วิมุตตกถา เล่ม ๓๗

วรรคที่ ๕

วิมุตตกถา

[๑๐๒๖] สกวาที วิมุตติญาณ ชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว หรือ ?

ปรวาที ถูกแล้ว.

ส. วิมุตติญาณ ไม่ว่าอย่างใดหมด ชื่อว่าหลุดพ้น

แล้ว หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ส. วิมุตติญาณ ชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. ปัจจเวกขณญาณ ชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

ส. วิมุตติญาณ ชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. วิมุตติญาณของโคตรภูบุคคล ชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว

หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

[๑๐๒๗] ส. วิมุตติญาณของบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้ง ซึ่ง

โสดาปัตติผล ชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. ญาณของพระโสดาบัน เป็นญาณของผู้ถึง ได้

เฉพาะ บรรลุ ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล

หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ส. วิมุตติญาณของบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้ง ซึ่ง

สกทาคามิผล ชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. ญาณของพระสกทาคามี เป็นญาณของผู้ถึง ได้

เฉพาะ บรรลุ ทำให้แจ้งซึ่งสกทาคามิผล หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

ส. วิมุตติญาณของบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้ง ซึ่ง

อนาคามิผล ชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. ญาณของพระอนาคามี เป็นญาณของบุคคลผู้ถึง

ได้เฉพาะ บรรลุุ ทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผล หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

ส. วิมุตติญาณของบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้ง ซึ่ง

อรหัตผล ชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. ญาณของพระอรหันต์ ชื่อว่า ญาณของผู้ถึง ได้

เฉพาะ บรรลุ ทำให้แจ้งซึ่งอรหัตผล หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

[๑๐๒๘] ส. วิมุตติญาณของบุคคล ผู้มีความพร้อมเพรียงด้วย

โสดาปัตติผล ชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. วิมุตติญาณของบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้ง ซึ่ง

โสดาปัตติผล ชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ส. วิมุตติญาณของบุคคล ผู้มีความพร้อมเพรียงด้วย

สกทาคามิผล ชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. วิมุตติญาณของบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้ง ซึ่ง

สกทาคามิผล ชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ส. วิมุตติญาณของบุคคล ผู้มีความพร้อมเพรียงด้วย

อนาคามิผล ชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. วิมุตติญาณของบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้ง ซึ่ง

อนาคามิผล ชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

ส. วิมุตติญาณของบุคคล ผู้มีความพร้อมเพรียงด้วย

อรหัตผล ชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. วิมุตติญาณของบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้ง ซึ่ง

อรหัตผล ชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

[๑๐๒๙] ส. วิมุตติญาณของบุคคล ผู้มีความพร้อมเพรียงด้วย

โสดาปัตติผล ชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว และนั้นเป็น

ญาณของผู้บรรลุผล หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. วิมุตติญาณของบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้ง ซึ่ง

โสดาปัตติผล ชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว และนั้นเป็น

ญาณของผู้บรรลุผล หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

ส. วิมุตติญาณของบุคคล ผู้มีความพร้อมเพรียงด้วย

สกทาคามิผล ชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว และนั้นเป็น

ญาณของผู้บรรลุผล หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. วิมุตติญาณของบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้ง ซึ่ง

สกทาคามิผล ชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว และนั้นเป็นญาณของผู้บรรลุ หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

ส. วิมุตติญาณของบุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วย

อนาคามิผล ชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว และนั้นเป็น

ญาณของผู้บรรลุผล หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. วิมุตติญาณของบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้ง ซึ่ง

อนาคามิผล ชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว และนั้นเป็น

ของผู้บรรลุผล หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

ส. วิมุตติญาณของบุคคล ผู้มีความพร้อมเพรียงด้วย

อรหัตตผล ชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว และนั้นเป็น

ญาณของบุคคลผู้บรรลุผล หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. วิมุตติญาณของบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้ง ซึ่ง

อรหัตผล ชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว และนั้นเป็น

ญาณของบุคคลผู้บรรลุผล หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

วิมุตตกถา จบ

อรรถกถาวิมุตตกถา

ว่าด้วยวิมุตติ

บัดนี้ ชื่อว่า เรื่องวิมุตติ คือการหลุดพ้น. ในเรื่องนั้น คำว่าวิมุตตญาณ เป็นชื่อของญาณทั้ง ๔ คือ วิปัสสา ๑. มัคค ๑.

