๓. อภิสมยกถา เล่ม ๓๑

เหตุแห่งการประกอบชอบในส่วนนั้น ๆชื่อว่าฤทธิ์เพราะอรรถว่าสำเร็จ เพราะเหตุแห่งการประกอบชอบในส่วนนั้น ๆ อย่างนี้ฤทธิ์ ๑๐ ประการเหล่านี้

จบ อิทธิกถา

๓. อภิสมยกถา

ว่าด้วยความตรัสรู้

{๖๙๕} [๖๙๕] คำว่า ความตรัสรู้ ความว่า ย่อมตรัสรู้ด้วยอะไร ย่อมตรัสรู้ด้วยจิต ย่อมตรัสรู้ด้วยจิตหรือ ถ้าอย่างนั้น บุคคลผู้ไม่มีญาณก็ตรัสรู้ได้ซิ บุคคลผู้ไม่มีญาณตรัสรู้ไม่ได้ ย่อมตรัสรู้ได้ด้วยญาณย่อมตรัสรู้ด้วยญาณหรือ ถ้าอย่างนั้น บุคคลผู้ไม่มีจิตก็ตรัสรู้ได้ซิ บุคคลผู้ไม่มีจิตตรัสรู้ไม่ได้ ย่อมตรัสรู้ได้ด้วยจิตและญาณย่อมตรัสรู้ได้ด้วยจิตและญาณหรือ ถ้าอย่างนั้น ก็ตรัสรู้ได้ด้วยกามาวจรจิตและญาณซิ ย่อมตรัสรู้ด้วยกามาวจรจิตและญาณไม่ได้ถ้าอย่างนั้น ก็ตรัสรู้ได้ด้วยรูปาวจรจิตและญาณซิ ตรัสรู้ด้วยรูปาวจรจิตและญาณไม่ได้

ถ้าอย่างนั้น ก็ตรัสรู้ได้ด้วยอรูปาวจรจิตและญาณซิ ตรัสรู้ด้วยอรูปาวจรจิตและญาณไม่ได้

ถ้าอย่างนั้น ก็ตรัสรู้ได้ด้วยกัมมัสสกตาจิตและญาณซิ ตรัสรู้ด้วยกัมมัสสกตาจิตและญาณไม่ได้

ถ้าอย่างนั้นก็ตรัสรู้ได้ด้วยสัจจานุโลมิกจิตและญาณซิ ตรัสรู้ด้วยสัจจานุโลมิกจิตและญาณฺไม่ได้

ถ้าอย่างนั้นก็ตรัสรู้ได้ด้วยจิตที่เป็นอดีตและญาณซิ ตรัสรู้ด้วยจิตที่เป็นอดีตและญาณไม่ได้

ถ้าอย่างนั้นก็ตรัสรู้ได้ด้วยจิตที่เป็นอนาคตและญาณซิ ตรัสรู้ด้วยจิตที่เป็นอนาคตและญาณไม่ได้

ถ้าอย่างนั้นก็ตรัสรู้ได้ด้วยโลกิยจิตที่เป็นปัจจุบันและญาณซิ ตรัสรู้ด้วยโลกิยจิตที่เป็นปัจจุบันและญาณไม่ได้ ตรัสรู้ได้ด้วยจิตที่เป็นปัจจุบันและญาณในขณะแห่งโลกุตตรมรรค

{๖๙๖} [๖๙๖] ย่อมตรัสรู้ด้วยจิตที่เป็นปัจจุบันและญาณในขณะแห่งโลกุตตรมรรคอย่างไร

ในขณะแห่งโลกุตตรมรรค จิตเป็นใหญ่ในการให้เกิดขึ้น และเป็นเหตุเป็นปัจจัยแห่งญาณ จิตอันสัมปยุตด้วยญาณนั้นมีนิโรธเป็นโคจรญาณ เป็นใหญ่ในการเห็น และเป็นเหตุเป็นปัจจัยแห่งจิต ญาณอันสัมปยุตด้วยจิตนั้นมีนิโรธเป็นโคจร ย่อมตรัสรู้ด้วยจิตที่เป็นปัจจุบันและด้วยญาณในขณะแห่งโลกุตตรมรรคอย่างนี้

