๑. มหาปัญญากถา เล่ม ๓๑

๓. ปัญญาวรรค

หมวดว่าด้วยปัญญา

๑. มหาปัญญากถา

ว่าด้วยชนิดของปัญญา

{๖๕๙} [๖๕๙] อนิจจานุปัสสนาอันบุคคลจริญแล้ว ทำให้มากแล้วย่อมยังปัญญาอย่างไหนให้บริบูรณ์ ทุกขานุปัสสนา ... อนัตตานุปัสสนา ... นิพพิทานุปัสสนา ... วิราคานุปัสสนา ... นิโรธานุปัสสนา ... ปฏินิสสัคคานุปัสสนาอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังปัญญาอย่างไหนให้บริบูรณ์อนิจจานุปัสสนาอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังชวนปัญญาให้บริบูรณ์ ทุกขานุปัสสนา ... ย่อมยังนิพเพธิกปัญญาให้บริบูรณ์ อนัตตานุปัสสนา ... ย่อมยังมหาปัญญา ให้บริบูรณ์ นิพพิทานุปัสสนา ...

ย่อมยังติกขปัญญาให้บริบูรณ์ วิราคานุปัสสนา ... ย่อมยังวิปุลปัญญาให้บริบูรณ์ นิโรธานุปัสสนา ... ย่อมยังคัมภีรปัญญาให้บริบูรณ์ ปฏินิสสัคคานุปัสสนาอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังอสามันตปัญญาให้บริบูรณ์ ปัญญา ๗ ประการนี้อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วย่อมยังความเป็นบัณฑิตให้บริบูรณ์ ปัญญา ๘ ประการนี้ ... ย่อมยังปุถุปัญญาให้บริบูรณ์ ปัญญา ๙ ประการนี้อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังหาสปัญญาให้บริบูรณ์หาสปัญญาเป็นปฏิภาณปฏิสัมภิทา อัตถปฏิสัมภิทาเป็นคุณชาติอันบุคคลบรรลุแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว ถูกต้องแล้วด้วยปัญญา โดยการกำหนด

อรรถแห่งหาสปัญญานั้น ธัมมปฏิสัมภิทาเป็นคุณชาติอันบุคคลบรรลุแล้วทำให้แจ้งแล้ว ถูกต้องแล้วด้วยปัญญา โดยการกำหนดธรรมแห่งหาสปัญญานั้น นิรุตติปฏิสัมภิทาเป็นคุณชาติอันบุคคลบรรลุแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว ถูกต้องแล้วด้วยปัญญา โดยการกำหนดนิรุตติแห่งหาสปัญญานั้น ปฏิภาณปฏิสัมภิทาเป็นคุณชาติอันบุคคลบรรลุแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว ถูกต้องแล้วด้วยปัญญา โดยการกำหนดปฏิภาณแห่งหาสปัญญานั้น ปฏิสัมภิทา ๔ ประการนี้เป็นคุณชาติอันบุคคลบรรลุแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว ถูกต้องแล้วด้วยปัญญาเพราะหาสปัญญานั้น{๖๖๐} [๖๖๐] การพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในรูปอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังปัญญาอย่างไหนให้บริบูรณ์ ... การพิจารณาเห็นความสละคืนในรูปอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังปัญญาอย่างไหนให้บริบูรณ์

การพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในรูปอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังชวนปัญญาให้บริบูรณ์ ... การพิจารณาเห็นความสละคืนในรูปอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังอสามันตปัญญาให้บริบูรณ์ ปัญญา ๗ ประการนี้อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังความเป็นบัณฑิตให้บริบูรณ์ ปัญญา ๘ ประการนี้อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วย่อมยังปุถุปัญญาให้บริบูรณ์ ปัญญา ๙ ประการนี้อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังหาสปัญญาให้บริบูรณ์หาสปัญญาเป็นปฏิภาณปฏิสัมภิทา ... ปฏิสัมภิทา ๔ ประการนี้เป็นคุณชาติอันบุคคลบรรลุแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว ถูกต้องแล้วด้วยปัญญาเพราะหาสปัญญานั้น

การพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในเวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณ ... จักขุ ... ชราและมรณะอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว

ย่อมยังปัญญาอย่างไหนให้บริบูรณ์ ... การพิจารณาเห็นความสละคืนในชราและมรณะอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังปัญญาอย่างไหนให้บริบูรณ์

การพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในชราและมรณะอันบุคคลเจริญแล้วทำให้มากแล้ว ย่อมยังชวนปัญญาให้บริบูรณ์ ... การพิจารณาเห็นความสละคืนในชราและมรณะอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังอสามันตปัญญาให้บริบูรณ์ ปัญญา ๗ ประการนี้อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังความเป็นบัณฑิตให้บริบูรณ์ ปัญญา ๘ ประการนี้อันบุคคลเจริญแล้วทำให้มากแล้ว ย่อมยังปุถุปัญญาให้บริบูรณ์ ปัญญา ๙ ประการนี้อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังหาสปัญญาให้บริบูรณ์

หาสปัญญาเป็นปฏิภาณปฏิสัมภิทา ... ปฏิสัมภิทา ๔ ประการนี้เป็นคุณชาติอันบุคคลบรรลุแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว ถูกต้องแล้วด้วยปัญญาเพราะหาสปัญญานั้น

{๖๖๑} [๖๖๑] การพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในรูปอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังปัญญาอย่างไหนให้บริบูรณ์ การพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในรูปทั้งเป็นส่วนอดีต อนาคต และปัจจุบัน ย่อมยังปัญญาอย่างไหนให้บริบูรณ์ การพิจารณาเห็นทุกข์ในรูป ... การพิจารณาเห็นทุกข์ในรูปทั้งเป็นส่วนอดีต อนาคต และปัจจุบัน ... การพิจารณาเห็นอนัตตาในรูป ... การพิจารณาเห็นอนัตตาในรูปทั้งเป็นส่วนอดีต อนาคต และปัจจุบัน ... การพิจารณาเห็นความเบื่อหน่ายในรูป ... การพิจารณาเห็นความเบื่อหน่ายในรูปทั้งเป็นส่วนอดีต อนาคต และปัจจุบัน ... การพิจารณาเห็นความคลายกำหนัดในรูป ... การพิจารณาเห็นความคลายกำหนัดในรูปทั้งเป็นส่วนอดีตอนาคตและปัจจุบัน ... การพิจารณาเห็นความดับในรูป ... การพิจารณาเห็นความดับในรูปทั้งเป็นส่วนอดีต อนาคต และปัจจุบัน ... การพิจารณาเห็น

ความสละคืนในรูป ... การพิจารณาเห็นความสละคืนในรูปทั้งเป็นส่วนอดีต อนาคต และปัจจุบันอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังปัญญาอย่างไหนให้บริบูรณ์

การพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในรูปอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังชวนปัญญาให้บริบูรณ์ การพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในรูปทั้งเป็นส่วนอดีต อนาคต และปัจจุบัน ... ย่อมยังชวนปัญญาให้บริบูรณ์ การพิจารณาเห็นทุกข์ในรูป ... ย่อมยังนิพเพธิกปัญญาให้บริบูรณ์ การพิจารณาเห็นทุกข์ในรูปทั้งเป็นส่วนอดีต อนาคต และปัจจุบัน ... ย่อมยังชวนปัญญาให้บริบูรณ์ การพิจารณาเห็นอนัตตาในรูป ... ย่อมยังมหาปัญญาให้บริบูรณ์ การพิจารณาเห็นอนัตตาในรูปทั้งเป็นส่วนอดีต อนาคต และปัจจุบัน ... ย่อมยังชวนปัญญาให้บริบูรณ์ การพิจารณาเห็นความเบื่อหน่ายในรูป ... ย่อมยังติกขปัญญาให้บริบูรณ์ การพิจารณาเห็นความเบื่อหน่ายในรูปทั้งเป็นส่วนอดีต

อนาคต และปัจจุบัน ... ย่อมยังชวนปัญญาให้บริบูรณ์ การพิจารณาเห็นความคลายกำหนัดในรูป ... ย่อมยังวิปุลปัญญาให้บริบูรณ์ การพิจารณาเห็นความคลายกำหนัดในรูปทั้งเป็นส่วนอดีต อนาคต และปัจจุบัน ... ย่อมยังชวนปัญญาให้บริบูรณ์ การพิจารณาเห็นความดับในรูป ... ย่อมยังคัมภีรปัญญาให้บริบูรณ์ การพิจารณาเห็นความเบื่อหน่ายในรูปทั้งเป็นส่วนอดีต อนาคต และปัจจุบัน ... ย่อมยังชวนปัญญาให้บริบูรณ์ การพิจารณาเห็นความคลายกำหนัดในรูป ... ย่อมยังวิปุลปัญญาให้บริบูรณ์ การพิจารณาเห็นความคลายกำหนัดในรูปทั้งเป็นส่วนอดีต อนาคต และปัจจุบัน ... ย่อมยังชวนปัญญาให้บริบูรณ์ การพิจารณาเห็นความดับในรูป ... ย่อมยังคัมภีรปัญญาให้บริบูรณ์ การพิจารณาเห็นความดับในรูปทั้งเป็นส่วนอดีต อนาคต และปัจจุบัน ... ย่อมยังชวนปัญญาให้บริบูรณ์ การพิจารณาเห็นความสลัดทิ้งในรูป ... ย่อมยังอสามันตปัญญาให้บริบูรณ์ การพิจารณาเห็นความสลัดทิ้งในรูปทั้งเป็นส่วนอดีต อนาคต และปัจจุบัน ... ย่อมยัง

ชวนปัญญาให้บริบูรณ์ ปัญญา ๗ ประการนี้ ... ย่อมยังความเป็นบัณฑิตให้บริบูรณ์ ปัญญา ๘ ประการนี้ ... ย่อมยังปุถุปัญญาให้บริบูรณ์ ปัญญา ๙ ประการนี้อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังหาสปัญญาให้บริบูรณ์

หาสปัญญาเป็นปฏิภาณปฏิสัมภิทา ... ปฏิสัมภิทา ๔ ประการนี้เป็นคุณชาติอันบุคคลบรรลุแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว ถูกต้องแล้วด้วยปัญญาเพราะหาสปัญญานั้น

การพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในเวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณ ... จักขุ ... ชราและมรณะอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วย่อมยังปัญญาอย่างไหนให้บริบูรณ์

การพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในชราและมรณะทั้งเป็นส่วนอดีต อนาคต และปัจจุบันอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังปัญญาอย่างไหนให้บริบูรณ์ ... การพิจารณาเห็นความสละคืนในชราและมรณะ อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังปัญญาอย่างไหนให้บริบูรณ์ การพิจารณาเห็นความสละคืนในชราและมรณะทั้งเป็นส่วนอดีต อนาคต และปัจจุบันอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังปัญญาอย่างไหนให้บริบูรณ์การพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในชราและมรณะ ... ย่อมยังชวนปัญญาให้บริบูรณ์ การพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในชราและมรณะทั้งเป็นส่วนอดีต อนาคต และปัจจุบัน ... ย่อมยังชวนปัญญาให้บริบูรณ์ ... ปฏิสัมภิทา ๔ ประการนี้ เป็นคุณชาติอันบุคคลบรรลุแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว ถูกต้องแล้วด้วยปัญญาเพราะหาสปัญญานั้น{๖๖๒} [๖๖๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๔ ประการนี้อันบุคคลเจริญแล้วทำให้มากแล้วย่อมเป็นไปเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล ธรรม ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) สัปปุริสสังเสวะ คบสัตบุรุษ

(๒) สัทธัมมัสสวนะ ฟังสัทธรรมคำสั่งสอนของท่าน

(๓) โยนิโสมนสิการ ไตร่ตรองพิจารณาคำสั่งสอนของท่าน

(๔) ธัมมานุธัมมปฏิปัตติ ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมที่ได้ตรองเห็นแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๔ ประการนี้แลอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วย่อมเป็นไปเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๔ ประการนี้อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อทำให้แจ้งซึ่งสกทาคามิผล ... ย่อมเป็นไปเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผล ... ย่อมเป็นไปเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล ธรรม ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ (๑) สัปปุริสสังเสวะ (๒) สัทธัมมัสสวนะ (๓) โยนิโสมนสิการ (๔) ธัมมานุธัมมปฏิปัตติ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๔ ประการนี้แลอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วย่อมเป็นไปเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล

{๖๖๓} [๖๖๓] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๔ ประการนี้อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อได้เฉพาะซึ่งปัญญา เพื่อความเจริญแห่งปัญญา เพื่อความไพบูลย์แห่งปัญญา เพื่อความเป็นผู้มีมหาปัญญา (ปัญญาใหญ่) เพื่อความเป็นผู้มีปุถุปัญญา (ปัญญามาก) เพื่อความเป็นผู้มีวิปุลปัญญา (ปัญญากว้างขวาง) เพื่อความเป็นผู้มีคัมภีรปัญญา (ปัญญาลึกซึ้ง) เพื่อความเป็นผู้มีอสามันตปัญญา (ปัญญาไม่ใกล้) เพื่อความเป็นผู้มีภูริปัญญา (ปัญญาดุจแผ่นดิน) เพื่อความเป็นผู้มากด้วยปัญญา (ปัญญาพาหุลละ) เพื่อความเป็นผู้มีสีฆปัญญา (ปัญญาเร็ว) เพื่อความเป็นผู้มีลหุปัญญา (ปัญญาพลัน) เพื่อความเป็นผู้มีหาสปัญญา (ปัญญาร่าเริง) เพื่อความเป็นผู้มีชวนปัญญา (ปัญญาแล่นไป) เพื่อความเป็นผู้มีติกขปัญญา (ปัญญา

คมกล้า) เพื่อความเป็นผู้มีนิพเพธิกปัญญา (ปัญญาทำลายกิเลส) ธรรม ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ (๑) สัปปุริสสังเสวะ (๒) สัทธัมมัสสวนะ (๓) โยนิโสมนสิการ (๔) ธัมมานุธัมมปฏิปัตติ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๔ ประการ นี้แลอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อได้เฉพาะซึ่งปัญญา ... เพื่อความเป็นผู้มีปัญญาทำลายกิเลส

