พระอภิธรรมปิฎก · วรรคที่ ๙
อตีตานาคตปัจจุปปันนกถา เล่ม ๓๗
Text layerBuddha’s wordsItems ๑๓๖๘–๑๓๗๔ (Royal Thai)12/12 in วรรคที่ ๙4 editionsThis collection answers by quoting only — the text as each edition has it, never summarised, interpreted, or scored for reliability
พระอภิธรรมปิฎก กถาวัตถุ วรรคที่ ๙ อตีตานาคตปัจจุปปันนกถา (Royal Thai Volume 37 · Mahachula Volume 37 · Mahamakut Volume 81 · Chaloem Phrakiat Volume 37)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙), vol. 37, pp. 674–678
(๙๔) ๑๑. อตีตานาคตปัจจุปปันนกถา
ว่าด้วยเรื่องบุคคลผู้ประกอบด้วยอดีต อนาคต และปัจจุบัน
{๑๓๖๘} [๕๖๘] สกวาทีถามว่า บุคคลเป็นผู้ประกอบด้วยอดีตหรือ ?
ส. อดีตดับไปแล้ว ปราศไปแล้ว แปรไปแล้ว สิ้นไปแล้ว สาบสูญไปแล้ว มิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่าอดีตดับไปแล้ว ปราศไปแล้ว แปรไปแล้ว สิ้นไปแล้ว สาบสูญไปแล้ว ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “บุคคลเป็นผู้ประกอบด้วยอดีต”{๑๓๖๙} ส. บุคคลเป็นผู้ประกอบด้วยอนาคตหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. อนาคตยังไม่เกิด ยังไม่มี ยังไม่เกิดพร้อม ยังไม่บังเกิด ยังไม่บังเกิดเฉพาะ ยังไม่ปรากฏ มิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
- ๑ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายอันธกะ ซึ่งมีความเห็นโดยไม่แยกแยะว่าบุคคลผู้ได้สมาบัติ ๘ เป็นผู้ประกอบด้วยฌานทั้งที่เป็นอดีตและที่เป็นอนาคต ซึ่งต่างจากความเห็นของฝ่ายสกวาทีที่เห็นโดยแยกแยะว่า ในเรื่องการประกอบหรือการบรรลุคุณวิเศษที่เป็นอดีตและอนาคตนี้ พึงทราบได้โดยอาศัยบัญญัติ ๒ ประการ คือ (๑) สมันนาคตบัญญัติ บัญญัติเกี่ยวกับลักษณะของผู้ประกอบด้วยสภาวธรรม (๒) ปฏิลาภบัญญัติ บัญญัติเกี่ยวกับลักษณะการได้บรรลุสภาวธรรมเป็นข้อวินิจฉัย ในบัญญัติ ๒ ประการนั้น บุคคลผู้พรั่งพร้อมด้วยสภาวธรรมที่เป็นปัจจุบัน เรียกว่า สมันนาคตบุคคลหรือสมันนาคตบัญญัติ ส่วนสมาบัติทั้งหลายของบุคคคลผู้ได้สมาบัติ ๘ ย่อมไม่เป็นไปในขณะเดียวกัน คือ สมาบัติอย่างหนึ่งเป็นอดีต อย่างหนึ่งเป็นอนาคต อย่างหนึ่งเป็นปัจจุบัน ก็จริง ถึงกระนั้น บุคคลนั้นก็เรียกว่าปฏิลาภีบุคคล คือเป็นผู้ได้สมาบัติ ๘ อยู่นั้นเอง เพราะสมาบัติ ๘ นั้นเป็นสภาวะที่บุคคลนั้นรู้แจ้งแล้วโดยไม่เสื่อม (อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๔๘)
ส. หากว่าอนาคตยังไม่เกิด ยังไม่มี ยังไม่เกิดพร้อม ยังไม่บังเกิด ยังไม่บังเกิดเฉพาะ ยังไม่ปรากฏ ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “บุคคลเป็นผู้ประกอบด้วยอนาคต”{๑๓๗๐} [๕๖๙] ส. บุคคลเป็นผู้ประกอบด้วยรูปขันธ์ที่เป็นอดีต เป็นผู้ประกอบด้วยรูปขันธ์ที่เป็นอนาคต เป็นผู้ประกอบด้วยรูปขันธ์ที่เป็นปัจจุบันหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เป็นผู้ประกอบด้วยรูปขันธ์ ๓ หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. บุคคลเป็นผู้ประกอบด้วยขันธ์ ๕ ที่เป็นอดีต เป็นผู้ประกอบด้วยขันธ์ ๕ ที่เป็นอนาคต เป็นผู้ประกอบด้วยขันธ์ ๕ ที่เป็นปัจจุบันหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. บุคคลเป็นผู้ประกอบด้วยขันธ์ ๑๕ หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๓๗๑} ส. บุคคลเป็นผู้ประกอบด้วยจักขายตนะที่เป็นอดีต เป็นผู้ประกอบด้วยจักขายตนะที่เป็นอนาคต เป็นผู้ประกอบด้วยจักขายตนะที่เป็นปัจจุบันหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. บุคคลเป็นผู้ประกอบด้วยจักขายตนะ ๓ หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. บุคคลเป็นผู้ประกอบด้วยอายตนะ ๑๒ ที่เป็นอดีต เป็นผู้ประกอบด้วยอายตนะ ๑๒ ที่เป็นอนาคต เป็นผู้ประกอบด้วยอายตนะ ๑๒ ที่เป็นปัจจุบันหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เป็นผู้ประกอบด้วยอายตนะ ๓๖ หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๓๗๒} ส. บุคคลเป็นผู้ประกอบด้วยจักขุธาตุที่เป็นอดีต เป็นผู้ประกอบด้วยจักขุธาตุที่เป็นอนาคต เป็นผู้ประกอบด้วยจักขุธาตุที่เป็นปัจจุบันหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส.. บุคคลเป็นผู้ประกอบด้วยจักขุธาตุ ๓ หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. บุคคลเป็นผู้ประกอบด้วยธาตุ ๑๘ ที่เป็นอดีต เป็นผู้ประกอบด้วยธาตุ ๑๘ ที่เป็นอนาคต เป็นผู้ประกอบด้วยธาตุ ๑๘ ที่เป็นปัจจุบันหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. บุคคลเป็นผู้ประกอบด้วยธาตุ ๕๔ หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๓๗๓} ส. บุคคลเป็นผู้ประกอบด้วยจักขุนทรีย์ที่เป็นอดีต เป็นผู้ประกอบด้วยจักขุนทรีย์ที่เป็นอนาคต เป็นผู้ประกอบด้วยจักขุนทรีย์ที่เป็นปัจจุบันหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. บุคคลเป็นผู้ประกอบด้วยจักขุนทรีย์ ๓ หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. บุคคลเป็นผู้ประกอบด้วยอินทรีย์ ๒๒ ที่เป็นอดีต เป็นผู้ประกอบด้วยอินทรีย์ ๒๒ ที่เป็นอนาคต เป็นผู้ประกอบด้วยอินทรีย์ ๒๒ ที่เป็นปัจจุบันหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เป็นผู้ประกอบด้วยอินทรีย์ ๖๖ หรือ
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๓๗๔} [๕๗๐] ป. ท่านไม่ควรยอมรับว่า “บุคคลเป็นผู้ประกอบด้วยอดีตและอนาคต” หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. บุคคลผู้มีปกติเพ่งวิโมกข์ ๘ ผู้ได้ตามปรารถนาซึ่งฌาน ๔ ผู้มีปกติได้อนุปุพพวิหารสมาบัติ ๙ มีอยู่ มิใช่หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. หากว่าบุคคลผู้มีปกติเพ่งวิโมกข์ ๘ ผู้ได้ตามปรารถนาซึ่งฌาน ๔ ผู้มีปกติได้อนุปุพพวิหารสมาบัติ ๙ มีอยู่ ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรยอมรับว่า “บุคคลเป็นผู้ประกอบด้วยอดีตและอนาคต”
จบ อตีตานาคตปัจจุปปันนกถา
จบ นวมวรรค
รวมกถาที่มีในวรรคนี้ คือ
๑. อานิสังสกถา ๒. อมตารัมมณกถา
๓. รูปังสารัมมณันติกถา ๔. อนุสยาอนารัมมณาติกถา
๕. ญาณังอนารัมมณันติกถา ๖. อดีตานาคตารัมมณกถา
๗. วิตักกานุปติตกถา ๘. วิตักกวิปผารสัททกถา
๙. นยถาจิตตัสสวาจาติกถา ๑๐. นยถาจิตตัสสกายกัมมันติกถา
๑๑. อตีตานาคตปัจจุปปันนกถา
๑๐. ทสมวรรค
(๙๕) ๑. นิโรธกถา
ว่าด้วยเรื่องความดับแห่งจิต
{๑๓๗๕} [๕๗๑] สกวาทีถามว่า เมื่อขันธ์ ๕ ที่แสวงหาอุบัติยังไม่ทันดับ ขันธ์ ๕ ที่เป็นกิริยาก็เกิดขึ้นได้หรือ ?
ส. มีความประชุมแห่งขันธ์ ๑๐ ขันธ์ ๑๐ มาพบกันได้หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. มีความประชุมแห่งขันธ์ ๑๐ ขันธ์ ๑๐ มาพบกันได้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. มีความประชุมแห่งผัสสะ ๒ ... แห่งจิต ๒ ดวงหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๓๗๖} ส. เมื่อขันธ์ ๕ ที่แสวงหาอุบัติยังไม่ทันดับ ขันธ์ ๔ ที่เป็นกิริยาก็เกิดขึ้นได้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. มีความประชุมแห่งขันธ์ ๙ ขันธ์ ๙ มาพบกันได้หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
- ๑ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายอันธกะ ซึ่งมีความเห็นว่า ขันธ์ ๕ คือ นามขันธ์ ๕ ที่เป็นกุศลหรืออกุศล และรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน ซึ่งเรียกว่ากิริยาขันธ์ ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับภังคขณะ(ช่วงดับ) แห่งภวังคจิตที่แสวงหาอุบัติหรือปฏิสนธิ แต่เมี่อขันธ์เหล่านั้นยังไม่ทันเกิดขึ้น ขณะที่ภวังคจิตดับลง ก็จะพึงมีช่วงระยะที่ความสืบต่อแห่งจิตดวงนั้นขาดหายไปได้ (อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๔๘) กล่าวโดยง่าย คือ ขณะที่จิตดวงก่อนยังไม่ทันดับ จิตดวงใหม่ก็เบียดเกิดขึ้นมาได้
End of อตีตานาคตปัจจุปปันนกถา