌัตติพละ อิสริยพละ อธิฏฐานพละ สมถพละ วิปัสสนาพละ เสกขพละ ๑๐ อเสกขพละ ๑๐ ขีณาสวพละ ๑๐ อิทธิพละ ๑๐ ตถาคตพละ ๑๐

{๖๒๒} [๖๒๒] สัทธาพละเป็นไฉน ชื่อว่าสัทธาพละ เพราะอรรถว่าไม่หวั่นไหวในความเป็นผู้ไม่มีศรัทธา เพราะอรรถว่าอุปถัมภ์สหชาตธรรม เพราะอรรถว่าครอบงำกิเลสทั้งหลาย เพราะอรรถว่าเป็นความสะอาดในเบื้องต้นแห่งปฏิเวธ เพราะอรรถว่าเป็นที่ตั้งมั่นแห่งจิต เพราะอรรถว่าเป็นที่ผ่องแผ้วแห่งจิต เพราะอรรถว่าเป็นเครื่องบรรลุคุณวิเศษ เพราะอรรถว่าแทงตลอดธรรมที่ยิ่ง เพราะอรรถว่าตรัสรู้สัจจะ เพราะอรรถว่าให้การกบุคคลตั้งอยู่เฉพาะในนิโรธ นี้ชื่อว่าสัทธาพละวิริยพละเป็นไฉน ชื่อว่าวิริยพละ เพราะอรรถว่าไม่หวั่นไหวในความเกียจคร้าน เพราะอรรถว่าอุปถัมภ์สหชาตธรรม ... เพราะอรรถว่าให้การกบุคคลตั้งอยู่เฉพาะในนิโรธ นี้ชื่อวิริยพละ

สติพละเป็นไฉน ชื่อว่าสติพละ เพราะอรรถว่าไม่หวั่นไหวในความประมาท เพราะอรรถว่าอุปถัมภ์สหชาตธรรม ... เพราะอรรถว่าให้การกบุคคลตั้งอยู่เฉพาะในนิโรธ นี้ชื่อว่าสติพละ

สมาธิพละเป็นไฉน ชื่อว่าสมาธิพละ เพราะอรรถว่าไม่หวั่นไหวในอุทธัจจะ เพราะอรรถว่าอุปถัมภ์สหชาตธรรม ... เพราะอรรถว่าให้การกบุคคลตั้งอยู่เฉพาะในนิโรธ นี้ชื่อว่าสมาธิพละ

ปัญญาพละเป็นไฉน ชื่อว่าปัญญาพละ เพราะอรรถว่าไม่หวั่นไหวอวิชชา เพราะอรรถว่าอุปถัมภ์สหชาตธรรม ... เพราะอรรถว่าให้การกบุคคลตั้งอยู่เฉพาะในนิโรธ นี้ชื่อว่าปัญญาพละ

{๖๒๓} [๖๒๓] หิริพละเป็นไฉน ชื่อว่าหิริพละ เพราะอรรถว่าละอายกามฉันทะด้วยเนกขัมมะ ละอายพยาบาทด้วยความไม่พยาบาท ละอายถีนมิทธะด้วยอาโลกสัญญา ละอายอุทธัจจะด้วยความไม่ฟุ้งซ่าน ละอายวิจิกิจฉาด้วยธัมมววัตถาน ละอายอวิชชาด้วยญาณ ละอายอรติด้วยความปราโมทย์ ละอายนิวรณ์ด้วยปฐมฌาน ... ละอายสรรพกิเลสด้วยอรหัตตมรรค นี้ชื่อว่าหิริพละโอตตัปปพละเป็นไฉน ชื่อว่าโอตตัปปพละ เพระอรรถว่าเกรงกลัวกามฉันทะด้วยเนกขัมมะ ... เกรงกลัวสรรพกิเลสด้วยอรหัตตมรรค นี้ชื่อว่า โอตตัปปพละ

ปฏิสังขานพละเป็นไฉน ชื่อว่าปฏิสังขานพละ เพราะอรรถว่าพิจารณากามฉันทะด้วยเนกขัมมะ ... พิจารณาสรรพกิเลสด้วยอรหัตตมรรค นี้ชื่อว่าปฏิสังขานพละ