๑. โสฬสปัญญานิทเทส

แสดงปัญญา ๑๖ อย่าง

{๖๖๔} [๖๖๔] คำว่า ย่อมเป็นไปเพื่อได้เฉพาะซึ่งปัญญา ความว่า การได้เฉพาะซึ่งปัญญาเป็นไฉน

คือ การได้ การได้เฉพาะ การถึง การถึงพร้อม การถูกต้อง การทำให้แจ้ง การเข้าถึงพร้อมซึ่งมรรคญาณ ๔ ผลญาณ ๔ ปฏิสัมภิทาญาณ ๔ อภิญญา ๖ ญาณ ๗๓ ญาณ ๗๗ นี้ชื่อว่าการได้เฉพาะซึ่งปัญญา ในคำว่า ‘ย่อมเป็นไปเพื่อได้เฉพาะซึ่งปัญญา’

คำว่า ย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญแห่งปัญญา ความว่า ความเจริญแห่งปัญญาเป็นไฉน

คือ ปัญญาของพระเสขะ ๗ ประเภทและของกัลยาณปุถุชนย่อมเจริญ ปัญญาของพระอรหันต์ย่อมเจริญ ความเจริญนี้ชื่อว่าความเจริญแห่งปัญญาในคำว่า ‘ย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญแห่งปัญญา’

คำว่า ย่อมเป็นไปเพื่อความไพบูลย์แห่งปัญญา ความว่า ความไพบูลย์แห่งปัญญาเป็นไฉน

คือ ปัญญาของพระเสขะ ๗ ประเภทและของกัลยาณปุถุชนย่อมถึงความไพบูลย์ ปัญญาของพระอรหันต์เป็นปัญญาไพบูลย์ นี้ชื่อว่าความไพบูลย์แห่งปัญญาในคำว่า ‘ย่อมเป็นไปเพื่อความไพบูลย์แห่งปัญญา’

{๖๖๕} [๖๖๕] คำว่า ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีมหาปัญญา (ปัญญาใหญ่) ความว่า มหาปัญญาเป็นไฉน

ชื่อว่ามหาปัญญา เพราะอรรถว่ากำหนดอรรถใหญ่ กำหนดธรรมใหญ่ กำหนดนิรุตติใหญ่ กำหนดปฏิภาณใหญ่ กำหนดศีลขันธ์ใหญ่ กำหนดสมาธิขันธ์ใหญ่ กำหนดปัญญาขันธ์ใหญ่ กำหนดวิมุตติขันธ์ใหญ่ กำหนดวิมุตติญาณทัสสนขันธ์ใหญ่ กำหนดฐานะและอฐานะใหญ่ กำหนดวิหารสมาบัติใหญ่ กำหนดอริยสัจใหญ่ กำหนดสติปัฏฐานใหญ่ กำหนดสัมมัปปธานใหญ่ กำหนดอิทธิบาทใหญ่ กำหนดอินทรีย์ใหญ่ กำหนดพละใหญ่ กำหนดโพชฌงค์ใหญ่ กำหนดอริยมรรคใหญ่ กำหนดสามัญผลใหญ่ กำหนดอภิญญาใหญ่ กำหนดนิพพานอันเป็นประโยชน์อย่างยิ่งใหญ่ นี้ชื่อว่ามหาปัญญาในคำว่า ‘ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีมหาปัญญา’{๖๖๖} [๖๖๖] คำว่า ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีปุถุปัญญา (ปัญญามาก) ความว่า ปุถุปัญญาเป็นไฉน

คือ ชื่อว่าปุถุปัญญา เพราะอรรถว่าญาณเป็นไปในขันธ์ต่าง ๆ มาก ในธาตุต่างๆ มาก ในอายตนะต่างๆ มาก ในปฏิจจสมุปบาทต่าง ๆ มาก ในความได้เนือง ๆ ซึ่งความสูญต่าง ๆ มาก ในอรรถต่าง ๆ มาก ในธรรมต่าง ๆ มาก ในนิรุตติต่าง ๆ มาก ในปฏิภาณต่าง ๆ มาก ในศีลขันธ์ต่าง ๆ มาก ในสมาธิขันธ์ต่าง ๆ มาก ในปัญญาขันธ์ต่าง ๆ มาก ในวิมุตติขันธ์ต่าง ๆ มาก ในวิมุตติญาณทัสสนขันธ์ต่าง ๆ มาก ในฐานะและอฐานะต่าง ๆ มาก ในวิหารสมาบัติต่าง ๆ มาก ในอริยสัจต่าง ๆ มาก ในสติปัฏฐานต่าง ๆ มากในสัมมัปปธานต่างๆ มาก ในอิทธิบาทต่าง ๆ มาก

ในอินทรีย์ต่าง ๆ มาก ในพละต่าง ๆ มาก ในโพชฌงค์ต่าง ๆ มาก ในอริยมรรคต่าง ๆ มาก ในสามัญญผลต่าง ๆ มาก ในอภิญญาต่าง ๆ มาก ในนิพพานอันเป็นประโยชน์อย่างยิ่งล่วงธรรมทั่วไปแก่ปุถุชน นี้ชื่อว่าปุถุปัญญาในคำว่า ‘ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีปุถุปัญญา’

{๖๖๗} [๖๖๗] คำว่า ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีวิปุลปัญญา (ปัญญากว้างขวาง) ความว่า วิปุลปัญญาเป็นไฉน

คือ ชื่อว่าวิปุลปัญญา เพราะอรรถว่ากำหนดอรรถกว้างขวาง กำหนดธรรมกว้างขวาง ... กำหนดอภิญญากว้างขวาง กำหนดนิพพานอันเป็นประโยชน์อย่างยิ่งกว้างขวาง นี้ชื่อว่าวิปุลปัญญาในคำว่า ‘ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีวิปุลปัญญา’

{๖๖๘} [๖๖๘] คำว่า ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีคัมภีรปัญญา (ปัญญาลึกซึ้ง) ความว่า คัมภีรปัญญาเป็นไฉน

คือ ชื่อว่าคัมภีรปัญญา เพราะอรรถว่าญาณเป็นไปในขันธ์ลึกซึ้ง ในธาตุลึกซึ้ง ... ในอภิญญาลึกซึ้ง ในนิพพานอันเป็นประโยชน์อย่างยิ่งลึกซึ้ง นี้ชื่อว่าคัมภีรปัญญาในคำว่า ‘ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีคัมภีรปัญญา’

{๖๖๙} [๖๖๙] คำว่า ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีอสามันตปัญญา ความว่า อสามันตปัญญาเป็นไฉน

อัตถปฏิสัมภิทาอันบุคคลใดบรรลุแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว ถูกต้องแล้วด้วยปัญญาโดยการกำหนดอรรถ ธัมมปฏิสัมภิทาอันบุคคลใดบรรลุแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว ถูกต้องแล้วด้วยปัญญาโดยการกำหนดธรรม นิรุตติปฏิสัมภิทาอันบุคคลใดบรรลุแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว ถูกต้องแล้วด้วยปัญญาโดยการกำหนดนิรุตติ ปฏิภาณปฏิสัมภิทาอันบุคคลใดบรรลุแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว ถูกต้องแล้วด้วยปัญญาโดยการกำหนดปฏิภาณ ใครอื่นย่อมไม่สามารถจะครอบงำอัตถะ ธัมมะ นิรุตติ และปฏิภาณของบุคคลนั้นได้

