๒. อิทธิกถา เล่ม ๓๑

ของตน บัณฑิตเหล่านั้นปรุงแต่งปัญหาแล้วเข้ามาเฝ้าพระตถาคตแล้วทูลถามปัญหาทั้งลี้ลับและปกปิด ปัญหาเหล่านั้นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสย้อนถามและตรัสแก้แล้ว มีเหตุผลที่ทรงชี้แจงได้ชัดเจนและทรงโต้ตอบไป บัณฑิตเหล่านั้นย่อมเลื่อมใสต่อพระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงไพโรจน์ยิ่งด้วยพระปัญญาในที่นั้นโดยแท้แล เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงเป็นผู้เลิศ ทรงบรรลุปฏิสัมภิทาฉะนี้แล

จบ มหาปัญญากถา

๒. อิทธิกถา

ว่าด้วยเรื่องฤทธิ์

{๖๗๙} [๖๗๙] ฤทธิ์เป็นอย่างไร ฤทธิ์มีเท่าไร ภูมิแห่งฤทธิ์ บาทแห่งฤทธิ์ บทแห่งฤทธิ์ มูลแห่งฤทธิ์มีอย่างละเท่าไร

คำว่า ฤทธิ์เป็นอย่างไร ความว่า ชื่อว่าฤทธิ์ เพราะอรรถว่าสำเร็จ คำว่า ฤทธิ์มีเท่าไร ความว่า ฤทธิ์มี ๑๐ ภูมิแห่งฤทธิ์มี ๔ บาทแห่งฤทธิ์มี ๔ บทแห่งฤทธิ์มี ๘ มูลแห่งฤทธิ์มี ๑๖{๖๘๐} [๖๘๐] ฤทธิ์ ๑๐ คืออะไรบ้าง คือ

(๑) ฤทธิ์ที่อธิษฐาน (๒) ฤทธิ์ที่แผลงได้ต่าง ๆ

(๓) ฤทธิ์ที่สำเร็จด้วยใจ (๔) ฤทธิ์ที่แผ่ไปด้วยญาณ

(๕) ฤทธิ์ที่แผ่ไปด้วยสมาธิ (๖) ฤทธิ์ของพระอริยเจ้า

(๗) ฤทธิ์เกิดแก่ผลกรรม (๘) ฤทธิ์ของท่านผู้มีบุญ

(๙) ฤทธิ์ที่สำเร็จแต่วิชชา

(๑๐) ชื่อว่าฤทธิ์ เพราะอรรถว่าสำเร็จ เพราะเหตุแห่งการ ประกอบชอบในส่วนนั้น ๆ{๖๘๑} [๖๘๑] ภูมิแห่งฤทธิ์ ๔ อย่างคืออะไรบ้าง คือ

(๑) ปฐมฌานเป็นภูมิเกิดวิเวก

(๒) ทุติยฌานเป็นภูมิแห่งปีติและสุข

(๓) ตติยฌานเป็นภูมิแห่งอุเบกขาและสุข

(๔) จตุตถฌานเป็นภูมิแห่งความไม่มีทุกข์ไม่มีสุข

ภูมิ ๔ แห่งฤทธิ์นี้ย่อมเป็นไปเพื่อความได้ฤทธิ์ เพื่อความได้เฉพาะฤทธิ์ เพื่อแผลงฤทธิ์ได้ต่าง ๆ เพื่อความสำเร็จแห่งฤทธิ์ เพื่อความเป็นผู้ชำนาญในฤทธิ์ เพื่อความแกล้วกล้าด้วยฤทธิ์{๖๘๒} [๖๘๒] บาทแห่งฤทธิ์ ๔ อย่างคืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในศาสนานี้(๑) เจริญอิทธิบาทประกอบด้วยสมาธิอันยิ่งด้วยฉันทะและปธานสังขาร(๒) เจริญอิทธิบาทประกอบด้วยสมาธิอันยิ่งด้วยความเพียรและปธานสังขาร(๓) เจริญอิทธิบาทประกอบด้วยสมาธิอันยิ่งด้วยจิตและปธานสังขาร

(๔) เจริญอิทธิบาทประกอบด้วยสมาธิอันยิ่งด้วยวิมังสาและปธานสังขารบาท ๔ แห่งฤทธิ์นี้ย่อมเป็นไปเพื่อความได้ฤทธิ์ ... เพื่อความแกล้วกล้าด้วยฤทธิ์{๖๘๓} [๖๘๓] บทแห่งฤทธิ์ ๘ คืออะไรบ้าง