{๖๒๔} [๖๒๔] ภาวนาพละเป็นไฉน ชื่อว่าภาวนาพละ เพราะอรรถว่าพระโยคาวจรเมื่อละกามฉันทะย่อมเจริญเนกขัมมะ เมื่อละพยาบาทย่อมเจริญความไม่พยาบาท ... เมื่อละสรรพกิเลสย่อมเจริญอรหัตตมรรค นี้ชื่อว่าภาวนาพละ

อนวัชชพละเป็นไฉน ชื่อว่าอนวัชชพละ เพราะอรรถว่าในเนกขัมมะไม่มีโทษอะไร ๆ เพราะละกามฉันทะได้แล้ว ในความไม่พยาบาทไม่มีโทษ

อะไรๆ เพราะละพยาบาทได้แล้ว ... ในอรหัตตมรรคไม่มีโทษน้อยหนึ่งเพราะละสรรพกิเลสได้แล้ว นี้ชื่อว่าอนวัชชพละ

สังคาหพละเป็นไฉน ชื่อว่าสังคาหพละ เพราะอรรถว่าพระโยคาวจร เมื่อละกามฉันทะย่อมสะกดจิตไว้ด้วยอำนาจเนกขัมมะ เมื่อละพยาบาทย่อมสะกดจิตไว้ด้วยอำนาจความไม่พยาบาท ... เมื่อละสรรพกิเลสย่อมสะกดจิตไว้ด้วยอำนาจอรหัตตมรรค นี้ชื่อว่าสังคาหพละ{๖๒๕} [๖๒๕] ขันติพละเป็นไฉน ชื่อว่าขันติพละ เพราะอรรถว่าเนกขัมมะย่อมอดทนเพราะละกามฉันทะได้แล้ว ความไม่พยาบาทย่อมอดทนเพราะละพยาบาทได้แล้ว ... อรหัตตมรรคย่อมอดทนเพราะละสรรพกิเลสได้แล้ว นี้ชื่อว่าขันติพละปัญญัตติพละเป็นไฉน ชื่อว่าปัญญัตติพละ เพราะอรรถว่าพระโยคาวจรเมื่อละกามฉันทะย่อมตั้งจิตไว้ด้วยอำนาจเนกขัมมะ เมื่อละพยาบาทย่อมตั้งจิตไว้ด้วยอำนาจความไม่พยาบาท

... เมื่อละสรรพกิเลสย่อมตั้งจิตไว้ด้วยอำนาจอรหัตตมรรค นี้ชื่อว่าปัญญัตติพละนิชฌัตติพละเป็นไฉน ชื่อว่านิชฌัตติพละ เพราะอรรถว่าพระโยคาวจรเมื่อละกามฉันทะย่อมเพ่งจิตด้วยอำนาจเนกขัมมะ เมื่อละพยาบาทย่อมเพ่งจิตด้วยอำนาจความไม่พยาบาท ... เมื่อละสรรพกิเลสย่อมเพ่งจิตด้วยอำนาจอรหัตตมรรค นี้ชื่อว่านิชฌัตติพละอิสริยพละเป็นไฉน ชื่อว่าอิสริยพละ เพราะอรรถว่าพระโยคาวจร เมื่อละกามฉันทะย่อมบังคับจิตให้เป็นไปตามอำนาจด้วยสามารถเนกขัมมะ เมื่อละพยาบาทย่อมบังคับจิตให้เป็นไปตามอำนาจด้วยสามารถความไม่พยาบาท ... เมื่อละสรรพกิเลสย่อมบังคับจิตให้เป็นไปตามอำนาจด้วยสามารถอรหัตตมรรค นี้ชื่อว่าอิสริยพละ

อธิษฐานพละเป็นไฉน ชื่อว่าอธิษฐานพละ เพราะอรรถว่าพระโยคาวจรเมื่อละกามฉันทะย่อมอธิษฐานจิตด้วยสามารถเนกขัมมะ เมื่อละพยาบาทย่อมอธิษฐานจิตด้วยสามารถความไม่พยาบาท ... เมื่อละสรรพกิเลสย่อมอธิษฐานจิตด้วยสามารถอรหัตตมรรค นี้ชื่อว่าอธิษฐานพละ

