๔. วิเวกกถา เล่ม ๓๑

เกิดขึ้น เพราะความที่จิตแล่นไปในนิพพานอันไม่มีความเกิดขึ้น กิเลสเหล่าใดพึงบังเกิด เพราะความเกิดขึ้นเป็นปัจจัย กิเลสเหล่านั้นที่ยังไม่เกิดก็ไม่เกิดเลย ที่ยังไม่บังเกิดก็ไม่บังเกิดเลย ที่ไม่เกิดขึ้นแล้วก็ไม่เกิดขึ้นเลย ที่ยังไม่ปรากฏก็ไม่ปรากฏเลย ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุดับ ทุกข์ก็ดับด้วยประการฉะนี้ เพราะเหตุแห่งความเป็นไป เพราะเหตุแห่งสังขารเป็นนิมิต เพราะเหตุแห่งกรรมเป็นปัจจัยแห่งความบังเกิดแห่งกิเลสทั้งหลาย จิตเห็นโทษในกรรมแล้ว จึงแล่นไปในนิพพานอันไม่มีกรรม เพราะความที่จิตแล่นไปในนิพพานอันไม่มีกรรม กิเลสเหล่าใดพึงบังเกิดเพราะกรรมเป็นปัจจัย กิเลสเหล่านั้นที่ยังไม่เกิดก็ไม่เกิดเลย ที่ยังไม่บังเกิดก็ไม่บังเกิดเลย ที่ยังไม่เกิดขึ้นก็ไม่เกิดขึ้นเลย ที่ยังไม่ปรากฏก็ไม่ปรากฏเลย เพราะเหตุดับ ทุกข์ก็ดับ ด้วยประการฉะนี้ มัคคภาวนามีอยู่ การทำให้แจ้งซึ่งผลมีอยู่ การละกิเลสมีอยู่ ธรรมาภิสมัยมีอยู่ด้วยประการฉะนี้แล

จบ อภิสมยกถา

๔. วิเวกกถา

ว่าด้วยศีลและวิเวก

[๗๐๑] เรื่อง เกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

{๗๐๑} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การงานที่ต้องทำด้วยกำลังอย่างใดอย่างหนึ่งบรรดามี การงานทั้งหมดนั้น บุคคลต้องอาศัยแผ่นดิน ตั้งอยู่บนแผ่นดินจึงทำได้ การงานที่ต้องทำด้วยกำลังนี้ บุคคลย่อมทำได้ด้วยประการอย่างนี้ แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุอาศัยศีล ตั้งอยู่ในศีลแล้ว ย่อมเจริญทำให้มากซึ่งอริยมรรคมีองค์ ๘ ได้ ฉันนั้นเหมือนกัน

{๗๐๒} [๗๐๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุอาศัยศีล ตั้งอยู่ในศีลแล้ว ย่อมเจริญ ทำให้มากซึ่งอริยมรรคมีองค์ ๘ ได้อย่างไร

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญสัมมาทิฏฐิอันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปในความสละ ย่อมเจริญสัมมาสังกัปปะ ... ย่อมเจริญสัมมาสมาธิอันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปในความสละได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุอาศัยศีล ตั้งอยู่ในศีลแล้ว ย่อมเจริญ ทำให้มากซึ่งอริยมรรคมีองค์ ๘ ได้อย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พืชคามและภูตคามเหล่าใดเหล่าหนึ่งบรรดามีพืชคามและภูตคามทั้งหมดนั้นอาศัยแผ่นดิน ตั้งอยู่บนแผ่นดิน จึงถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ได้ พืชคามและภูตคามเหล่านี้ย่อมถึงความเจริญ งอกงามไพบูลย์ด้วยประการฉะนี้ แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกันแล อาศัยศีล ตั้งอยู่ในศีลแล้ว ย่อมเจริญ ทำให้มากซึ่งอริยมรรคมีองค์ ๘ ได้ ย่อมถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ในธรรมทั้งหลายได้{๗๐๓} [๗๐๓] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุอาศัยศีล ตั้งอยู่ในศีลแล้ว เจริญทำให้มากซึ่งอริยมรรคมีองค์ ๘ ได้ ย่อมถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ในธรรมทั้งหลายได้อย่างไร

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญสัมมาทิฏฐิอันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปในความสละ ... เจริญสัมมาสมาธิอันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปในความสละ ...

๑. มัคคังคนิทเทส

แสดงองค์แห่งมรรค

[๗๐๔] สัมมาทิฏฐิมีวิเวก (ความสงัด) ๕ มีวิราคะ (ความคลายกำหนัด) ๕ มีนิโรธ (ความดับ) ๕ มีโวสสัคคะ (ความสละ) ๕ มีนิสสัย (ธรรมที่อาศัย) ๑๒ สัมมาสังกัปปะ ... สัมมาสมาธิมีวิเวก ๕ มีวิราคะ ๕ มีนิโรธ ๕ มีโวสสัคคะ ๕ มีนิสสัย ๑๒{๗๐๔} สัมมาทิฏฐิมีวิเวก ๕ คืออะไรบ้าง คือ

(๑) วิกขัมภนวิเวก (ความสงัดด้วยการข่มไว้)

(๒) ตทังควิเวก (ความสงัดด้วยองค์นั้นๆ)

(๓) สมุจเฉทวิเวก (ความสงัดด้วยการตัดขาด)

(๔) ปฏิปัสสัทธิวิเวก (ความสงัดด้วยการสงบระงับ)

(๕) นิสสรณวิเวก (ความสงัดด้วยการสลัดออก)

วิเวกเป็นเครื่องข่มนิวรณ์ของภิกษุผู้เจริญปฐมฌาน ตทังควิเวกของภิกษุผู้เจริญสมาธิมีส่วนในการทำลายทิฏฐิ สมุจเฉทวิเวกของภิกษุผู้เจริญโลกุตตรมรรคอันให้ถึงความสิ้นไป ปฏิปัสสัทธิวิเวกในขณะผล นิสสรณวิเวกเป็นที่ดับคือนิพพาน สัมมาทิฏฐิมีวิเวก ๕ เหล่านี้ ภิกษุเป็นผู้เกิดฉันทะน้อมใจไปด้วยศรัทธา และมีจิตตั้งมั่นด้วยดีในวิเวก ๕ นี้{๗๐๕} [๗๐๕] สัมมาทิฏฐิมีวิราคะ ๕ อะไรบ้าง คือ

(๑) วิกขัมภนวิราคะ (ความคลายกำหนัดด้วยการข่มไว้)

(๒) ตทังควิราคะ (ความคลายกำหนัดด้วยองค์นั้น ๆ)

(๓) สมุจเฉทวิราคะ (ความคลายกำหนัดด้วยการตัดขาด)

(๔) ปฏิปัสสัทธิวิราคะ (ความคลายกำหนัดด้วยการระงับ)

(๕) นิสสรณวิราคะ (ความคลายกำหนัดด้วยการสลัดออก)

วิราคะเป็นเครื่องข่มนิวรณ์ของภิกษุผู้เจริญปฐมฌาน ... นิสสรณวิราคะเป็นที่ดับ คือ นิพพาน ๑ สัมมาทิฏฐิมีวิราคะ ๕ เหล่านี้ ภิกษุเป็นผู้เกิดฉันทะน้อมใจไปด้วยศรัทธาและมีจิตตั้งมั่นด้วยดีในวิราคะ ๕ นี้{๗๐๖} [๗๐๖] สัมมาทิฏฐิมีนิโรธ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

(๑) วิกขัมภนนิโรธ (ความดับด้วยการข่มไว้)

(๒) ตทังคนิโรธ (ความดับด้วยองค์นั้น ๆ)

(๓) สมุจเฉทนิโรธ (ความดับด้วยการตัดขาด)

(๔) ปฏิปัสสัทธินิโรธ (ความดับด้วยการสงบระงับ)

(๕) นิสสรณนิโรธ (ความดับด้วยการสลัดออก)

นิโรธเป็นเครื่องข่มนิวรณ์ของภิกษุผู้เจริญปฐมฌาน ... นิสสรณนิโรธเป็นที่ดับคืออมตธาตุ สัมมาทิฏฐิมีนิโรธ ๕ เหล่านี้ ภิกษุเป็นผู้เกิดฉันทะน้อมใจไปด้วยศรัทธา และมีจิตตั้งมั่นด้วยดีในนิโรธ ๕ นี้{๗๐๗} [๗๐๗] สัมมาทิฏฐิมีโวสสัคคะ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

(๑) วิกขัมภนนิโรธ (ความสละด้วยการข่มไว้)

(๒) ตทังคนิโรธ (ความสละด้วยองค์นั้น ๆ)

(๓) สมุจเฉทนิโรธ (ความสละด้วยการตัดขาด)

(๔) ปฏิปัสสัทธินิโรธ (ความสละด้วยการสงบระงับ)

(๕) นิสสรณนิโรธ (ความสละด้วยการสลัดออก)

โวสสัคคะเป็นเครื่องข่มนิวรณ์ของภิกษุผู้เจริญปฐมฌาน ... นิสสรณโวสสัคคะ เป็นนิโรธคือนิพพาน ๑ สัมมาทิฏฐิมีโวสสัคคะ ๕ เหล่านี้ ภิกษุเป็นผู้เกิดฉันทะน้อมใจไปด้วยศรัทธา และมีจิตตั้งมั่นด้วยดีในโวสสัคคะ ๕ นี้

สัมมาทิฏฐิมีวิเวก ๕ มีวิราคะ ๕ มีนิโรธ ๕ มีโวสสัคคะ ๕ มีนิสสัย ๑๒ เหล่านี้

{๗๐๘} [๗๐๘] สัมมาสังกัปปะ ... สัมมาวาจา ... สัมมากัมมันตะ ... สัมมาอาชีวะ ... สัมมาวายามะ ... สัมมาสติ ...