ถ้าภิกษุอาศัยฉันทะได้สมาธิ ได้เอกัคคตาจิต ฉันทะไม่ใช่สมาธิ สมาธิไม่ใช่ฉันทะ ฉันทะเป็นอย่างหนึ่ง สมาธิเป็นอย่างหนึ่ง ถ้าภิกษุอาศัยวิริยะได้สมาธิ ได้เอกัคคตาจิต วิริยะไม่ใช่สมาธิ สมาธิไม่ใช่วิริยะ วิริยะเป็นอย่างหนึ่ง สมาธิเป็นอย่างหนึ่ง ถ้าภิกษุอาศัยจิตได้สมาธิ ได้เอกัคคตาจิต จิตไม่ใช่สมาธิ สมาธิไม่ใช่จิต จิตเป็นอย่างหนึ่ง สมาธิเป็นอย่างหนึ่ง ถ้าภิกษุอาศัยวิมังสาได้สมาธิ ได้เอกัคคตาจิต วิมังสาไม่ใช่สมาธิ สมาธิไม่ใช่วิมังสา วิมังสาเป็นอย่างหนึ่ง สมาธิเป็นอย่างหนึ่ง บท ๘ แห่งฤทธิ์นี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความได้ฤทธิ์ ... เพื่อความแกล้วกล้าด้วยฤทธิ์

{๖๘๔} [๖๘๔] มูลแห่งฤทธิ์ ๑๖ อย่างคืออะไรบ้าง

จิตที่ไม่ฟุบลงย่อมไม่หวั่นไหวเพราะความเกียจคร้าน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าอเนญชา จิตที่ไม่ฟูขึ้นย่อมไม่หวั่นไหวเพราะอุทธัจจะ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าอเนญชา จิตที่ไม่ยินดีย่อมไม่หวั่นไหวเพราะราคะ ... จิตที่ไม่มุ่งร้ายย่อมไม่หวั่นไหวเพราะพยาบาท ... จิตอันทิฏฐิไม่อาศัยย่อมไม่หวั่นไหวเพราะทิฏฐิ ... จิตที่ไม่พัวพันย่อมไม่หวั่นไหวเพราะฉันทราคะ ... จิตที่หลุดพ้นย่อมไม่หวั่นไหวเพราะกามราคะ ... จิตที่ไม่เกาะเกี่ยวย่อมไม่หวั่นไหวเพราะกิเลส ... จิตที่ปราศจากเครื่องครอบงำย่อมไม่หวั่นไหวเพราะความครอบงำแห่งกิเลส ... จิตที่เป็นเอกัคคตาย่อมไม่หวั่นไหวเพราะกิเลสต่าง ๆ... จิตที่กำหนดด้วยศรัทธาย่อมไม่หวั่นไหวเพราะความเป็นผู้ไม่มีศรัทธา

... จิตที่กำหนดด้วยวิริยะย่อมไม่หวั่นไหวเพราะความเกียจคร้าน ... จิตที่กำหนดด้วยสติย่อมไม่หวั่นไหวเพราะความประมาท ... จิตที่กำหนดด้วยสมาธิย่อมไม่หวั่นไหวเพราะอุทธัจจะ ... จิตที่กำหนดด้วยปัญญาย่อมไม่หวั่นไหวเพราะอวิชชา เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอเนญชา จิตที่ถึงความสว่างไสวย่อมไม่หวั่นไหวเพราะความมืดคืออวิชชา เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอเนญชา มูลแห่งฤทธิ์ ๑๖ อย่างนี้ย่อมเป็นไปเพื่อความได้ฤทธ ิ์เพื่อ

ความได้เฉพาะฤทธิ์ เพื่อแผลงฤทธิ์ได้ต่าง ๆ เพื่อความสำเร็จแห่งฤทธิ์ เพื่อความเป็นผู้ชำนาญในฤทธิ์ เพื่อความแกล้วกล้าด้วยฤทธิ์