{๖๒๖} [๖๒๖] สมถพละเป็นไฉน ความที่จิตมีอารมณ์เดียวไม่ฟุ้งซ่านด้วย สามารถเนกขัมมะเป็นสมถพละ ความที่จิตมีอารมณ์เดียวไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถความไม่พยาบาทเป็นสมถพละ ความที่จิตมีอารมณ์เดียวไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถอาโลกสัญญาเป็นสมถพละ ... ความที่จิตมีอารมณ์เดียวไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถเป็นผู้พิจารณาเห็นความสละคืนหายใจเข้าเป็นสมถพละ ความที่จิตมีอารมณ์เดียวไม่ฟุ้งซ่านด้วยสามารถเป็นผู้พิจารณาเห็นความสละคืนหายใจออกเป็นสมถพละ

คำว่า สมถพละ ความว่า ชื่อว่าสมถพละเพราะอรรถว่าอะไร

ชื่อว่าสมถพละ เพราะอรรถว่าจิตไม่หวั่นไหวในนิวรณ์ด้วยปฐมฌาน เพราะอรรถว่าจิตไม่หวั่นไหวในวิตกวิจารด้วยทุติยฌาน เพราะอรรถว่าจิตไม่หวั่นไหวในปีติด้วยตติยฌาน เพราะอรรถว่าจิตไม่หวั่นไหวในสุขและทุกข์ด้วยจตุตถฌาน เพราะอรรถว่าจิตไม่หวั่นไหวในรูปสัญญา ปฏิฆสัญญา นานัตตสัญญาด้วยอากาสานัญจายตนสมาบัติ เพราะอรรถว่าจิตไม่หวั่นไหวในวิญญาณัญจายตนสัญญาด้วยอากิญจัญจายตนสมาบัติ เพราะอรรถว่าจิตไม่หวั่นไหวในอากิญจัญญายตนสัญญาด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ เพราะอรรถว่าจิตไม่หวั่นไหว ไม่เอนเอียง ไม่กวัดแกว่งในอุทธัจจะ ในกิเลสอันสหรคตด้วยอุทธัจจะ และในขันธ์ นี้ชื่อว่าสมถพละ{๖๒๗} [๖๒๗] วิปัสสนาพละเป็นไฉน อนิจจานุปัสสนาเป็นวิปัสสนาพละ ทุกขานุปัสสนาเป็นวิปัสสนาพละ ... ปฏินิสสัคคานุปัสสนาเป็นวิปัสสนาพละ การพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในรูปเป็นวิปัสสนาพละ ... การพิจารณาเห็น

ความสละคืนในรูปเป็นวิปัสสนาพละ การพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในเวทนา ...ในสัญญา ... ในสังขาร ... ในวิญญาณ ... ในจักขุ ... ในชราและมรณะเป็นวิปัสสนาพละ การพิจารณาเห็นทุกข์ในชราและมรณะเป็นวิปัสสนาพละ การพิจารณาเห็นความสละคืนในชราและมรณะเป็นวิปัสสนาพละ

คำว่า วิปัสสนาพละ ความว่า ชื่อว่าวิปัสสนาพละเพราะอรรถว่าอะไร

ชื่อว่าวิปัสสนาพละ เพราะอรรถว่าจิตไม่หวั่นไหวในนิจจสัญญาด้วยอนิจจานุปัสสนา เพราะอรรถว่าจิตไม่หวั่นไหวในสุขสัญญาด้วยทุกขานุปัสสนา เพราะอรรถว่าจิตไม่หวั่นไหวในอัตตสัญญาด้วยอนัตตานุปัสสนา เพราะอรรถว่าจิตไม่หวั่นไหวในความเพลิดเพลินด้วยนิพพิทานุปัสสนา เพราะอรรถว่าจิตไม่หวั่นไหวในราคะด้วยวิราคานุปัสสนา เพราะอรรถว่าจิตไม่หวั่นไหวในสมุทัยด้วยนิโรธานุปัสสนา เพราะอรรถว่าจิตไม่หวั่นไหวในความถือมั่นด้วยปฏินิสสัคคานุปัสสนา เพราะอรรถว่าจิตไม่หวั่นไหว ไม่เอนเอียง ไม่กวัดแกว่งในอวิชชา ในกิเลสอันสหรคตด้วยอวิชชา และในขันธ์ นี้ชื่อว่าวิปัสสนาพละ{๖๒๘} [๖๒๘] เสกขพละ ๑๐ อเสกขพละ