และบุคคลนั้นก็เป็นผู้หนึ่งที่ใคร ๆ ครอบงำไม่ได้ เพราะเหตุนั้น ปัญญานั้น จึงชื่อว่าอสามันตปัญญา

ปัญญาของกัลยาณปุถุชนห่างไกลแสนไกล ไม่ชิดไม่ใกล้ปัญญาของบุคคลที่ ๘ เมื่อเทียบกับกัลยาณปุถุชน บุคคลที่ ๘ ชื่อว่ามีปัญญาไม่ใกล้ ปัญญาของบุคคลที่ ๘ ห่างไกลแสนไกล ไม่ชิดไม่ใกล้ปัญญาของพระโสดาบันเมื่อเทียบกับบุคคลที่ ๘ พระโสดาบันชื่อว่ามีปัญญาไม่ใกล้ ปัญญาของพระโสดาบันห่างไกลแสนไกล ไม่ชิดไม่ใกล้ปัญญาของพระสกทาคามี เมื่อเทียบกับพระโสดาบัน พระสกทาคามีชื่อว่ามีปัญญาไม่ใกล้ ปัญญาของพระสกทาคามีห่างไกลแสนไกล ไม่ชิดไม่ใกล้ปัญญาของพระอนาคามี เมื่อเทียบกับพระสกทาคามี พระอนาคามีชื่อว่ามีปัญญาไม่ใกล้ ปัญญาของพระอนาคามีห่างไกลแสนไกล ไม่ชิดไม่ใกล้ปัญญาของพระอรหันต์ เมื่อเทียบกับพระอนาคามี

พระอรหันต์ชื่อว่ามีปัญญาไม่ใกล้ ปัญญาของพระอรหันต์ห่างไกลแสนไกล ไม่ชิดไม่ใกล้ปัญญาของพระปัจเจกพุทธเจ้า เมื่อเทียบกับพระอรหันต์ พระปัจเจกพุทธเจ้าชื่อว่ามีปัญญาไม่ใกล้ เมื่อเทียบกับพระปัจเจกพุทธเจ้าและโลกตลอดทั้งเทวโลก พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงเป็นผู้เลิศ ทรงมีปัญญาไม่ใกล้ ทรงฉลาดในประเภทปัญญา ทรงมีพระญาณแตกฉาน ทรงบรรลุปฏิสัมภิทา ทรงบรรลุเวสารัชชญาณ ๔ ทรงทสพลญาณ ทรงเป็นบุรุษองอาจ ทรงเป็นบุรุษสีหะ ทรงเป็นบุรุษนาค ทรงเป็นบุรุษอาชาไนย ทรงเป็นบุรุษนำธุระไปเป็นปกติ มีพระญาณหาที่สุดมิได้ มีพระเดชหาที่สุดมิได้ มีพระยศหาที่สุดมิได้ ทรงเป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก นับว่ามีทรัพย์ ทรงเป็นผู้นำ ทรงนำไปโดยวิเศษ ทรงนำเนือง ๆ ให้รู้จักประโยชน์ ให้เพ่งพิจารณา ให้เห็นประโยชน์ ให้แล่นไป

ด้วยปสาทะ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ทรงเป็นผู้ให้มรรคที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ทรงให้มรรคที่ยังไม่เกิดพร้อมให้เกิดพร้อม ผู้ตรัสบอกมรรคที่ยังไม่มีใครบอก ทรงรู้มรรค ทรงทราบมรรค ทรงฉลาดในมรรค ก็แหละในบัดนี้ พระสาวกทั้งหลายของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นเป็นผู้ดำเนินตามมรรคอยู่ เป็นผู้ประกอบด้วยสีลาทิคุณในภายหลัง

พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงรู้ธรรมที่ควรรู้ ทรงเห็นธรรมที่ควรเห็น มีพระจักษุ มีพระญาณ มีธรรม มีพรหมธรรม ผู้ตรัสบอกทั่ว ผู้ตรัสบอก เป็นผู้นำออกซึ่งอรรถ ทรงประทานอมตธรรม ทรงเป็นธรรมสามีเป็นพระตถาคต สิ่งที่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นไม่ทรงรู้ ไม่ทรงเห็น ไม่ทรงทราบ ไม่ทรงทำให้แจ่มแจ้ง ไม่ทรงถูกต้องด้วยปัญญา ย่อมไม่มีธรรมทั้งปวงรวมทั้งอดีต อนาคต และปัจจุบัน ย่อมมาสู่คลองแห่งพระญาณของพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยอาการทั้งปวง ชื่อว่าประโยชน์ที่ควรแนะนำทุก ๆ อย่างที่ควรรู้มีอยู่ ประโยชน์ตน ประโยชน์ผู้อื่น ประโยชน์ทั้งสองอย่าง ประโยชน์ในชาตินี้ ประโยชน์ในชาติหน้า ประโยชน์ตื้น

ประโยชน์ลึก ประโยชน์ลี้ลับ ประโยชน์ที่ปิดบัง ประโยชน์ที่ควรแนะนำ ประโยชน์ที่บัณฑิตแนะนำไปแล้ว ประโยชน์ที่ไม่มีโทษ ประโยชน์ที่ไม่มีกิเลส ประโยชน์อันผ่องแผ้ว ประโยชน์อย่างยิ่ง ประโยชน์ทั้งหมดนั้นย่อมเป็นไปในภายในพระพุทธญาณกายกรรมทั้งหมด วจีกรรมทั้งหมด มโนกรรมทั้งหมดย่อมเป็นไปตามพระญาณของพระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระญาณไม่ขัดข้องในอดีต มีพระญาณไม่ขัดข้องในอนาคต มีพระญาณไม่ขัดข้องในปัจจุบัน บทแห่งธรรมที่ควรแนะนำมีเท่าใด พระญาณก็มีเท่านั้น พระญาณมีเท่าใด บทแห่งธรรมที่ควรแนะนำก็มีเท่านั้น พระญาณมีธรรมที่ควรแนะนำเป็นที่สุด บทแห่งธรรมที่ควรแนะนำก็มีพระญาณเป็นที่สุด พระญาณไม่เป็นไปเกินบทแห่งธรรมที่ควรแนะนำ ทางแห่งบท แห่งธรรมที่