สัมมาสมาธิมีวิเวก ๕ คืออะไรบ้าง คือ

(๑) วิกขัมภนวิเวก (๒) ตทังควิเวก

(๓) สมุจเฉทวิเวก (๔) ปฏิปัสสัทธิวิเวก

(๕) นิสสรณวิเวก

วิเวกเป็นเครื่องข่มนิวรณ์ของภิกษุผู้เจริญปฐมฌานตทังควิเวกของภิกษุผู้เจริญสมาธิอันมีส่วนทำลายทิฏฐิ สมุจเฉทวิเวกของภิกษุผู้เจริญโลกุตตรมรรคอันให้ถึงความสิ้นไป ปฏิปัสสัทธิวิเวกในขณะผล นิสสรณวิเวกเป็นที่ดับคือนิพพาน สัมมาสมาธิมีวิเวก ๕ เหล่านี้ ภิกษุเป็นผู้เกิดฉันทะ น้อมใจไปด้วยศรัทธา และมีจิตตั้งมั่นด้วยดีในวิเวก ๕ นี้{๗๐๙} [๗๐๙] สัมมาสมาธิมีวิราคะ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

(๑) วิกขัมภนวิราคะ (๒) ตทังควิราคะ

(๓) สมุจเฉทวิราคะ (๔) ปฏิปัสสัทธิวิราคะ

(๕) นิสสรณวิราคะ

วิราคะเป็นเครื่องข่มนิวรณ์ของภิกษุผู้เจริญปฐมฌาน ... นิสสรณวิราคะเป็นที่ดับคือนิพพาน สัมมาสมาธิมีวิราคะ ๕ เหล่านี้ ภิกษุเป็นผู้เกิดฉันทะ น้อมใจไปด้วยศรัทธา และมีจิตตั้งมั่นด้วยดีในวิราคะ ๕ นี้

{๗๑๐} [๗๑๐] สัมมาสมาธิมีนิโรธ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

(๑) วิกขัมภนนิโรธ (๒) ตทังคนิโรธ

(๓) สมุจเฉทนิโรธ (๔) ปฏิปัสสัทธินิโรธ

(๕) นิสสรณนิโรธ

นิโรธเป็นเครื่องข่มนิวรณ์ของภิกษุผู้เจริญปฐมฌาน ... ปฏิปัสสัทธินิโรธในขณะผล นิสสรณเป็นที่ดับคืออมตธาตุ สัมมาสมาธิมีนิโรธ ๕ เหล่านี้ ภิกษุเป็นผู้เกิดฉันทะ น้อมใจไปด้วยศรัทธา และมีจิตตั้งมั่นอยู่ด้วยดีในนิโรธ ๕ นี้

{๗๑๑} [๗๑๑] สัมมาสมาธิมีโวสสัคคะ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

(๑) วิกขัมภนโวสสัคคะ (๒) ตทังคโวสสัคคะ

(๓) สมุจเฉทโวสสัคคะ (๔) ปฏิปัสสัทธิโวสสัคคะ

(๕) นิสสรณโวสสัคคะ

โวสสัคคะเป็นเครื่องข่มนิวรณ์ของภิกษุผู้เจริญปฐมฌานตทังคโวสสัคคะของภิกษุผู้เจริญสมาธิอันมีส่วนทำลายทิฏฐิ สมุจเฉทโวสสัคคะของภิกษุผู้เจริญโลกุตตรมรรค อันให้ถึงความสิ้นไป ปฏิปัสสัทธิโวสสัคคะในขณะผล นิสสรณโวสสัคคะ เป็นที่ดับคือนิพพาน สัมมาสมาธิมีความสละ ๕ เหล่านี้ ภิกษุเป็นผู้เกิดฉันทะ น้อมใจไปด้วยศรัทธา และมีจิตตั้งมั่นด้วยดีในความสละ ๕ นี้สัมมาสมาธิมีวิเวก ๕ มีวิราคะ ๕ มีนิโรธ ๕ มีโวสสัคคะ ๕ มีนิสสัย ๑๒ เหล่านี้

{๗๑๒} [๗๑๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การงานที่ต้องทำด้วยกำลังอย่างใดอย่างหนึ่งบรรดามี การงานทั้งหมดนั้นบุคคลต้องอาศัยแผ่นดิน ตั้งอยู่บนแผ่นดินจึงทำได้ การงานที่ต้องทำด้วยกำลังนี้บุคคลย่อมทำได้ด้วยประการฉะนี้ แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุอาศัยศีล ตั้งอยู่ในศีลแล้วย่อมเจริญ ย่อมทำให้มาก ซึ่งโพชฌงค์ ๗ ได้ฉันนั้นเหมือนกัน ... ภิกษุเจริญ ทำให้มากซึ่งโพชฌงค์ ๗ ย่อมถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ในธรรมทั้งหลาย ...