ทสอิทธินิทเทส

แสดงฤทธิ์ ๑๐ อย่าง

{๖๘๕} [๖๘๕] ฤทธิ์ที่อธิษฐานเป็นไฉน

คือ ภิกษุในศาสนานี้ย่อมแผลงฤทธิ์ได้หลายอย่าง คือ คนเดียวทำให้เป็นหลายคนก็ได้ หลายคนทำให้เป็นคนเดียวก็ได้ จะปรากฏตัวหรือหายตัวก็ได้ ทะลุฝา ทะลุกำแพง ทะลุภูเขาไปได้ไม่ติดขัดเหมือนไปในที่ว่างก็ได้ ผุดขึ้นดำลงในแผ่นดินเหมือนในนํ้าก็ได้ เดินบนนํ้าไม่แตกเหมือนเดินบนแผ่นดินก็ได้ นั่งขัดสมาธิเหาะไปในอากาศเหมือนสกุณปักษีก็ได้ ใช้ฝ่ามือลูบคลำดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ซึ่งมีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากก็ได้ ใช้อำนาจทางกายไปตลอดถึงพรหมโลกก็ได้คำว่า ในศาสนานี้ คือ ในทิฏฐินี้ ในความควรนี้ ในความชอบใจนี้ ในความยึดถือนี้ ในธรรมนี้ ในวินัยนี้ ในปาพจน์นี้ ในพรหมจรรย์นี้ ในสัตถุศาสน์นี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่าในศาสนานี้

คำว่า ภิกษุ คือ ภิกษุผู้เป็นกัลยาณปุถุชน เป็นพระเสขะ หรือเป็นพระอรหันต์ผู้มีธรรมไม่กำเริบ

คำว่า แผลงฤทธิ์ได้หลายอย่าง คือ แสดงฤทธิ์ได้มีประการต่าง ๆ

คำว่า คนเดียวทำให้เป็นหลายคนก็ได้ คือ ท่านผู้มีฤทธิ์โดยปกติเป็นคนเดียวย่อมนึกให้เป็นหลายคน คือ นึกให้เป็นร้อยคน พันคน หรือแสนคนแล้วอธิษฐานด้วยญาณว่าจงเป็นหลายคน ก็เป็นหลายคนได้ ท่านผู้มีฤทธิ์

นั้นถึงความชำนาญแห่งจิต แม้คนเดียวทำให้เป็นหลายคนก็ได้ เหมือนท่านพระจุลปันถกรูปเดียวทำให้เป็นหลายรูปก็ได้ฉะนั้น

คำว่า หลายคนทำให้เป็นคนเดียวก็ได้คือ ท่านผู้มีฤทธิ์โดยปกติหลายคนย่อมนึกให้เป็นคนเดียวแล้วอธิษฐานด้วยญาณว่าจงเป็นคนเดียว ก็เป็นคนเดียวได้ ท่านผู้มีฤทธิ์นั้นถึงความชำนาญแห่งจิต หลายคนทำให้เป็นคนเดียวก็ได้ เหมือนท่านพระจุลปันถกหลายรูปเป็นรูปเดียวก็ได้ฉะนั้น

คำว่า ปรากฏตัวก็ได้ คือ ที่อันอะไร ๆ ปิดบังไว้ ทำให้ไม่มีอะไรปิดบังให้เปิดเผยก็ได้

คำว่า หายตัวก็ได้ คือ ที่อันอะไร ๆ เปิดไว้ ทำให้เป็นที่ปิดบังมิดชิดก็ได้

คำว่า ทะลุฝา ทะลุกำแพง ทะลุภูเขาไปได้ไม่ติดขัดเหมือนไปในที่ว่างก็ได้ คือ ท่านผู้มีฤทธิ์ผู้ได้อากาศกสิณสมาบัติโดยปกติย่อมนึกถึงฝา กำแพง ภูเขา แล้วอธิษฐานด้วยญาณว่าจงเป็นที่ว่าง ก็ย่อมเป็นที่ว่าง ท่านผู้มีฤทธิ์นั้นย่อมทะลุฝา ทะลุกำแพง ทะลุภูเขาไปได้ไม่ติดขัด ท่านผู้มีฤทธิ์นั้นถึงความชำนาญแห่งจิตย่อมทะลุฝา ทะลุกำแพง ทะลุภูเขาไปได้ไม่ติดขัดเหมือนไปในที่โล่งแจ้ง เหมือนพวกมนุษย์ผู้ไม่มีฤทธิ์โดยปกติย่อมไปในที่ที่ไม่มีอะไรปิดบังกั้นไว้โดยไม่ติดขัดฉะนั้นคำว่า ผุดขึ้นดำลงในแผ่นดินเหมือนในนํ้าก็ได้ คือ ท่านผู้มีฤทธิ์ผู้ได้อาโปกสิณสมาบัติโดยปกติย่อมนึกถึงแผ่นดินแล้วอธิษฐานด้วยญาณว่า จงเป็นนํ้า ก็เป็นนํ้า ท่านผู้มีฤทธิ์นั้นผุดขึ้นดำลงในแผ่นดินได้ ท่านผู้มีฤทธิ์นั้นถึงความชำนาญแห่งจิตผุดขึ้นดำลงในแผ่นดินเหมือนในนํ้าก็ได้ เหมือนพวกมนุษย์ผู้ไม่มีฤทธิ์โดยปกติผุดขึ้นดำลงในนํ้าได้ฉะนั้น