๑๐ เป็นไฉน ชื่อว่าเสกขพละ เพราะอรรถว่าพระเสขะยังต้องศึกษาสัมมาทิฏฐิ ชื่อว่าอเสกขพละ เพราะอรรถว่าพระอเสขะต้องศึกษาสัมมาทิฏฐินั้นเสร็จแล้ว ชื่อว่าเสกขพละ เพราะอรรถว่าพระเสขะศึกษาสัมมาสังกัปปะ ชื่อว่าอเสกขพละ เพราะอรรถว่าพระอเสขะศึกษาในสัมมาสังกัปปะนั้นเสร็จแล้ว ชื่อว่าเสกขพละ เพราะอรรถว่าพระเสขะยังต้องศึกษาสัมมาวาจา... สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ สัมมาญาณ ... สัมมาวิมุตติ ชื่อว่าอเสกขพละ เพราะอรรถว่าพระอเสขะศึกษาในสัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ สัมมาญาณ สัมมาวิมุตตินั้นเสร็จแล้ว เสกขพละ ๑๐ อเสกขพละ ๑๐ นี้

{๖๒๙} [๖๒๙] ขีณาสวพละ ๑๐ เป็นไฉน ภิกษุขีณาสพในศาสนานี้เป็นผู้เห็นด้วยดีซึ่งสังขารทั้งปวงโดยความเป็นของไม่เที่ยง ด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง แม้ข้อที่ภิกษุขีณาสพเป็นผู้เห็นด้วยดีซึ่งสังขารทั้งปวงโดยความเป็นของไม่เที่ยงด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงนี้เป็นกำลังของภิกษุขีณาสพ ซึ่งภิกษุขีณาสพได้อาศัยแล้วจึงปฏิญาณความสิ้นอาสวะว่า “อาสวะทั้งหลายของเราสิ้นไปแล้ว”ยังอีกข้อหนึ่ง ภิกษุขีณาสพเป็นผู้เห็นด้วยดีซึ่งกามทั้งหลายซึ่งมีอุปมาเหมือนหลุมถ่านเพลิงด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง แม้ข้อที่ภิกษุขีณาสพเห็นด้วยดีซึ่งกามทั้งหลายซึ่งมีอุปมาเหมือนด้วยหลุมถ่านเพลิงด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงนี้ก็เป็นกำลังของภิกษุขีณาสพ ซึ่งภิกษุขีณาสพได้อาศัยแล้วจึงปฏิญาณความสิ้นอาสวะว่า “อาสวะทั้งหลายของเราสิ้นไปแล้ว”

ยังอีกข้อหนึ่ง จิตของภิกษุขีณาสพเป็นธรรมชาติโน้มไป น้อมไปเอนไปในวิเวก ตั้งอยู่ในวิเวก ยินดีในเนกขัมมะ สิ้นสูญไปจากธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะโดยประการทั้งปวง แม้ข้อที่จิตของภิกษุขีณาสพเป็นธรรมชาติโน้มไป น้อมไป เอนไปในวิเวก ตั้งอยู่ในวิเวก ยินดีในเนกขัมมะ สิ้นสูญไปจากธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะโดยประการทั้งปวงนี้ก็เป็นกำลังของภิกษุขีณาสพ ซึ่งภิกษุขีณาสพได้อาศัยแล้วจึงปฏิญาณความสิ้นอาสวะว่า “อาสวะทั้งหลายของเราสิ้นไปแล้ว”ยังอีกข้อหนึ่ง ภิกษุขีณาสพเป็นผู้เจริญสติปัฏฐาน ๔ เจริญดีแล้ว แม้ข้อที่ภิกษุขีณาสพเป็นผู้เจริญสติปัฏฐาน ๔ เจริญดีแล้วนี้ ก็เป็นกำลังของพระขีณาสพ ซึ่งพระขีณาสพได้อาศัยแล้วจึงปฏิญาณความสิ้นอาสวะว่า “อาสวะทั้งหลายของเราสิ้นไปแล้ว”