{๖๙๗} [๖๙๗] ถามว่า ความตรัสรู้มีเท่านี้หรือ

ตอบว่า ไม่ใช่มีเท่านี้ ในขณะแห่งโลกุตตรมรรค ความตรัสรู้ด้วยความเห็นเป็นสัมมาทิฏฐิ ความตรัสรู้ด้วยความดำริเป็นสัมมาสังกัปปะ ความตรัสรู้ด้วยความกำหนดเป็นสัมมาวาจา ความตรัสรู้ด้วยความเป็นสมุฏฐานเป็นสัมมากัมมันตะ ความตรัสรู้ด้วยความขาวผ่องเป็นสัมมาอาชีวะ ความตรัสรู้ด้วยความประคองไว้เป็นสัมมาวายามะ ความตรัสรู้ด้วยความตั้งสติมั่นเป็นสัมมาสติ ความตรัสรู้ด้วยความไม่ฟุ้งซ่านเป็นสัมมาสมาธิ

ความตรัสรู้ด้วยความตั้งสติมั่นเป็นสติสัมโพชฌงค์ ... ความตรัสรู้ด้วยการพิจารณาหาทางเป็นอุเบกขาสัมโพชฌงค์ ความตรัสรู้ด้วยความไม่หวั่นไหวในความเป็นผู้ไม่มีศรัทธาเป็นสัทธาพละ ความตรัสรู้ด้วยความไม่หวั่นไหวในความเกียจคร้านเป็นวิริยพละ ความตรัสรู้ด้วยความไม่หวั่นไหวในความประมาทเป็นสติพละ ความตรัสรู้ด้วยความไม่หวั่นไหวในอุทธัจจะเป็นสมาธิพละ ความตรัสรู้ด้วยความไม่หวั่นไหวในอวิชชาเป็นปัญญาพละ ความตรัสรู้ด้วยความน้อมใจเชื่อเป็นสัทธินทรีย์ ความตรัสรู้ด้วยความประคองไว้เป็นวิริยินทรีย์ ความตรัสรู้ด้วยความตั้งสติมั่นเป็นสตินทรีย์ ความตรัสรู้ด้วยความไม่ฟุ้งซ่านเป็นสมาธินทรีย์

ความตรัสรู้ด้วยความเห็นเป็นปัญญินทรีย์ ความตรัสรู้ด้วยอินทรีย์เพราะอรรถว่าเป็นใหญ่ ความตรัสรู้ด้วยพละเพราะอรรถว่าไม่หวั่นไหว ความตรัสรู้ด้วยโพชฌงค์เพราะอรรถว่านำออก ความตรัสรู้ด้วยมรรคเพราะอรรถว่าเป็นเหตุ ความตรัสรู้ด้วยสติปัฏฐานเพราะอรรถว่าตั้งสติมั่น ความตรัสรู้ด้วยสัมมัปปธานเพราะอรรถว่าตั้งไว้ ความตรัสรู้ด้วยอิทธิบาทเพราะอรรถว่าให้สำเร็จ ความตรัสรู้ด้วยสัจจะเพราะอรรถว่าเป็นของแท้ ความตรัสรู้ด้วยสมถะเพราะอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่าน ความตรัสรู้ด้วยวิปัสสนาเพราะอรรถว่าพิจารณาเห็น ความตรัสรู้ด้วยสมถะและวิปัสสนาเพราะอรรถว่ามีกิจเป็นอันเดียวกัน ความตรัสรู้ด้วยธรรมคู่กันเพราะอรรถว่าไม่ล่วงเกินกัน

สีลวิสุทธิเพราะอรรถว่าสำรวมเป็นความตรัสรู้ จิตตวิสุทธิเพราะอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่านเป็นความตรัสรู้ทิฏฐิวิสุทธิ เพราะอรรถว่าเห็นเป็นความตรัสรู้ ความตรัสรู้ด้วยอธิโมกข์เพราะอรรถว่าหลุดพ้น ความตรัสรู้ด้วยวิชชาเพราะอรรถว่าแทงตลอด วิมุตติเพราะอรรถว่าบริจาค เป็นความตรัสรู้ ญาณในความสิ้นไปเพราะอรรถว่าตัดขาดเป็นความตรัสรู้ ฉันทะเป็นความตรัสรู้เพราะอรรถเป็นมูลเหตุ มนสิการเป็นความตรัสรู้เพราะอรรถว่าเป็นสมุฏฐาน ผัสสะเป็นความตรัสรู้เพราะอรรถว่าเป็นที่รวม เวทนาเป็นความตรัสรู้เพราะอรรถว่าเป็นที่ประชุม

สมาธิเป็นความตรัสรู้เพราะอรรถว่าเป็นประธาน สติเป็นความตรัสรู้เพราะอรรถว่าเป็นใหญ่ ปัญญาเป็นความตรัสรู้เพราะอรรถว่าเป็นธรรมยิ่งกว่าธรรมนั้น ๆ วิมุตติเป็นความตรัสรู้เพราะอรรถว่าเป็นสารธรรม นิพพานอันหยั่งลงในอมตะเป็นความตรัสรู้เพราะอรรถว่าเป็นที่สุด