ควรแนะนำก็ไม่เกินพระญาณ ธรรมเหล่านั้นตั้งอยู่ในส่วนสุดของกันและกัน เปรียบเหมือนชั้นผอบสองชั้นปิดสนิทพอดี ชั้นผอบข้างล่างก็ไม่เกินชั้นผอบข้างบน ชั้นผอบข้างบนก็ไม่เกินชั้นผอบข้างล่าง ชั้นผอบทั้งสองชั้นนั้นตั้งอยู่ในส่วนสุดของกันและกัน ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน บทแห่งธรรมที่ควรแนะนำก็ดี พระญาณก็ดีของพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตั้งอยู่ในส่วนสุดของกันและกัน บทแห่งธรรมที่ควรแนะนำมีเท่าใด พระญาณก็มีเท่านั้น พระญาณมีเท่าใด บทแห่งธรรมที่ควรแนะนำก็มีเท่านั้น พระญาณมีธรรมที่ควรแนะนำเป็นที่สุด บทแห่งธรรมที่ควรแนะนำก็มีพระญาณเป็นที่สุด พระญาณไม่เป็นไปเกินบทแห่งธรรมที่ควรแนะนำ ทางแห่งบทแห่งธรรมที่ควรแนะนำก็ไม่เกินพระญาณ

ธรรมเหล่านั้นตั้งอยู่ในส่วนสุดของกันและกันพระญาณของพระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมเป็นไปในธรรมทั้งปวง ธรรมทั้งปวงของพระผู้มีพระภาคเจ้าเนื่องด้วยความนึก เนื่องด้วยความหวัง เนื่องด้วยมนสิการ เนื่องด้วยจิตตุปบาท พระญาณของพระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมเป็นไปในสัตว์ทั้งปวง พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงทราบอัธยาศัย อนุสัย จริต อธิมุติแห่งสัตว์ทั้งปวง ย่อมทรงทราบเหล่าสัตว์ผู้มีธุลีกิเลสในปัญญาจักษุน้อย ผู้มีธุลีกิเลสในปัญญาจักษุมาก ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า มีอินทรีย์อ่อน ผู้มีอาการดี มีอาการทราม ผู้แนะนำได้ โดยง่าย ผู้แนะนำ ได้โดยยาก เป็นภัพพสัตว์ เป็นอภัพพสัตว์ โลกตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณะ พราหมณ์ เทพ และมนุษย์ย่อมเป็นไปในภายในพระพุทธญาณปลาและเต่าทุกชนิด โดยที่สุดกระทั่งปลาติมิ ติมิงคละ และปลาติมิติมังคละ ย่อมหมุนเวียนอยู่ในภายในมหาสมุทร ฉันใด โลก ตลอด

ทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณะ พราหมณ์ เทพและมนุษย์ ย่อมหมุนเวียนอยู่ในภายในพระพุทธญาณ ฉันนั้นเหมือนกัน นกทุกชนิด โดยที่สุดกระทั่งครุฑเวนไตยยโคตร ย่อมหมุนเวียนอยู่ในประเทศอากาศ ฉันใด เหล่าสัตว์โลกผู้มีปัญญาเช่นพระสารีบุตรเถระ ย่อมหมุนเวียนอยู่ในประเทศแห่งพระพุทธญาณ ฉันนั้นเหมือนกัน พระพุทธญาณย่อมแผ่ปกคลุมปัญญาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายตั้งอยู่

พวกบัณฑิตที่เป็นกษัตริย์ เป็นพราหมณ์ เป็นคฤหบดี เป็นสมณะ ผู้มีปัญญาละเอียด ตกแต่งวาทะโต้ตอบ เหมือนนายขมังธนูผู้สามารถยิงขนทรายได้ พวกเขาเที่ยวไปดุจทำลายทิฏฐิของผู้อื่นด้วยปัญญาของตน บัณฑิตเหล่านั้นปรุงแต่งปัญหาแล้วเข้ามาเฝ้าพระตถาคตแล้วทูลถามปัญหาเหล่านั้น อันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสย้อนถามและตรัสแก้แล้ว มีเหตุผลที่ทรงชี้แจงได้ชัดเจนและทรงโต้ตอบไป บัณฑิตเหล่านั้นย่อมเลื่อมใสต่อพระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงไพโรจน์ยิ่งด้วยพระปัญญาในที่นั้นโดยแท้แล เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงเป็นผู้เลิศ มีพระปัญญาไม่ใกล้ นี้ชื่อว่าอสามันตปัญญาในคำว่า ‘ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีอสามันตปัญญา’{๖๗๐} [๖๗๐] คำว่า ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีภูริปัญญา (ปัญญาดุจแผ่นดิน) ความว่า ภูริปัญญาเป็นไฉน

คือ ชื่อว่าภูริปัญญา เพราะอรรถว่าครอบงำอยู่ ครอบงำแล้วซึ่งราคะ ครอบงำอยู่ ครอบงำแล้วซึ่งโทสะ ครอบงำอยู่ครอบงำแล้วซึ่งโมหะ ครอบงำอยู่ ครอบงำแล้วซึ่งโกธะ (ความโกรธ) ... อุปนาหะ (ความผูกโกรธ) มักขะ (ความลบหลู่คุณ) ปลาสะ (ความตีเสมอ) อิสสา (ความริษยา) มัจฉริยะ (ความตระหนี่) มายา (มารยา) สาเถยยะ (ความโอ้อวด) ถัมภะ (ความหัวดื้อ) สารัมภะ (ความแข่งดี) มานะ (ความถือตัว) อติมานะ (ความดูหมิ่น) มทะ

(ความมัวเมา) ปมาทะ(ความประมาท) กิเลสทั้งปวง ทุจริตทั้งปวง อภิสังขารทั้งปวง ... ครอบงำอยู่ ครอบงำแล้วซึ่งกรรมอันเป็นเหตุให้ไปสู่ภพทั้งปวง

ชื่อว่าภูริปัญญา เพราะอรรถว่าเป็นปัญญายํ่ายีราคะอันเป็นข้าศึก เป็นปัญญาย่ำยีโทสะอันเป็นข้าศึก เป็นปัญญายํ่ายีโมหะอันเป็นข้าศึก เป็นปัญญาย่ำยีโกธะอันเป็นข้าศึก ... อุปนาหะ ... อภิสังขารทั้งปวง ... กรรมอันเป็นเหตุไปสู่ภพทั้งปวงอันเป็นข้าศึก แผ่นดินเรียกว่าภูริ บุคคลประกอบด้วยปัญญาอันกว้างขวางไพบูลย์เสมอด้วยแผ่นดินนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าภูริปัญญา อีกประการหนึ่ง คำว่า ภูริ นี้เป็นชื่อของปัญญา ปัญญาเป็นปริณายก เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าภูริปัญญา นี้ชื่อว่าภูริปัญญา ในคำว่า ‘ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีภูริปัญญา’

{๖๗๑} [๖๗๑] คำว่า ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มากด้วยปัญญา (ปัญญาพาหุลละ) ความว่า ความเป็นผู้มากด้วยปัญญาเป็นไฉน