ยังอีกข้อหนึ่ง ภิกษุขีณาสพเป็นผู้เจริญสัมมัปปธาน ๔ ... อิทธิบาท ๔ ... อินทรีย์ ๕ ... พละ ๕ ... โพชฌงค์ ๗ ... อริยมรรคมีองค์ ๘ เจริญดีแล้ว

แม้ข้อที่ภิกษุขีณาสพเป็นผู้เจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ เจริญดีแล้วนี้ก็เป็นกำลังของภิกษุขีณาสพ ซึ่งภิกษุขีณาสพได้อาศัยแล้วจึงปฏิญาณความสิ้นอาสวะว่า “อาสวะทั้งหลายของเราสิ้นไปแล้ว” นี้เป็นกำลังของพระขีณาสพ ๑๐

{๖๓๐} [๖๓๐] อิทธิพละ ๑๐ เป็นไฉน คือ

(๑) ฤทธิ์เพราะการอธิษฐาน (๒) ฤทธิ์ที่แผลงได้ต่าง ๆ

(๓) ฤทธิ์ที่สำเร็จด้วยใจ (๔) ฤทธิ์ที่แผ่ไปด้วยญาณ

(๕) ฤทธิ์ที่แผ่ไปด้วยสมาธิ (๖) ฤทธิ์ของพระอริยเจ้า

(๗) ฤทธิ์ที่เกิดแต่ผลกรรม (๘) ฤทธิ์ของท่านผู้มีบุญ

(๙) ฤทธิ์ที่สำเร็จมาแต่วิชชา

(๑๐) ฤทธิ์ด้วยความหมายว่าสำเร็จ เพราะเหตุแห่งการประกอบโดยชอบในส่วนนั้น ๆ

นี้เป็นอิทธิพละ ๑๐

{๖๓๑} [๖๓๑] ตถาคตพละ ๑๐ เป็นไฉน คือ พระตถาคตในโลกนี้ทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งฐานะในโลกนี้โดยเป็นฐานะและทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งเหตุมิใช่ฐานะโดยเป็นเหตุมิใช่ฐานะ ข้อที่พระตถาคตทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งฐานะโดยเป็นฐานะและทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งเหตุมิใช่ฐานะโดยเป็นเหตุมิใช่ฐานะ นี้เป็นกำลังของพระตถาคตประการหนึ่ง ซึ่งพระตถาคตทรงอาศัยแล้วจึงทรงปฏิญญาฐานะอันองอาจ บันลือสีหนาทในหมู่บริษัท หมุนพรหมจักรให้เป็นไปได้ (๑)

ยังอีกข้อหนึ่ง พระตถาคตทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งวิบากของกรรมสมาทานที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบันโดยฐานะโดยเหตุ ข้อที่พระตถาคตทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งวิบากของกรรมสมาทาน ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบันโดยฐานะโดยเหตุ นี้เป็นกำลังของตถาคต

ประการหนึ่ง ซึ่งพระตถาคตอาศัยแล้วจึงปฏิญญาฐานะอันองอาจ บันลือสีหนาทในหมู่บริษัท หมุนพรหมจักรให้เป็นไปได้ (๒)

ยังอีกข้อหนึ่ง พระตถาคตทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งปฏิปทาอันจะนำสัตว์ให้ไปในภูมิทั้งปวง ข้อที่พระตถาคตทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งปฏิปทาอันจะนำสัตว์ให้ไปในภูมิทั้งปวง นี้เป็นกำลังของพระตถาคตประการหนึ่ง ... (๓)ยังอีกข้อหนึ่ง พระตถาคตทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งโลกที่มีธาตุหลายอย่างและมีธาตุแตกต่างกัน ข้อที่พระตถาคตทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งโลกที่มีธาตุหลายอย่างและมีธาตุแตกต่างกัน นี้เป็นกำลังของพระตถาคตประการหนึ่ง ... (๔)ยังอีกข้อหนึ่ง พระตถาคตทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งความที่สัตว์มีอัธยาศัยแตกต่างกัน ข้อที่พระตถาคตทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งความที่สัตว์มีอัธยาศัยแตกต่างกัน