{๖๙๘} [๖๙๘] ถามว่า ความตรัสรู้มีเท่านี้หรือ

ตอบว่า ไม่ใช่มีเท่านี้ ในขณะโสดาปัตติมรรค ความตรัสรู้เพราะอรรถว่าเห็นเป็นสัมมาทิฏฐิ ... นิพพานอันหยั่งลงในอมตะเป็นความตรัสรู้เพราะอรรถว่าเป็นที่สุด

ถามว่า ความตรัสรู้มีเท่านี้หรือ

ตอบว่า ไม่ใช่มีเท่านี้ ในขณะโสดาปัตติผล ความตรัสรู้เพราะอรรถว่าเห็นเป็นสัมมาทิฏฐิ ... ญาณในนิพพานอันไม่มีความเกิดขึ้นเป็นความตรัสรู้เพราะอรรถว่าระงับ ฉันทะเป็นความตรัสรู้เพราะอรรถว่าเป็นมูลเหตุ ... นิพพานอันหยั่งลงในอมตะเป็นความตรัสรู้เพราะอรรถว่าเป็นที่สุด

ถามว่า ความตรัสรู้มีเท่านี้หรือ

ตอบว่า ไม่ใช่มีเท่านี้ ในขณะสกทาคามิมรรค ... ในขณะสกทาคามิผล ในขณะอนาคามิมรรค ในขณะอนาคามิผล ในขณะอรหัตตมรรค ในขณะอรหัตตผล ความตรัสรู้ด้วยความเห็นเป็นสัมมาทิฏฐิ ความตรัสรู้ด้วยความดำริเป็นสัมมาสังกัปปะ ... ญาณในนิพพานอันไม่มีความเกิดขึ้นเป็นความตรัสรู้เพราะอรรถว่าระงับ ฉันทะเป็นความตรัสรู้เพราะอรรถว่าเป็นมูลเหตุ ... นิพพานอันหยั่งลงในอมตะเป็นความตรัสรู้เพราะอรรถว่าเป็นที่สุด บุคคลนี้นั้นย่อมละได้ซึ่งกิเลสทั้งเป็นส่วนอดีตอนาคตและปัจจุบัน{๖๙๙} [๖๙๙] คำว่า ย่อมละได้ซึ่งกิเลสทั้งเป็นส่วนอดีต ความว่า บุคคลย่อมละได้ซึ่งกิเลสทั้งเป็นส่วนอดีตหรือ ถ้าอย่างนั้น บุคคลนั้นก็ทำกิเลสที่สิ้นไปแล้วให้สิ้นไป ทำกิเลสที่ดับไปแล้วให้ดับไป ทำกิเลสที่ปราศไปแล้ว

ให้ปราศไป ทำกิเลสที่หมดแล้วให้หมดไป ย่อมละได้ซึ่งกิเลสทั้งเป็นส่วนอดีตอันไม่มีอยู่ เพราะเหตุนั้น บุคคลนั้นละกิเลสทั้งเป็นส่วนอดีตหาได้ไม่

คำว่า ย่อมละได้ซึ่งกิเลสทั้งเป็นส่วนอนาคต ความว่า บุคคลย่อมละได้ซึ่งกิเลสทั้งเป็นส่วนอนาคตหรือ ถ้าอย่างนั้น บุคคลนั้นก็ละกิเลสที่ยังไม่เกิด ละกิเลสที่ยังไม่บังเกิด ละกิเลสที่ยังไม่เกิดขึ้น ละกิเลสที่ยังไม่ปรากฏ ละได้ซึ่งกิเลสทั้งเป็นส่วนอนาคตอันไม่มีอยู่ เพราะเหตุนั้น บุคคลนั้นละกิเลสทั้งเป็นส่วนอนาคตหาได้ไม่

