จิตตฐิติกถา เล่ม ๓๗

ส. พาลปุถุชนผู้กล่าวคำว่า ทุกข์ ก็ชื่อว่าเจริญมรรคได้หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. บุคคลผู้ฆ่ามารดา ... ผู้ฆ่าบิดา ... ผู้ฆ่าพระอรหันต์ ... ผู้ทำโลหิตุปบาท ... ผู้ทำสังฆเภทกล่าวคำว่า ทุกข์ ก็ชื่อว่าเจริญมรรคได้หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

จบ ทุกขาหารกถา

(๑๖) ๗. จิตตฐิติกถา

ว่าด้วยเรื่องจิตดวงหนึ่งตั้งอยู่ได้นาน

{๖๒๔} [๓๓๕] สกวาทีถามว่า จิตดวงหนึ่งตั้งอยู่ได้ตลอดวันหรือ ?

ปรวาทีตอบว่า ถูกแล้ว

ส. กึ่งวันเป็นอุปปาทขณะ (ขณะเกิดขึ้น) กึ่งวันเป็นวยขณะ (ขณะเสื่อม) หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๖๒๕} ส. จิตดวงหนึ่งตั้งอยู่ได้ตลอด ๒ วันหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. วันหนึ่งเป็นอุปปาทขณะ อีกวันหนึ่งเป็นวยขณะหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๖๒๖} ส. จิตดวงหนึ่งตั้งอยู่ได้ตลอด ๔ วัน ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๘ วัน ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๑๐ วัน ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๒๐ วัน ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๑ เดือน ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๒ เดือน ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๔ เดือน ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๘ เดือน ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๑๐ เดือน ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๑ ปี ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๒ ปี ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๔ ปี ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๘ ปี ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๑๐ ปี ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๒๐ ปี ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๓๐ ปี ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๔๐ ปี ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๕๐ ปี ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๑๐๐ ปี ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๒๐๐ ปี ... ตั้งอยู่ได้ตลอด

๔๐๐ ปี ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๕๐๐ ปี ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๑,๐๐๐ ปี ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๒,๐๐๐ ปี ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๔,๐๐๐ ปี ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๘,๐๐๐ ปี ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๑๖,๐๐๐ ปี ...ตั้งอยู่ได้ตลอดกัปหนึ่ง ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๒ กัป ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๔ กัป ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๘ กัป ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๑๖ กัป ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๓๒ กัป ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๖๔ กัป ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๕๐๐ กัป ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๑,๐๐๐ กัป ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๒,๐๐๐ กัป ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๔,๐๐๐ กัป ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๘,๐๐๐ กัป ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๑๖,๐๐๐ กัป ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๒๐,๐๐๐ กัป ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๔๐,๐๐๐ กัป ... ตั้งอยู่ได้ตลอด ๖๐,๐๐๐ กัป ... จิตดวงหนึ่งตั้งอยู่ได้ตลอด ๘๔,๐๐๐ กัปหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ๔๒,๐๐๐ กัปเป็นอุปปาทขณะ อีก ๔๒,๐๐๐ กัปเป็นวยขณะหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๖๒๗} ส. จิตดวงหนึ่งตั้งอยู่ตลอดวันหนึ่งหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ธรรมอื่น ๆ ที่เกิดขึ้นแล้วดับไปแม้มากครั้งในวันหนึ่งมีอยู่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ธรรมเหล่านั้นเปลี่ยนแปลงไปเร็วกว่าจิตหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๖๒๘} ส. ธรรมเหล่านั้นเปลี่ยนแปลงไปเร็วกว่าจิตหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่พิจารณาเห็นธรรมอื่นแม้อย่างหนึ่งที่จะเปลี่ยนแปลงได้เร็ว เหมือนจิตเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้จะอุปมาว่าจิตเปลี่ยนแปลงได้เร็วเท่าใดนั้นก็ทำได้มิใช่ง่าย” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ธรรมเหล่านั้นเปลี่ยนแปลงไปเร็วกว่าจิต”

{๖๒๙} ส. ธรรมเหล่านั้นเปลี่ยนแปลงไปเร็วกว่าจิตหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วานรเมื่อท่องเที่ยวไปในป่าใหญ่ย่อมยึดกิ่งไม้ไว้ ปล่อยกิ่งนั้นแล้วก็ยึดกิ่งอื่น ปล่อยกิ่งอื่นนั้นแล้วก็เหนี่ยวกิ่งใหม่ต่อไป แม้ฉันใด สิ่งที่ตถาคตเรียกว่า ‘จิต’ บ้าง ‘มโน’ บ้าง ‘วิญญาณ’ บ้าง นั้นในตอนกลางคืนและตอนกลางวัน ดวงหนึ่งเกิดขึ้น ดวงหนึ่งดับไป ฉันนั้นเหมือนกันแล” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ธรรมเหล่านั้นเปลี่ยนแปลงไปเร็วกว่าจิต”