นี้เป็นกำลังของพระตถาคตประการหนึ่ง ... (๕)ยังอีกข้อหนึ่ง พระตถาคตทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งความที่สัตว์อื่นและบุคคลอื่นมีอินทรีย์ยิ่งและหย่อนกว่ากัน ข้อที่พระตถาคตทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งความที่สัตว์อื่นและบุคคลอื่นมีอินทรีย์ยิ่งและหย่อนกว่ากัน นี้เป็นกำลังของตถาคตประการหนึ่ง ... (๖)ยังอีกข้อหนึ่ง พระตถาคตทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งความเศร้าหมอง ความผ่องแผ้ว และการออก แห่งฌาน วิโมกข์ สมาธิ และสมาบัติทั้งหลาย ข้อที่พระตถาคตทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งความ

เศร้าหมอง ความผ่องแผ้ว และการออก แห่งฌาน วิโมกข์ สมาธิ และสมาบัติทั้งหลาย นี้เป็นกำลังของพระตถาคตประการหนึ่ง ... (๗)

ยังอีกข้อหนึ่ง พระตถาคตทรงระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง ... พระตถาคตนั้นทรงระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมากพร้อมทั้งอาการ (คือวรรณะเป็นต้น) พร้อมทั้งอุเทศ (คือ ชื่อและโคตร) ด้วยประการฉะนี้ ข้อที่พระตถาคตระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง ... นี้เป็นกำลังของพระตถาคตประการหนึ่ง ... (๘)ยังอีกข้อหนึ่ง พระตถาคตทรงเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ .... ข้อที่ตถาคตรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ ... ได้ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ นี้เป็นกำลังของพระตถาคตประการหนึ่ง ... (๙)

ยังอีกข้อหนึ่ง พระตถาคตทรงทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ ข้อที่พระตถาคตทรงกระทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ นี้เป็นกำลังของพระตถาคตประการหนึ่ง ซึ่งตถาคตอาศัยแล้วจึงปฏิญญาฐานะอันองอาจ บันลือสีหนาทในหมู่บริษัท หมุนพรหมจักรให้เป็นไปได้ (๑๐)นี่คือตถาคตพละ ๑๐

{๖๓๒} [๖๓๒] ชื่อว่าสัทธาพละ ชื่อว่าวิริยพละ ชื่อว่าสติพละ ชื่อว่าสมาธิพละ ชื่อว่าปัญญาพละ ชื่อว่าหิริพละ ชื่อว่าโอตตัปปพละ ชื่อว่าปฏิสังขานพละ ชื่อว่าตถาคตพละเพราะอรรถว่าอะไร

ชื่อว่าสัทธาพละเพราะอรรถว่าไม่หวั่นไหวในความเป็นผู้ไม่มีศรัทธา ชื่อว่าวิริยพละเพราะอรรถว่าไม่หวั่นไหวในความเกียจคร้าน ชื่อว่าสติพละเพราะอรรถว่าไม่หวั่นไหวในความประมาท ชื่อว่าสมาธิพละเพราะอรรถว่าไม่หวั่นไหวในอุทธัจจะ ชื่อว่าปัญญาพละเพราะอรรถว่าไม่หวั่นไหวในอวิชชา ชื่อว่าหิริพละเพราะอรรถว่าละอายอกุศลธรรมอันลามก ชื่อว่าโอตตัปปพละเพราะอรรถว่าเกรงกลัวอกุศลธรรมอันลามก ชื่อว่าปฏิสังขานพละเพราะอรรถว่าพิจารณากิเลสทั้งหลายด้วยญาณ ชื่อว่าภาวนาพละเพราะอรรถว่าธรรมทั้งหลายที่เกิดในภาวนานั้นมีกิจเป็นอันเดียวกัน ชื่อว่าอนวัชชพละเพราะอรรถว่าในเนกขัมมะนั้นไม่มีโทษอะไร ๆ ชื่อว่าสังคาหพละเพราะอรรถว่าพระโยคาวจรย่อมสะกดจิตไว้ด้วยเนกขัมมะเป็นต้นนั้น