คำว่า เดินบนนํ้าไม่แตกเหมือนเดินบนแผ่นดินก็ได้ คือ ท่านผู้มีฤทธิ์ผู้ได้ปฐวีกสิณสมาบัติโดยปกติย่อมนึกถึงนํ้าแล้วอธิษฐานด้วยญาณว่าจงเป็น

แผ่นดิน ก็เป็นแผ่นดิน ท่านผู้มีฤทธิ์นั้นเดินไปบนน้ำไม่แตกได้ ท่านผู้มีฤทธิ์นั้นถึงความชำนาญแห่งจิต เดินไปบนน้ำไม่แตกเหมือนเดินบนแผ่นดินก็ได้ เหมือนพวกมนุษย์ผู้ไม่มีฤทธิ์โดยปกติเดินไปบนแผ่นดินไม่แตกได้ฉะนั้น

คำว่า เหาะไปในอากาศเหมือนสกุณปักษีก็ได้คือ ท่านผู้มีฤทธิ์ผู้ได้ปฐวีกสิณสมาบัติโดยปกติย่อมนึกถึงอากาศแล้วอธิษฐานด้วยญาณว่าจงเป็นแผ่นดิน ก็เป็นแผ่นดิน ท่านผู้มีฤทธิ์นั้นเดินบ้าง ยืนบ้าง นั่งบ้าง นอนบ้างในอากาศกลางหาวเหมือนสกุณปักษีก็ได้ เหมือนพวกมนุษย์ผู้ไม่มีฤทธิ์โดยปกติเดินบ้าง ยืนบ้าง นั่งบ้าง นอนบ้างบนแผ่นดินฉะนั้น

คำว่า ใช้ฝ่ามือลูบคลำดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ซึ่งมีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากก็ได้ คือ ท่านผู้มีฤทธิ์ในศาสนานี้ผู้ถึงความชำนาญแห่งจิตนั้นจะนั่งหรือนอนก็ตามนึกถึงดวงจันทร์และดวงอาทิตย์แล้วอธิษฐานด้วยญาณว่าดวงจันทร์ดวงอาทิตย์จงอยู่ใกล้มือ ก็ย่อมอยู่ใกล้มือ ท่านผู้มีฤทธิ์นั้นนั่งหรือนอนอยู่ก็ตาม ย่อมลูบคลำสัมผัสดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ด้วยฝ่ามือได้ เหมือนพวกมนุษย์ผู้ไม่มีฤทธิ์โดยปกติย่อมลูบคลำสัมผัสรูปอะไร ๆ ที่อยู่ใกล้มือได้ฉะนั้น

คำว่า ใช้อำนาจทางกายไปตลอดถึงพรหมโลกก็ได้ คือ ท่านผู้มีฤทธิ์ผู้ถึงความชำนาญแห่งจิตนั้น ถ้าประสงค์จะไปยังพรหมโลก ก็อธิษฐานที่ไกลให้เป็นที่ใกล้ว่าจงเป็นที่ใกล้ ก็เป็นที่ใกล้ อธิษฐานที่ใกล้ให้เป็นที่ไกลว่าจงเป็นที่ไกล ก็เป็นที่ไกล อธิษฐานของมากให้เป็นของน้อยว่าจงเป็นของน้อย ก็เป็นของน้อย อธิษฐานของน้อยให้เป็นของมากว่าจงเป็นของมาก ก็เป็นของมาก ย่อมเห็นรูปพรหมนั้นได้ด้วยทิพยจักษุ ย่อมฟังเสียงพรหมนั้นได้ด้วยทิพยโสตธาตุ ย่อมรู้จิตของพรหมนั้นได้ด้วยเจโตปริยญาณ ถ้าท่านผู้มีฤทธิ์ผู้ถึงความชำนาญแห่งจิตนั้นประสงค์จะไปยังพรหมโลกด้วยกายที่ปรากฏ ก็น้อมจิตอธิษฐานจิตด้วยสามารถแห่งกาย ครั้นน้อมจิตอธิษฐานจิตด้วยสามารถกาย แล้วหยั่งลงสู่สุขสัญญาและลหุสัญญาแล้วก็ไปยังพรหมโลกได้ด้วยกายที่ปรากฏอยู่ ถ้าท่านผู้มีฤทธิ์ผู้ถึงความชำนาญแห่งจิตนั้น