{๖๓๐} [๓๓๖] ส. จิตดวงหนึ่งตั้งอยู่ได้ตลอดวันหนึ่งหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. จักขุวิญญาณตั้งอยู่ได้ตลอดวันหนึ่งหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. โสตวิญญาณ ... ฆานวิญญาณ ... ชิวหาวิญญาณ ... กายวิญญาณ ... จิตที่เป็นอกุศล ... จิตที่สหรคตด้วยราคะ ... จิตที่สหรคตด้วยโทสะ ... จิตที่สหรคตด้วยโมหะ ... จิตที่สหรคตด้วยมานะ ... จิตที่สหรคตด้วยทิฏฐิ ... จิตที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา ... จิตที่สหรคตด้วยถีนะ ... จิตที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ ... จิตที่สหรคตด้วยอหิริกะ ... จิตที่สหรคตด้วยอโนตตัปปะตั้งอยู่ได้ตลอดวันหนึ่งหรือป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๖๓๑} ส. จิตดวงหนึ่งตั้งอยู่ได้ตลอดวันหนึ่งหรือ

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลเห็นรูปด้วยตาทางจิตใด ก็ฟังเสียงทางหูด้วยจิตดวงเดียวกันนั้นแหละ ... สูดดมกลิ่นทางจมูก ... ลิ้มรสทางลิ้น ... ถูกต้องโผฏฐัพพะทางกาย ... รู้ธรรมารมณ์ทางใจด้วยจิตเดียวกันนั้นแหละ ... บุคคลรู้ธรรมารมณ์ทางใจด้วยจิตใด ก็เห็นรูปทางตาด้วยจิตดวงเดียวกันนั้นแหละ ... ฟังเสียงทางหู ... สูดดมกลิ่นทางจมูก ... ลิ้มรสทางลิ้น ... ถูกต้องโผฏฐัพพะทางกายด้วยจิตดวงเดียวกันนั้นแหละหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๖๓๒} ส. จิตดวงหนึ่งตั้งอยู่ได้ตลอดวันหนึ่งหรือ

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลก้าวไปด้วยจิตใด ก็ถอยกลับด้วยจิตดวงเดียวกันนั้นแหละ ถอยกลับด้วยจิตใด ก็ก้าวไปด้วยจิตดวงเดียวกันนั้นแหละ แลดูด้วยจิตใด ก็เหลียวซ้ายและขวาด้วยจิตดวงเดียวกันนั้นแหละ แลเหลียวด้วยจิตใด ก็แลเหลียวด้วยจิตดวงเดียวกันนั้นแหละ คู้เข้าด้วยจิตใด ก็เหยียดออกด้วยจิตดวงเดียวกันนั้นแหละ เหยียดออกด้วยจิตใด ก็คู้เข้าด้วยจิตดวงเดียวกันนั้นแหละหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๖๓๓} [๓๓๗] ส. เทพทั้งหลายผู้อุบัติในอากาสานัญจายตนภพมีจิตดวงเดียวตั้งอยู่จนตลอดอายุหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. มนุษย์ทั้งหลายก็มีจิตดวงเดียวตั้งอยู่จนตลอดอายุหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๖๓๔} ส. เทพทั้งหลายผู้อุบัติในอากาสานัญจายตนภพมีจิตดวงเดียวตั้งอยู่จนตลอดอายุหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. เทพชั้นจาตุมหาราช ... เทพชั้นดาวดึงส์ ... เทพชั้นยามา ... เทพชั้นดุสิต ... เทพชั้นนิมมานรดี ... เทพชั้นปรนิมมิตวสวัตตี ... เทพชั้นพรหมปาริสัชชา ... เทพชั้นพรหมปุโรหิต ... เทพชั้นมหาพรหม ... เทพชั้นปริตตาภา ... เทพชั้นอัปปมาณาภา ... เทพชั้นอาภัสสรา ... เทพชั้นปริตตสุภา ... เทพชั้นอัปปมาณสุภา ... เทพชั้นสุภกิณหา ... เทพชั้นเวหัปผลา ... เทพชั้นอวิหา ... เทพชั้นอตัปปา ... เทพชั้นสุทัสสา ... เทพชั้นสุทัสสี ... เทพชั้นอกนิฏฐามีจิตดวงเดียวตั้งอยู่จนตลอดอายุหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๖๓๕} ส. เทพทั้งหลายผู้อุบัติในอากาสานัญจายตนภพมีประมาณอายุ ๒๐,๐๐๐ กัป เทพเหล่านั้นมีจิตดวงเดียวตั้งอยู่ตลอด ๒๐,๐๐๐ กัปหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. มนุษย์ทั้งหลายมีประมาณอายุ ๑๐๐ ปี มนุษย์เหล่านั้นก็มีจิตดวงเดียวตั้งอยู่ตลอด ๑๐๐ ปีหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๖๓๖} ส. เทพทั้งหลายผู้อุปบัติในอากาสานัญจายตนภพ มีประมาณอายุ ๒๐,๐๐๐ กัป เทพเหล่านั้นมีจิตดวงเดียวตั้งอยู่ตลอด ๒๐,๐๐๐ กัปหรือ