ชื่อว่าขันติพละเพราะอรรถว่าเนกขัมมะเป็นต้น ย่อมอดทนต่อนิวรณ์มีกามฉันทะเป็นต้น ชื่อว่าปัญญัติพละเพราะอรรถว่าพระโยคาวจรตั้งจิตไว้ด้วยเนกขัมมะเป็นต้น ชื่อว่านิชฌัตติพละเพราะอรรถว่าพระโยคาวจรย่อมเพ่งจิตด้วยเนกขัมมะเป็นต้น ชื่อว่าอิสริยพละเพราะอรรถว่าพระโยคาวจรย่อมให้จิตเป็นไปตามอำนาจด้วยเนกขัมมะเป็นต้น ชื่อว่าอธิฏฐานพละเพราะอรรถว่าพระโยคาวจรย่อมตั้งจิตไว้มั่นด้วยเนกขัมมะเป็นต้น ชื่อว่าสมถพละเพราะอรรถว่าจิตมีอารมณ์เดียวด้วยเนกขัมมะเป็นต้น ชื่อว่าวิปัสสนาพละเพราะอรรถว่าพระโยคาวจรย่อมพิจารณาเห็นธรรมที่เกิดในภาวนานั้น ชื่อว่าเสกขพละเพราะอรรถว่าพระเสขะยังต้องศึกษาในสัมมาทิฏฐิป็นต้นนั้น ชื่อว่าอเสกขพละเพราะความที่พระอเสขะศึกษาในสัมมาทิฏฐิเป็นต้นนั้นเสร็จแล้ว ชื่อว่าขีณาสวพละเพราะอรรถว่าอาสวะทั้งหลายสิ้นไปแล้วด้วยความเห็นด้วยดีนั้น ชื่อว่าอิทธิพละเพราะอรรถว่าฤทธิ์ย่อมสำเร็จเพราะการอธิษฐานเป็นต้น เพราะเหตุแห่งการประกอบโดยชอบในส่วนนั้น ๆ ชื่อว่าตถาคตพละ เพราะอรรถว่าเป็นกำลังหาประมาณมิได้ ฉะนี้แล

จบ พลกถา

๑๐. สุญญกถา

ว่าด้วยความสูญ

{๖๓๓} [๖๓๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์ตรัสว่า ‘โลกสูญ โลกสูญ’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล พระองค์จึงตรัสว่าโลกสูญ”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ เพราะว่าสูญ(ว่าง)จากอัตตาและสิ่งที่เนื่องกับอัตตา ฉะนั้น เราจึงกล่าวว่าโลกสูญ ดูก่อนอานนท์อะไรเล่าสูญจากอัตตาและสิ่งที่เนื่องกับอัตตา ดูก่อนอานนท์ จักขุสูญจากอัตตาและสิ่งที่เนื่องกับอัตตา รูปสูญจากอัตตาและสิ่งที่เนื่องกับอัตตา จักขุวิญญาณสูญจากอัตตาและสิ่งที่เนื่องกับอัตตา จักขุสัมผัสสูญจากอัตตาและสิ่งที่เนื่องกับอัตตา แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย ก็สูญจากอัตตาและสิ่งที่เนื่องกับอัตตาโสตะ ... เสียง ... ฆานะ ... กลิ่น ... ชิวหา ... รส ... กาย ... โผฏฐัพพะ ... มโนสูญจากอัตตาและสิ่งที่เนื่องกับอัตตา ธรรมารมณ์สูญจากอัตตาและสิ่งที่เนื่องกับอัตตา มโนวิญญาณสูญจากอัตตาและสิ่งที่เนื่องกับอัตตา มโนสัมผัสสูญจากอัตตาและสิ่งที่เนื่องกับอัตตา แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนาหรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัยก็สูญจากอัตตา และสิ่งที่เนื่องกับอัตตา ดูก่อนอานนท์ เพราะว่าสูญจากอัตตาและสิ่งที่เนื่องกับอัตตา ฉะนั้น เราจึงกล่าวว่าโลกสูญ