ประสงค์จะไปยังพรหมโลกด้วยกายที่ไม่ปรากฏ ก็น้อมกายอธิษฐานกายด้วยสามารถแห่งจิต ครั้นน้อมกายอธิษฐานกายด้วยสามารถแห่งจิต แล้วหยั่งลงสู่สุขสัญญาและลหุสัญญาแล้วก็ไปยังพรหมโลกด้วยกายที่ไม่ปรากฏ ท่านผู้มีฤทธิ์เนรมิตรูปอันสำเร็จด้วยใจ มีอวัยวะครบทุกส่วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่องไว้ข้างหน้าของพรหมนั้น ถ้าท่านผู้มีฤทธิ์เดินอยู่ รูปกายเนรมิตก็เดินอยู่ ณ ที่นั้น ถ้าท่านผู้มีฤทธิ์ยืนอยู่ รูปกายเนรมิตก็ยืนอยู่ ณ ที่นั้น ถ้าท่านผู้มีฤทธิ์นั่งอยู่ รูปกายเนรมิตก็นั่งอยู่ ณ ที่นั้น ถ้าท่านผู้มีฤทธิ์นอนอยู่ รูปกายเนรมิตก็นอนอยู่ ณ ที่นั้น ถ้าท่านผู้มีฤทธิ์บังหวนควันอยู่ รูปกายเนรมิตก็บังหวนควันอยู่

ณ ที่นั้น ถ้าท่านผู้มีฤทธิ์ให้ไฟลุกโพลงอยู่ รูปกายเนรมิตก็ให้ไฟลุกโพลงอยู่ ณ ที่นั้น ถ้าท่านผู้มีฤทธิ์กล่าวธรรมอยู่ รูปกายเนรมิตก็กล่าวธรรมอยู่ ณ ที่นั้น ถ้าท่านผู้มีฤทธิ์ถามปัญหาอยู่ รูปกายเนรมิตก็ถามปัญหาอยู่ ณ ที่นั้น ถ้าท่านผู้มีฤทธิ์อันรูปกายเนรมิตถามปัญหาแล้วก็แก้อยู่ รูปกายเนรมิตอันท่านผู้มีฤทธิ์ถามปัญหาแล้วก็แก้อยู่ ณ ที่นั้น ถ้าท่านผู้มีฤทธิ์ยืนสนทนาปราศรัยอยู่กับพรหมนั้น รูปกายเนรมิตก็ยืนสนทนาปราศรัยกับพรหมนั้นอยู่ ณ ที่นั้น ถ้าท่านผู้มีฤทธิ์ทำกิจใด รูปกายเนรมิตก็ทำกิจนั้น ๆ นั่นแล นี้ชื่อว่าฤทธิ์ที่อธิษฐาน{๖๘๖} [๖๘๖] ฤทธิ์ที่แผลงได้ต่างๆ เป็นไฉน

คือ พระเถระนามว่าอภิภู ผู้เป็นสาวกของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขีสถิตอยู่ในพรหมโลก เปล่งเสียงให้พันโลกธาตุทราบชัดได้ ท่านแสดงธรรมด้วยกายที่ปรากฏก็มี ด้วยกายที่ไม่ปรากฏก็มี ด้วยกายครึ่งหนึ่งส่วนล่างปรากฏก็มี ด้วยกายครึ่งหนึ่งส่วนบนไม่ปรากฏก็มี ด้วยกายครึ่งหนึ่งส่วนบนปรากฏก็มี ด้วยกายครึ่งหนึ่งส่วนล่างไม่ปรากฏก็มี ท่านละเพศปกติแล้วแสดงเพศกุมารบ้าง แสดงเพศนาคบ้าง แสดงเพศครุฑบ้าง แสดงเพศยักษ์บ้าง แสดงเพศอสูรบ้าง แสดงเพศพระอินทร์บ้าง แสดงเพศเทวดาบ้าง แสดงเพศพรหมบ้าง แสดงรูปสมุทรบ้าง แสดงรูป

ภูเขาบ้าง แสดงรูปป่าบ้าง แสดงเพศราชสีห์บ้าง แสดงเพศเสือโคร่งบ้าง แสดงเพศเสือเหลืองบ้าง แสดงกองพลช้างบ้าง แสดงกองพลฟ้าบ้าง แสดงกองพลรถบ้าง แสดงกองพลราบบ้าง แสดงกระบวนสวนสนามแบบต่าง ๆ บ้าง นี้ชื่อว่าฤทธิ์ที่แผลงได้ต่าง ๆ