ภิกษุเจริญ ทำให้มากซึ่งพละ ๕ ... ภิกษุเจริญ ทำให้มากซึ่งพละ ๕ ย่อมถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ในธรรมทั้งหลาย ... ภิกษุเจริญ ทำให้มากซึ่งอินทรีย์ ๕ ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พืชคามและภูตคามเหล่าใดเหล่าหนึ่งบรรดามีพืชคามและภูตคามทั้งหมดนั้น อาศัยแผ่นดิน ตั้งอยู่บนแผ่นดิน จึงถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ได้ พืชคามและภูตคามเหล่านั้นย่อมถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ด้วยประการฉะนี้ แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกันแล อาศัยศีล ตั้งอยู่ในศีลแล้ว เจริญ ทำให้มากอยู่ซึ่งอินทรีย์ ๕ ย่อมถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ในธรรมทั้งหลาย{๗๑๓} [๗๑๓] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุอาศัยศีล ตั้งอยู่ในศีล เจริญ ทำให้มากซึ่งอินทรีย์ ๕ ย่อมถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ในธรรมทั้งหลายอย่างไร

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญสัทธินทรีย์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปในความสละ เจริญวิริยินทรีย์ ... เจริญสตินทรีย์ ... เจริญสมาธินทรีย์ ... เจริญปัญญินทรีย์ อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปในความสละ

๒. อินทริยนิทเทส

แสดงอินทรีย์

สัทธินทรีย์มีวิเวก ๕ มีวิราคะ ๕ มีนิโรธ ๕ มีโวสสัคคะ ๕ มีนิสสัย ๑๒ วิริยินทรีย์ ... สตินทรีย์ ... สมาธินทรีย์ ... ปัญญินทรีย์มีวิเวก ๕ มีวิราคะ ๕ มีนิโรธ ๕ มีโวสสัคคะ ๕ มีนิสสัย ๑๒

{๗๑๔} [๗๑๔] สัทธินทรีย์มีวิเวก ๕ คืออะไรบ้าง คือ

(๑) วิกขัมภนวิเวก (๒) ตทังควิเวก

(๓) สมุจเฉทวิเวก (๔) ปฏิปัสสัทธิวิเวก

(๕) นิสสรณวิเวก

วิเวกเป็นเครื่องข่มนิวรณ์ของภิกษุผู้เจริญปฐมฌานตทังควิเวกของภิกษุผู้เจริญสมาธิอันมีส่วนทำลายทิฏฐิ สมุจเฉทวิเวกของภิกษุผู้เจริญโลกุตตรมรรคอันให้ถึงความสิ้นไป ปฏิปัสสัทธิวิเวกในขณะผล นิสสรณวิเวกเป็นที่ดับคือนิพพาน สัทธินทรีย์มีวิเวก ๕ เหล่านี้ ภิกษุเป็นผู้เกิดฉันทะ น้อมใจไปด้วยศรัทธา และมีจิตตั้งมั่นด้วยดีในวิเวก ๕ นี้ ... สัทธินทรีย์มีวิเวก ๕ มีวิราคะ ๕ มีนิโรธ ๕ มีโวสสัคคะ ๕ มีนิสัย ๑๒ เหล่านี้ วิริยินทรีย์ ... สตินทรีย์ ... สมาธินทรีย์...

ปัญญินทรีย์มีวิเวก ๕ อะไรบ้าง คือ

(๑) วิกขัมภนวิเวก (๒) ตทังควิเวก

(๓) สมุจเฉทวิเวก (๔) ปฏิปัสสัทธิวิเวก

(๕) นิสสรณวิเวก

... ปัญญินทรีย์มีวิเวก ๕ มีวิราคะ ๕ มีนิโรธ ๕ มีโวสสัคคะ ๕ มีนิสสัย ๑๒ เหล่านี้ ฉะนี้แล

จบ วิเวกกถา

๕. จริยากถา

ว่าด้วยจริยา ๘

{๗๑๕} [๗๑๕] คำว่า จริยา ได้แก่ จริยา ๘ คือ

(๑) อิริยาปถจริยา (๒) อายตนจริยา

(๓) สติจริยา (๔) สมาธิจริยา