ป. ถูกแล้ว

ส. เทพชั้นจาตุมหาราชมีประมาณอายุ ๕๐๐ ปี เทพเหล่านั้นก็มีจิตดวงเดียวตั้งอยู่ตลอด ๕๐๐ ปี ... ตั้งอยู่ตลอด ๑,๐๐๐ ปี ... ตั้งอยู่ตลอด ๒,๐๐๐ ปี ... ตั้งอยู่ตลอด ๔,๐๐๐ ปี ... ตั้งอยู่ตลอด ๘,๐๐๐ ปี ... ตั้งอยู่ตลอด ๑๖,๐๐๐ ปี ... ตั้งอยู่ตลอด ๑ ใน ๓ ส่วนของกัป ... ตั้งอยู่ตลอดกึ่งกัป ... ตั้งอยู่ตลอดกัปหนึ่ง ... ตั้งอยู่ตลอด ๒ กัป ... ตั้งอยู่ตลอด๔ กัป ... ตั้งอยู่ตลอด ๘ กัป ... ตั้งอยู่ตลอด ๑๖ กัป ... ตั้งอยู่ตลอด๓๒กัป ... ตั้งอยู่ตลอด ๖๔ กัป ตั้งอยู่ตลอด ๕๐๐ กัป ... ตั้งอยู่ตลอด ๑,๐๐๐ กัป ... ตั้งอยู่ตลอด ๒,๐๐๐ กัป ... ตั้งอยู่ตลอด ๔,๐๐๐ กัป ... ตั้งอยู่ตลอด ๘,๐๐๐ กัป ... เทพชั้นอกนิฏฐามีประมาณอายุ ๑๖,๐๐๐ กัป เทพเหล่านั้นมีจิตดวงเดียวตั้งอยู่ตลอด ๑๖,๐๐๐ กัปหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๖๓๗} ป. จิตของเทพทั้งหลายผู้อุบัติในอากาสานัญจายตนภพเกิดขึ้นครู่หนึ่ง ๆ ดับไปครู่หนึ่ง ๆ หรือ

ส. ถูกแล้ว

ป. เทพทั้งหลายผู้อุบัติในอากาสานัญจายตนภพจุติครู่หนึ่ง ๆ อุบัติครู่หนึ่ง ๆ หรือส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๖๓๘} ส. เทพทั้งหลายผู้อุบัติในอากาสานัญจายตนภพมีจิตดวงเดียวตั้งอยู่ตลอดอายุหรือป. ถูกแล้ว

ส. เทพทั้งหลายผู้อุบัติในอากาสานัญจายตนภพอุบัติด้วยจิตดวงใด ก็จุติด้วยจิตดวงเดียวกันนั้นแหละหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

จบ จิตตฐิติกถา

(๑๗) ๘. กุกกุฬกถา

ว่าด้วยเรื่องการเปรียบสรรพสิ่งด้วยเถ้ารึง

{๖๓๙} [๓๓๘] สกวาทีถามว่า สังขารทั้งปวงเป็นดุจเถ้ารึงไม่มีระยะว่างเว้นหรือ ?

ปรวาทีตอบว่า ถูกแล้ว

ส. สุขเวทนา สุขทางกาย สุขทางใจ สุขเป็นทิพย์ สุขของมนุษย์ สุขในลาภ สุขในสักการะ สุขในการไป สุขในการนอน สุขในความเป็นใหญ่ สุขในความเป็นอธิบดี สุขของคฤหัสถ์ สุขของสมณะ สุขมีอาสวะ สุขไม่มีอาสวะ สุขมีอุปธิ สุขไม่มีอุปธิ สุขมีอามิส สุขไม่มีอามิส สุขมีปีติ