{๖๘๗} [๖๘๗] ฤทธิ์ที่สำเร็จด้วยใจเป็นไฉน

คือ ภิกษุในศาสนานี้เนรมิตกายอื่นออกจากกายนี้ มีรูปสำเร็จด้วยใจ มีอวัยวะครบทุกส่วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง เหมือนบุรุษชักไส้ออกจากหญ้าปล้อง เขาพึงมีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘นี้หญ้าปล้อง นี้ไส้ หญ้าปล้องเป็นอย่างหนึ่ง ไส้เป็นอย่างหนึ่ง แต่ไส้ก็ออกจากหญ้าปล้องนั่นเอง’ อีกประการหนึ่ง เหมือนบุรุษชักดาบออกจากฝัก เขาพึงมีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘นี้ดาบ นี้ฝัก ดาบเป็นอย่างหนึ่ง ฝักเป็นอย่างหนึ่ง แต่ดาบก็ออกจากฝักนั่นเอง’ อีกประการหนึ่ง เหมือนบุรุษเอางูออกจากกระทอ เขาพึงมีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘นี้งู นี้กะทอ งูเป็นอย่างหนึ่ง กะทอเป็นอย่างหนึ่ง แต่งูก็ออกจากกระทอ’ นั่นเองฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เนรมิตกายอื่นออกจากกายนี้ มีรูปสำเร็จด้วยใจ มีอวัยวะครบทุกส่วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง นี้ชื่อว่าฤทธิ์สำเร็จด้วยใจ{๖๘๘} [๖๘๘] ฤทธิ์ที่แผ่ไปด้วยญาณเป็นไฉน

คือ ความละนิจจสัญญาย่อมสำเร็จได้ด้วยอนิจจานุปัสสนา เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าฤทธิ์ที่แผ่ไปด้วยญาณ ความละสุขสัญญาย่อมสำเร็จได้ด้วยทุกขานุปัสสนา ความละอัตตสัญญาย่อมสำเร็จได้ด้วยอนัตตานุปัสสนา ความละความเพลิดเพลินย่อมสำเร็จได้ด้วยนิพพิทานุปัสสนา ความละราคะย่อม

สำเร็จได้ด้วยวิราคานุปัสสนา ความละสมุทัยย่อมสำเร็จได้ด้วยนิโรธานุปัสสนา ความละความยึดถือย่อมสำเร็จได้ด้วยปฏินิสสัคคานุปัสสนา เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าฤทธิ์ที่แผ่ไปด้วยญาณ ท่านพระพักกุละ ท่านพระสังกิจจะ ท่านพระภูตปาละ ต่างมีฤทธิ์ที่แผ่ไปด้วยญาณ นี้ชื่อว่าฤทธิ์ที่แผ่ไปด้วยญาณ

{๖๘๙} [๖๘๙] ฤทธิ์ที่แผ่ไปด้วยสมาธิเป็นไฉน

คือ การละนิวรณ์ย่อมสำเร็จได้ด้วยปฐมฌาน เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าฤทธิ์ที่แผ่ไปด้วยสมาธิ การละวิตกวิจารย่อมสำเร็จได้ด้วยทุติยฌาน เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าฤทธิ์ที่แผ่ไปด้วยสมาธิ การละปีติย่อมสำเร็จได้ด้วยตติยฌาน ... การละสุขและทุกข์ย่อมสำเร็จได้ด้วยจตุตถฌาน ... การละรูปสัญญา ปฏิฆสัญญา นานัตตสัญญาย่อมสำเร็จได้ด้วยอากาสานัญจายตนสมาบัติ ... การละอากาสานัญจายตนสัญญาย่อมสำเร็จได้ด้วยวิญญาณัญจายตนสมาบัติ ... การละวิญญาณัญจายตนสัญญาย่อมสำเร็จได้ด้วยอากิญจัญญายตนสมาบัติ ... การละอากิญจัญญายตนสัญญาย่อมสำเร็จได้ด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าฤทธิ์ที่แผ่ไปด้วยสมาธิ ท่านพระสารีบุตร ท่านพระสัญชีวะ ท่านพระขาณุโกณฑัญญะ อุตตราอุบาสิกา สามาวดีอุบาสิกา ต่างมีฤทธิ์ที่แผ่ไปด้วยสมาธิ นี้ชื่อว่าฤทธิ์ที่แผ่ไปด้วยสมาธิ{๖๙๐} [๖๙๐] ฤทธิ์ของพระอริยเจ้าเป็นไฉน