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้หนักด้วยปัญญา เป็นผู้ประพฤติด้วยปัญญา มีปัญญาเป็นที่อาศัย น้อมใจเชื่อด้วยปัญญา มีปัญญาเป็นธงไชย มีปัญญาเป็นยอด มีปัญญาเป็นใหญ่ มากด้วยการเลือกเฟ้น มากด้วยการค้นคว้า มากด้วยการพิจารณา มากด้วยการเพ่งพินิจ มีการเพ่งพิจารณาเป็นธรรมดา มีความประพฤติงดเว้นด้วยปัญญาที่แจ่มแจ้ง หนักในปัญญามากด้วยปัญญา โน้มไปในปัญญา น้อมไปในปัญญา เงื้อมไปในปัญญา น้อมจิตไปในปัญญา มีปัญญาเป็นอธิบดี เปรียบเหมือนภิกษุผู้หนักไปในคณะท่านเรียกว่าผู้มีคณะมาก ผู้หนักในจีวร ท่านเรียกว่าผู้มีจีวรมาก ผู้หนักในบาตร ท่านเรียกว่าผู้มีบาตรมาก ผู้หนักในเสนาสนะ ท่านเรียกว่าผู้มีเสนาสนะมากฉะนั้น ข้อนี้ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ... มีปัญญานั้นเป็นอธิบดี นี้ชื่อว่าปัญญาพาหุลละในคำว่า ‘ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีมากด้วยปัญญา’

{๖๗๒} [๖๗๒] คำว่า ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีสีฆปัญญา (ปัญญาเร็ว) ความว่า สีฆปัญญาเป็นไฉน

คือ ชื่อว่าสีฆปัญญา เพราะอรรถว่าปัญญาเป็นเครื่องบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ได้เร็วพลัน เป็นเครื่องบำเพ็ญอินทริยสังวรให้บริบูรณ์ได้เร็วพลัน เป็นเครื่องบำเพ็ญโภชเนมัตตัญญุตาให้บริบูรณ์ได้เร็วพลัน เป็นเครื่องบำเพ็ญชาคริยานุโยคให้บริบูรณ์ได้เร็วพลัน เป็นเครื่องบำเพ็ญศีลขันธ์ให้บริบูรณ์ได้เร็วพลัน เป็นเครื่องบำเพ็ญสมาธิขันธ์ให้บริบูรณ์ได้เร็วพลัน เป็นเครื่องบำเพ็ญปัญญาขันธ์ให้บริบูรณ์ได้เร็วพลัน เป็นเครื่องบำเพ็ญวิมุตติขันธ์ให้บริบูรณ์ได้เร็วพลัน เป็นเครื่องบำเพ็ญวิมุตติญาณทัสสนขันธ์ให้บริบูรณ์ได้เร็วพลัน เป็นเครื่องแทงตลอดฐานะและอฐานะได้เร็วพลัน เป็นเครื่องบำเพ็ญวิหารสมาบัติให้บริบูรณ์ได้เร็วพลัน

เป็นเครื่องแทงตลอดอริยสัจได้เร็วพลัน เป็นเครื่องเจริญสติปัฏฐานได้เร็วพลัน เป็นเครื่องเจริญสัมมัปปธานได้เร็วพลัน เป็นเครื่องเจริญอิทธิบาทได้เร็วพลัน เป็นเครื่องเจริญอินทรีย์ได้เร็วพลัน เป็นเครื่องเจริญพละได้เร็วพลัน เป็นเครื่องเจริญโพชฌงค์ได้เร็วพลัน เป็นเครื่องเจริญอริยมรรคได้เร็วพลันเป็นเครื่อง ทำให้แจ้งซึ่งสามัญญผลได้เร็วพลัน เป็นเครื่องแทงตลอดอภิญญาได้เร็วพลัน เป็นเครื่องทำให้แจ้งซึ่งนิพพานอันเป็นประโยชน์อย่างยิ่งได้เร็วพลัน นี้ชื่อว่าสีฆปัญญา ในคำว่า ‘ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีสีฆปัญญา’{๖๗๓} [๖๗๓] คำว่า ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีลหุปัญญา (ปัญญาพลัน) ความว่า ลหุปัญญาเป็นไฉน

ชื่อว่าลหุปัญญา เพราะอรรถว่าปัญญาเป็นเครื่องบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ได้พลัน ... เป็นเครื่องทำให้แจ้งซึ่งนิพพานอันเป็นประโยชน์อย่างยิ่งได้พลัน นี้ชื่อว่าลหุปัญญาในคำว่า ‘ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีลหุปัญญา’

{๖๗๔} [๖๗๔] คำว่า ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีหาสปัญญา (ปัญญาร่าเริง) ความว่า หาสปัญญาเป็นไฉน

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้มีความร่าเริงมาก มีความพอใจมาก มีความยินดีมาก มีความปราโมทย์มาก บำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ บำเพ็ญอินทรีย์สังวรให้บริบูรณ์ ... ทำให้แจ้งซึ่งนิพพานอันเป็นประโยชน์อย่างยิ่ง ด้วยปัญญานั้น ๆ เพราะเหตุนั้น ปัญญานั้น ๆ จึงชื่อว่าหาสปัญญา นี้ชื่อว่า หาสปัญญาในคำว่า ‘ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีหาสปัญญา’

{๖๗๕} [๖๗๕] คำว่าย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีชวนปัญญา (ปัญญาแล่นไป) ความว่า ชวนปัญญาเป็นไฉน

คือ ชื่อว่าชวนปัญญา เพราะอรรถว่าพลันแล่นไปสู่รูปทั้งปวงทั้งเป็นส่วนอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต มีอยู่ในที่ไกลหรือมีอยู่ในที่ใกล้ โดยความเป็นของไม่เที่ยง พลันแล่นไปโดยความเป็นทุกข์ พลันแล่นไปโดยความเป็นอนัตตา พลันแล่นไปสู่เวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณทั้งปวงทั้งเป็นส่วนอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต มีอยู่ในที่ไกลหรือมีอยู่ในที่ใกล้ โดยความเป็นของไม่เที่ยง พลันแล่นไปโดยความเป็นทุกข์ พลันแล่นไปโดยความเป็นอนัตตา พลันแล่นไปสู่จักษุ ... ชราและมรณะทั้งเป็นส่วนอดีต อนาคต และปัจจุบันโดยความเป็นของไม่เที่ยง พลันแล่นไปโดยความเป็นทุกข์ พลันแล่นไปโดยความเป็นอนัตตาชื่อว่าชวนปัญญา เพราะอรรถว่าเทียบเคียง พินิจ พิจารณา ทำให้แจ่มแจ้งว่า ‘รูปทั้งเป็นส่วนอดีตอนาคตและปัจจุบันชื่อว่าไม่เที่ยงเพราะอรรถว่าสิ้นไป เป็นทุกข์เพราะอรรถว่าเป็นสิ่งที่น่ากลัว เป็นอนัตตาเพราะอรรถว่าไม่มีแก่นสาร’ แล้วพลันแล่นไปในนิพพานเป็นที่ดับรูป ชื่อว่าชวนปัญญา เพราะอรรถว่าเทียบเคียง พินิจ พิจารณา ทำให้แจ่มแจ้งว่า ‘เวทนา

... สัญญา... สังขาร ... วิญญาณ ... จักขุ ... ชราและมรณะทั้งเป็นส่วนอดีต อนาคต และปัจจุบัน ชื่อว่าไม่เที่ยงเพราะอรรถว่าสิ้นไป เป็นทุกข์ เพราะอรรถว่าเป็นสิ่งที่น่ากลัว เป็นอนัตตาเพราะอรรถว่าไม่มีแก่นสาร’ แล้วพลันแล่นไปในนิพพานเป็นที่ดับชราและมรณะ