คำว่า ย่อมละได้ซึ่งกิเลสทั้งเป็นส่วนปัจุจบัน ความว่า บุคคลย่อมละได้ซึ่งกิเลสทั้งเป็นส่วนปัจจุบันหรือ ถ้าอย่างนั้น บุคคลผู้กำหนัดก็ละราคะได้ ผู้ขัดเคืองก็ละโทสะได้ ผู้หลงก็ละโมหะได้ ผู้มีมานะผูกพันก็ละมานะได้ ผู้ถือผิดก็ละทิฏฐิได้ ผู้ถึงความฟุ้งซ่านก็ละอุทธัจจะได้ ผู้ลังเลไม่แน่ใจก็ละวิจิกิจฉาได้ ผู้มีกิเลสเรี่ยวแรงก็ละอนุสัยได้ ธรรมฝ่ายดำและธรรมฝ่ายขาวซึ่งคู่กันกำลังเป็นไป มัคคภาวนาอันมีความหม่นหมองด้วยกิเลสนั้นก็มีอยู่ เพราะเหตุนั้น บุคคลละกิเลสทั้งเป็นส่วนอดีต อนาคต และปัจจุบันหาได้ไม่{๗๐๐} [๗๐๐] บุคคลย่อมละกิเลสทั้งเป็นส่วนอดีตหาได้ไม่ ละกิเลสทั้งเป็นส่วนอนาคตหาได้ไม่ ละกิเลสทั้งเป็นส่วนปัจจุบันหาได้ไม่หรือ ถ้าอย่างนั้นมัคคภาวนาก็ไม่มี การทำให้แจ้งซึ่งผลก็ไม่มี การละกิเลสก็ไม่มี ธรรมาภิสมัยก็ไม่มี

หามิได้ มัคคภาวนามีอยู่ การทำให้แจ้งซึ่งผลมีอยู่ การละกิเลสมีอยู่ ธรรมาภิสมัยมีอยู่ เหมือนอะไร เหมือนต้นไม้กำลังรุ่น ยังไม่เกิดผล บุรุษพึงตัดต้นไม้นั้นที่ราก ผลที่ยังไม่เกิดแห่งต้นไม้นั้นก็ไม่เกิดเลย ที่ยังไม่บังเกิดก็ไม่บังเกิดเลย ที่ไม่เกิดขึ้นแล้วก็ไม่เกิดขึ้นเลย ที่ยังไม่ปรากฏก็ไม่ปรากฏเลยฉันใด ความเกิดขึ้นเป็นเหตุเป็นปัจจัยแห่งความบังเกิดแห่งกิเลสทั้งหลาย จิตเห็นโทษในความเกิดขึ้นแล้วจึงแล่นไปในนิพพานอันไม่มีความ

เกิดขึ้น เพราะความที่จิตแล่นไปในนิพพานอันไม่มีความเกิดขึ้น กิเลสเหล่าใดพึงบังเกิด เพราะความเกิดขึ้นเป็นปัจจัย กิเลสเหล่านั้นที่ยังไม่เกิดก็ไม่เกิดเลย ที่ยังไม่บังเกิดก็ไม่บังเกิดเลย ที่ไม่เกิดขึ้นแล้วก็ไม่เกิดขึ้นเลย ที่ยังไม่ปรากฏก็ไม่ปรากฏเลย ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุดับ ทุกข์ก็ดับด้วยประการฉะนี้ เพราะเหตุแห่งความเป็นไป เพราะเหตุแห่งสังขารเป็นนิมิต เพราะเหตุแห่งกรรมเป็นปัจจัยแห่งความบังเกิดแห่งกิเลสทั้งหลาย จิตเห็นโทษในกรรมแล้ว จึงแล่นไปในนิพพานอันไม่มีกรรม เพราะความที่จิตแล่นไปในนิพพานอันไม่มีกรรม กิเลสเหล่าใดพึงบังเกิดเพราะกรรมเป็นปัจจัย กิเลสเหล่านั้นที่ยังไม่เกิดก็ไม่เกิดเลย ที่ยังไม่บังเกิดก็ไม่บังเกิดเลย ที่ยังไม่เกิดขึ้นก็ไม่เกิดขึ้นเลย ที่ยังไม่ปรากฏก็ไม่ปรากฏเลย เพราะเหตุดับ ทุกข์ก็ดับ ด้วยประการฉะนี้ มัคคภาวนามีอยู่ การทำให้แจ้งซึ่งผลมีอยู่ การละกิเลสมีอยู่ ธรรมาภิสมัยมีอยู่ด้วยประการฉะนี้แล

จบ อภิสมยกถา

๔. วิเวกกถา

ว่าด้วยศีลและวิเวก

[๗๐๑] เรื่อง เกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

{๗๐๑} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การงานที่ต้องทำด้วยกำลังอย่างใดอย่างหนึ่งบรรดามี การงานทั้งหมดนั้น บุคคลต้องอาศัยแผ่นดิน ตั้งอยู่บนแผ่นดินจึงทำได้ การงานที่ต้องทำด้วยกำลังนี้ บุคคลย่อมทำได้ด้วยประการอย่างนี้ แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุอาศัยศีล ตั้งอยู่ในศีลแล้ว ย่อมเจริญทำให้มากซึ่งอริยมรรคมีองค์ ๘ ได้ ฉันนั้นเหมือนกัน