คือ ภิกษุในศาสนานี้ ถ้าจำนงว่า ‘เราพึงมีความสำคัญในสิ่งที่ปฏิกูลว่าเป็นสิ่งไม่ปฏิกูลอยู่’ ก็มีความสำคัญในสิ่งที่ปฏิกูลนั้นว่าเป็นสิ่งไม่ปฏิกูลอยู่ได้ ถ้าจำนงว่า ‘เราพึงมีความสำคัญในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลว่าเป็นสิ่งปฏิกูลอยู่’ ก็มีความสำคัญในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลว่าเป็นสิ่งปฏิกูลอยู่ได้ถ้าจำนงว่า ‘เราพึงมีความสำคัญในสิ่งที่ปฏิกูลและในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลว่าเป็นสิ่งไม่ปฏิกูลอยู่’ ก็มี

ความสำคัญในสิ่งที่ปฏิกูลและในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลนั้นว่าเป็นสิ่งไม่ปฏิกูลอยู่ได้ ถ้าจำนงว่า ‘เราพึงมีความสำคัญในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลและในสิ่งที่ปฏิกูลว่าเป็นสิ่งปฏิกูลอยู่’ ก็มีความสำคัญในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลและในสิ่งที่ปฏิกูลว่าเป็นสิ่งปฏิกูลอยู่ได้ ถ้าจำนงว่า ‘เราพึงเว้นสิ่งทั้งสองนั้น มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะในสิ่งที่ปฏิกูลและในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลอยู่’ ก็เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะในสิ่งที่ปฏิกูลและในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลอยู่ได้ภิกษุมีความสำคัญในสิ่งที่ปฏิกูลว่าเป็นสิ่งไม่ปฏิกูลอยู่อย่างไร คือ ภิกษุแผ่ไปโดยเมตตา หรือน้อมเข้าไปโดยความเป็นธาตุ ในสิ่งที่ไม่น่าปรารถนา ภิกษุมีความสำคัญในสิ่งที่ปฏิกูลว่าเป็นสิ่งไม่ปฏิกูลอยู่อย่างนี้

ภิกษุมีความสำคัญในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลว่าเป็นสิ่งปฏิกูลอยู่อย่างไร คือ ภิกษุแผ่ไปโดยความไม่งาม หรือน้อมเข้าไปโดยความเป็นของไม่เที่ยงในสิ่งที่น่าปรารถนา ภิกษุมีความสำคัญในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลว่าเป็นสิ่งปฏิกูลอยู่อย่างนี้

ภิกษุมีความสำคัญในสิ่งที่ปฏิกูลและในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลว่าเป็นสิ่งไม่ปฏิกูลอยู่อย่างไร คือ ภิกษุแผ่ไปโดยเมตตา หรือน้อมเข้าไปโดยความเป็นธาตุในสิ่งทั้งไม่น่าปรารถนาและน่าปรารถนา ภิกษุมีความสำคัญในสิ่งที่ปฏิกูลและในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลว่าเป็นสิ่งไม่ปฏิกูลอยู่อย่างนี้

ภิกษุมีความสำคัญในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลและในสิ่งที่ปฏิกูลว่าเป็นสิ่งปฏิกูลอยู่อย่างไร คือ ภิกษุแผ่ไปโดยความไม่งามหรือน้อมเข้าไปโดยความเป็นของไม่เที่ยงในสิ่งทั้งที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา ภิกษุมีความสำคัญในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลและในสิ่งที่ปฏิกูลว่าเป็นสิ่งปฏิกูลอยู่อย่างนี้

ภิกษุเว้นสิ่งทั้งสองนั้น มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะในสิ่งที่ปฏิกูลและในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลอยู่อย่างไร คือ ภิกษุในศาสนานี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ไม่ดีใจ ไม่เสียใจ มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะอยู่ ฟังเสียงด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ ... ลิ้มรสด้วยชิวหา ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... รู้

ธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้ว ไม่ดีใจไม่เสียใจ มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะอยู่ ภิกษุเว้นสิ่งทั้งสองนั้น มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะในสิ่งที่ปฏิกูลและในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลอยู่อย่างนี้

นี้ชื่อว่าฤทธิ์ของพระอริยเจ้า

{๖๙๑} [๖๙๑] ฤทธิ์เกิดแก่ผลกรรมเป็นไฉน

คือ นกทุกชนิด เทวดาทั้งปวง มนุษย์บางพวก วินิปาติกสัตว์บางพวกต่างมีฤทธิ์เกิดแต่ผลกรรม นี้ชื่อว่าฤทธิ์เกิดแต่ผลกรรม