ชื่อว่าชวนปัญญา เพราะอรรถว่าเทียบเคียง พินิจ พิจารณาทำให้แจ่มแจ้งซึ่งรูปทั้งเป็นส่วนอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นของไม่เที่ยง อันปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น มีความสิ้นไป เสื่อมไป คลายไป ดับไป เป็นธรรมดา แล้วพลันแล่นไปในนิพพานเป็นที่ดับรูป ชื่อว่าชวนปัญญา เพราะอรรถว่าเทียบเคียง พินิจ พิจารณา ทำให้แจ่มแจ้งว่า ‘เวทนา ... สัญญา... สังขาร ... วิญญาณ ... จักขุ ... ชราและมรณะทั้งเป็นส่วนอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นของไม่เที่ยง อันปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้นมีความสิ้นไป เสื่อมไป คลายไป ดับไปเป็นธรรมดา’ แล้วพลันแล่นไปในนิพพานอันเป็นที่ดับชราและมรณะ นี้ชื่อว่าชวนปัญญาในคำว่า ‘ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีชวนปัญญา’{๖๓๖} [๖๗๖] คำว่าย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีติกขปัญญา (ปัญญาคมกล้า) ความว่า ติกขปัญญาเป็นไฉน

คือ ชื่อว่าติกขปัญญา เพราะอรรถว่าทำลายกิเลสได้ฉับพลันไม่เหลือไว้ ย่อมละ บรรเทา ทำให้สิ้นสุด ให้ถึงความไม่มีต่อไปซึ่งกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว ไม่เหลือไว้ ... ซึ่งพยาบาทวิตกที่เกิดขึ้นแล้วไม่เหลือไว้ ... ซึ่งวิหิงสาวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว ไม่เหลือไว้ ... ซึ่งบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วไม่เหลือไว้ ... ซึ่งราคะที่เกิดขึ้นแล้ว ไม่เหลือไว้ ย่อมละ บรรเทา ทำให้สิ้นสุด ให้ถึงความไม่มีต่อไปซึ่งโทสะ ... โมหะ ... โกธะ ... อุปนาหะ ... มักขะ ... ปลาสะ ... อิสสา ... มัจฉริยะมายา ... สาเถยยะ ... ถัมภะ ... สารัมภะ ... มานะ ... อติมานะ ... มทะ ... ปมาทะกิเลสทั้งปวง ... ทุจริตทั้งปวง ... อภิสังขารทั้งปวง ... กรรมอันเป็นเหตุให้ไปสู่ภพทั้งปวงที่เกิดขึ้นแล้ว ชื่อว่าติกขปัญญา

เพราะอรรถว่าเป็นเครื่องให้บุคคลได้บรรลุ ทำให้แจ้ง ถูกต้องอริยมรรค ๔ สามัญผล ๔ ปฏิสัมภิทา ๔ อภิญญา ๖ ณ อาสนะเดียวนี้ชื่อว่า ติกขปัญญาในคำว่า ‘ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีติกขปัญญา’

{๖๗๗} [๖๗๗] คำว่า ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีนิพเพธิกปัญญา (ปัญญาทำลายกิเลส) ความว่า นิพเพธิกปัญญาเป็นไฉน

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้มากไปด้วยความสะดุ้ง ความหวาดเสียว ความเบื่อหน่าย ความระอา ความไม่พอใจ เบือนหน้าออก ไม่ยินดีในสังขารทั้งปวง ย่อมเบื่อหน่าย ทำลายกองโลภะ กองโทสะ กองโมหะที่ไม่เคยทำลาย ย่อมเบื่อหน่าย ทำลายโกธะ ... อุปนาหะ ... มักขะ ... ปลาสะ ... อิสสา ... มัจฉริยะ ... มายา ... สาเถยยะ ... ถัมภะ ... สารัมภะ ... มานะ ... อติมานะ ... มทะ ... ปมาทะ ... กิเลสทั้งปวง ... ทุจริตทั้งปวง ... อภิสังขารทั้งปวง ... กรรมอันเป็นเหตุให้ไปสู่ภพทั้งปวงที่ไม่เคยเบื่อหน่าย ไม่เคยทำลายด้วยปัญญา เพราะเหตุนั้น ปัญญานั้น ๆ จึงชื่อว่า นิพเพธิกปัญญา นี้ชื่อว่านิพเพธิกปัญญาในคำว่า ‘ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีนิพเพธิกปัญญา’ปัญญา ๑๖ ประการนี้

๒. ปุคคลวิเสสนิทเทส

แสดงความแตกต่างกันแห่งบุคคล

{๖๗๘} [๖๗๘] บุคคลผู้ประกอบด้วยปัญญา ๑๖ ประการนี้ เป็นผู้บรรลุปฏิสัมภิทา

บุคคลผู้บรรลุปฏิสัมภิทามี ๒ คือ ผู้หนึ่งถึงพร้อมด้วยความเพียรมาก่อน ผู้หนึ่งไม่ถึงพร้อมด้วยความเพียรมาก่อน ผู้ถึงพร้อมด้วยความเพียรมา

ก่อนเป็นผู้ประเสริฐยิ่งวิเศษกว่าผู้ไม่ถึงพร้อมด้วยความเพียรมาก่อน และญาณของผู้นั้นย่อมแตกฉาน

บุคคลผู้บรรลุปฏิสัมภิทามี ๒ บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยความเพียรมาก่อนก็มี ๒ คือ ผู้หนึ่งเป็นพหูสูต ผู้หนึ่งไม่เป็นพหูสูต ผู้เป็นพหูสูตเป็นผู้ประเสริฐยิ่งวิเศษกว่าผู้ไม่เป็นพหูสูต และญาณของผู้นั้นย่อมแตกฉาน

บุคคลผู้บรรลุปฏิสัมภิทามี ๒ บุคคลผู้บรรลุปฏิสัมภิทาผู้ถึงพร้อมด้วยความเพียรมาก่อนมี ๒ แม้ผู้เป็นพหูสูตก็มี ๒ คือ ผู้หนึ่งมากด้วยเทศนา ผู้หนึ่งไม่มากด้วยเทศนา ผู้มากด้วยเทศนาเป็นผู้ประเสริฐยิ่งวิเศษกว่าผู้ไม่มากด้วยเทศนา และญาณของผู้นั้นย่อมแตกฉานบุคคลผู้บรรลุปฏิสัมภิทามี ๒ บุคคลผู้บรรลุปฏิสัมภิทาผู้ถึงพร้อมด้วยความเพียรมาก่อนมี ๒ ผู้เป็นพหูสูตมี ๒ และผู้มากด้วยเทศนาก็มี ๒ คือ ผู้หนึ่งอาศัยครู ผู้หนึ่งไม่อาศัยครู ผู้อาศัยครูเป็นผู้ประเสริฐยิ่งวิเศษกว่าผู้ไม่อาศัยครู และญาณของผู้นั้นย่อมแตกฉานบุคคลผู้บรรลุปฏิสัมภิทามี ๒ บุคคลผู้บรรลุปฏิสัมภิทาผู้ถึงพร้อมด้วยความเพียรมาก่อนมี