ผล ๑. และปัจจเวกขณญาณ ๑. บรรดาญาณเหล่านั้น วิปัสสนาชื่อว่า วิมุตติญาณ เพราะหลุดพ้นแล้วจากนิมิตตารมณ์เป็นนิตย์ หรือเพราะความเป็นตทังควิมุติ มรรค ชื่อว่า สมุจเฉทวิมุติ ผล ชื่อว่าปฏิปัสสัทธิวิมุติ ก็ปัจจเวกขณญาณย่อมรู้ซึ่งวิมุติ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า วิมุตติญาณ ในวิมุตติญาณ ๔ อย่าง อย่างนี้ ผลญาณเท่านั้นหลุดพ้นแล้วโดยสิ้นเชิง วิมุตติญาณ ๓ ที่เหลืออันใคร ๆ ไม่พึงกล่าวว่าหลุดพ้นแล้ว หรือว่าไม่หลุดพ้นแล้ว ดังนี้ เพราะฉะนั้น ชนเหล่าใดมีความเห็นผิดดุจลัทธิของนิกายอันธกะทั้งหลายว่า วิมุตติญาณหลุด-พ้นแล้วโดยไม่แปลกกันเลย เพราะไม่กล่าวว่า วิมุตติญาณชื่อนี้หลุด-พ้นแล้ว ดังนี้ คำถามของสกวาทีหมายถึงชนเหล่านั้น คำตอบรับรองเป็นของปรวาที. ถูกถามอีกว่า วิมุตติญาณไม่ว่าอย่างใดหมดชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว ปรวาทีตอบปฏิเสธ เพราะหมายเอาปัจจเวกขณญาณเป็นต้น ถูกถามว่า ของบุคคลผู้ปฏิบัติ เป็นต้น ก็ตอบรับรองหมายเอาความไม่มีอาสวะของมรรคญาณ. สกวาทีกล่าวว่า ญาณของ

พระโสดาบัน ดังนี้ เป็นต้นอีก เพื่อท้วงว่า ก็ญาณนั้นไม่ใช่ญาณของพระโสดาบันผู้ตั้งอยู่ในผล แต่ก็ชื่อว่า วิมุตติญาณหรือ ดังนี้.

พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงโดยอุบายนี้ ดังนี้แล.

อรรถกถาวิมุตตกถา จบ

อเสกขญาณกถา

[๑๐๓๐] สกวาที พระเสกขะ มีญาณของพระเสกขะ หรือ ?

ปรวาที ถูกแล้ว.

ส. พระเสกขะ รู้เห็นธรรมของพระอเสกขะได้

เข้าถึงอยู่ ถูกต้องด้วยกายอยู่ ซึ่งธรรมของพระอเสกขะที่ตนเห็นแล้วรู้แล้ว ทำให้แจ้งแล้วได้ หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ส. ธรรมของพระอเสกขะ อันพระเสกขะ รู้ไม่ได้

เห็นไม่ได้ เมื่อมิได้เห็น มิได้รู้ ก็เข้าถึงไม่ได้ ถูกต้องด้วยกายไม่ได้มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. หากว่า ธรรมของพระอเสกขะ อันพระเสกขะ

รู้ไม่ได้ เห็นไม่ได้ เมื่อมิได้เห็น มิได้รู้ มิได้ทำให้แจ้ง ก็เข้าถึงไม่ได้ ถูกต้องด้วยกายไม่ได้ ก็ต้องไม่กล่าวว่า พระเสกขะมีญาณของพระอเสกขะ.

[๑๐๓๑] ส. พระอเสกขะ มีญาณของพระอเสกขะ พระ-อเสกขะรู้เห็นธรรมของพระอเสกขะได้ เข้าถึงอยู่ ถูกต้องด้วยกายอยู่ซึ่งธรรมของพระอเสกขะ ที่ตนเห็นแล้ว รู้แจ้งแล้ว ทำให้แจ้งแล้วได้หรือ ?