{๖๙๒} [๖๙๒] ฤทธิ์ของท่านผู้มีบุญเป็นไฉน

คือ พระเจ้าจักรพรรดิเสด็จเหาะไปในอากาศพร้อมด้วยจตุรงคินีเสนาตลอดจนพวกดูแลม้าเป็นที่สุด ฤทธิ์ของโชติยคฤหบดี ฤทธิ์ของชฎิลคฤหบดี ฤทธิ์ของเมณฑกคฤหบดี ฤทธิ์ของโฆสิตคฤหบดี ฤทธิ์ของท่านผู้มีบุญมาก ๕ คน เป็นฤทธิ์ของท่านผู้มีบุญ นี้ชื่อว่าฤทธิ์ของท่านผู้มีบุญ

{๖๙๓} [๖๙๓] ฤทธิ์สำเร็จด้วยวิชชาเป็นไฉน

คือ พวกวิชชาธรร่ายวิชชาแล้วย่อมเหาะได้ แสดงกองพลช้างบ้าง กองพลม้าบ้าง กองพลรถบ้าง กองพลราบบ้าง แสดงกระบวนสวนสนามแบบต่างๆ บ้าง ในอากาศกลางหาว นี้ชื่อว่าฤทธิ์สำเร็จด้วยวิชชา

{๖๙๔} [๖๙๔] ชื่อว่าฤทธิ์เพราะอรรถว่าสำเร็จ เพราะเหตุแห่งการประกอบชอบในส่วนนั้น ๆ อย่างไร

คือ การละกามฉันทะย่อมสำเร็จได้ด้วยเนกขัมมะ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าฤทธิ์เพราะอรรถว่าสำเร็จ เพราะเหตุแห่งการประกอบชอบในส่วนนั้น ๆ การละพยาบาทย่อมสำเร็จได้ด้วยความไม่พยาบาท ... การละถีนมิทธะย่อมสำเร็จได้ด้วยอาโลกสัญญา ... การละกิเลสทั้งปวงย่อมสำเร็จได้ด้วยอรหัตตมรรค เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าฤทธิ์เพราะอรรถว่าสำเร็จ เพราะ

เหตุแห่งการประกอบชอบในส่วนนั้น ๆชื่อว่าฤทธิ์เพราะอรรถว่าสำเร็จ เพราะเหตุแห่งการประกอบชอบในส่วนนั้น ๆ อย่างนี้ฤทธิ์ ๑๐ ประการเหล่านี้

จบ อิทธิกถา

๓. อภิสมยกถา

ว่าด้วยความตรัสรู้

{๖๙๕} [๖๙๕] คำว่า ความตรัสรู้ ความว่า ย่อมตรัสรู้ด้วยอะไร ย่อมตรัสรู้ด้วยจิต ย่อมตรัสรู้ด้วยจิตหรือ ถ้าอย่างนั้น บุคคลผู้ไม่มีญาณก็ตรัสรู้ได้ซิ บุคคลผู้ไม่มีญาณตรัสรู้ไม่ได้ ย่อมตรัสรู้ได้ด้วยญาณย่อมตรัสรู้ด้วยญาณหรือ ถ้าอย่างนั้น บุคคลผู้ไม่มีจิตก็ตรัสรู้ได้ซิ บุคคลผู้ไม่มีจิตตรัสรู้ไม่ได้ ย่อมตรัสรู้ได้ด้วยจิตและญาณย่อมตรัสรู้ได้ด้วยจิตและญาณหรือ ถ้าอย่างนั้น ก็ตรัสรู้ได้ด้วยกามาวจรจิตและญาณซิ ย่อมตรัสรู้ด้วยกามาวจรจิตและญาณไม่ได้ถ้าอย่างนั้น ก็ตรัสรู้ได้ด้วยรูปาวจรจิตและญาณซิ ตรัสรู้ด้วยรูปาวจรจิตและญาณไม่ได้

ถ้าอย่างนั้น ก็ตรัสรู้ได้ด้วยอรูปาวจรจิตและญาณซิ ตรัสรู้ด้วยอรูปาวจรจิตและญาณไม่ได้

ถ้าอย่างนั้น ก็ตรัสรู้ได้ด้วยกัมมัสสกตาจิตและญาณซิ ตรัสรู้ด้วยกัมมัสสกตาจิตและญาณไม่ได้