๒ ผู้เป็นพหูสูตมี ๒ ผู้มากด้วยเทศนามี ๒ และผู้อาศัยครูก็มี ๒ คือ ผู้หนึ่งมีวิหารธรรมมาก ผู้หนึ่งไม่มีวิหารธรรมมาก ผู้มีวิหารธรรมมากเป็นผู้ประเสริฐยิ่งวิเศษกว่าผู้ไม่มีวิหารธรรมมาก และญาณของผู้นั้นย่อมแตกฉานบุคคลผู้บรรลุปฏิสัมภิทามี ๒ บุคคลผู้บรรลุปฏิสัมภิทาผู้ถึงพร้อมด้วยความเพียรมาก่อนมี ๒ ผู้เป็นพหูสูตมี ๒ ผู้มากด้วยเทศนามี ๒ ผู้อาศัยครูมี ๒ และผู้มีวิหารธรรมก็มี ๒ คือ ผู้หนึ่งมีความพิจารณามาก ผู้หนึ่งไม่มีความพิจารณามาก ผู้มีความพิจารณามากเป็นผู้ประเสริฐยิ่งวิเศษกว่า ผู้ไม่มีความพิจารณามาก และญาณของผู้นั้นย่อมแตกฉาน

บุคคลผู้บรรลุปฏิสัมภิทามี ๒ บุคคลผู้บรรลุปฏิสัมภิทาผู้ถึงพร้อมด้วยความเพียรมาก่อนมี ๒ ผู้เป็นพหูสูตมี ๒ ผู้มากด้วยเทศนามี ๒ ผู้อาศัยครูมี ๒ ผู้มีวิหารธรรมมากมี ๒ และผู้มีความพิจารณามากก็มี ๒ คือ ผู้หนึ่งเป็นพระเสขะบรรลุปฏิสัมภิทา ผู้หนึ่งเป็นพระอเสขะบรรลุปฏิสัมภิทา ผู้เป็นพระอเสขะบรรลุปฏิสัมภิทาเป็นผู้ประเสริฐยิ่งวิเศษกว่าผู้เป็นพระเสขะบรรลุปฏิสัมภิทา และญาณของผู้นั้นย่อมแตกฉานบุคคลผู้บรรลุปฏิสัมภิทามี ๒ บุคคลผู้บรรลุปฏิสัมภิทาผู้ถึงพร้อมด้วยความเพียรมาก่อนมี ๒ ผู้เป็นพหูสูตมี ๒ ผู้มากด้วยเทศนามี ๒ ผู้อาศัยครูมี ๒ ผู้มีวิหารธรรมมากมี ๒ ผู้มีความพิจารณามากมี

๒ และผู้เป็นพระอเสขะบรรลุปฏิสัมภิทาก็มี ๒ คือ ผู้หนึ่งบรรลุถึงสาวกบารมี ผู้หนึ่งไม่บรรลุถึงสาวกบารมี ผู้บรรลุถึงสาวกบารมีเป็นผู้ประเสริฐยิ่งวิเศษกว่าผู้ไม่บรรลุถึงสาวกบารมี และญาณของผู้นั้นย่อมแตกฉานบุคคลผู้บรรลุปฏิสัมภิทามี ๒ บุคคลผู้บรรลุปฏิสัมภิทา ผู้ถึงพร้อมด้วยความเพียรมาก่อนมี ๒ ผู้เป็นพหูสูตมี ๒ ผู้มากด้วยเทศนามี ๒ ผู้อาศัยครูมี ๒ ผู้มีวิหารธรรมมากมี ๒ ผู้มีความพิจารณามากมี ๒ และผู้เป็นพระอเสขะบรรลุปฏิสัมภิทาก็มี ๒ คือ ผู้หนึ่งบรรลุถึงสาวกบารมี ผู้หนึ่งเป็นพระปัจเจกสัมพุทธเจ้า ผู้เป็นพระปัจเจกสัมพุทธเจ้าเป็นผู้ประเสริฐยิ่งวิเศษกว่าผู้บรรลุถึงสาวกบารมี

และญาณของผู้นั้นย่อมแตกฉานเมื่อเทียบกับพระปัจเจกพุทธเจ้าและโลก ตลอดทั้งเทวโลก ดังนี้ พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงเป็นผู้เลิศ ทรงบรรลุปฏิสัมภิทา ทรงเป็นผู้ฉลาดในประเภทแห่งปัญญา ทรงมีพระญาณแตกฉาน ทรงบรรลุปฏิสัมภิทา ทรงบรรลุถึงเวสารัชชญาณ ทรงมีพลญาณ ๑๐ ทรงเป็นบุรุษองอาจ ทรงเป็นบุรุษสีหะ ... พวกบัณฑิตที่เป็นกษัตริย์ เป็นพราหมณ์ เป็นคฤหบดี เป็นสมณะ ผู้มีปัญญาละเอียด ตกแต่งวาทะโต้ตอบ เหมือนนายขมังธนูผู้สามารถยิงขนทรายได้ พวกเขาเที่ยวไปดุจทำลายทิฏฐิของผู้อื่นด้วยปัญญา

ของตน บัณฑิตเหล่านั้นปรุงแต่งปัญหาแล้วเข้ามาเฝ้าพระตถาคตแล้วทูลถามปัญหาทั้งลี้ลับและปกปิด ปัญหาเหล่านั้นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสย้อนถามและตรัสแก้แล้ว มีเหตุผลที่ทรงชี้แจงได้ชัดเจนและทรงโต้ตอบไป บัณฑิตเหล่านั้นย่อมเลื่อมใสต่อพระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงไพโรจน์ยิ่งด้วยพระปัญญาในที่นั้นโดยแท้แล เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงเป็นผู้เลิศ ทรงบรรลุปฏิสัมภิทาฉะนี้แล

จบ มหาปัญญากถา

๒. อิทธิกถา

ว่าด้วยเรื่องฤทธิ์

{๖๗๙} [๖๗๙] ฤทธิ์เป็นอย่างไร ฤทธิ์มีเท่าไร ภูมิแห่งฤทธิ์ บาทแห่งฤทธิ์ บทแห่งฤทธิ์ มูลแห่งฤทธิ์มีอย่างละเท่าไร

คำว่า ฤทธิ์เป็นอย่างไร ความว่า ชื่อว่าฤทธิ์ เพราะอรรถว่าสำเร็จ คำว่า ฤทธิ์มีเท่าไร ความว่า ฤทธิ์มี ๑๐ ภูมิแห่งฤทธิ์มี ๔ บาทแห่งฤทธิ์มี ๔ บทแห่งฤทธิ์มี ๘ มูลแห่งฤทธิ์มี ๑๖{๖๘๐} [๖๘๐] ฤทธิ์ ๑๐ คืออะไรบ้าง คือ

(๑) ฤทธิ์ที่อธิษฐาน (๒) ฤทธิ์ที่แผลงได้ต่าง ๆ

(๓) ฤทธิ์ที่สำเร็จด้วยใจ (๔) ฤทธิ์ที่แผ่ไปด้วยญาณ

(๕) ฤทธิ์ที่แผ่ไปด้วยสมาธิ (๖) ฤทธิ์ของพระอริยเจ้า

(๗) ฤทธิ์เกิดแก่ผลกรรม (๘) ฤทธิ์ของท่านผู้มีบุญ

(๙) ฤทธิ์ที่สำเร็จแต่วิชชา