กุกกุฬกถา เล่ม ๓๗

ป. เทพทั้งหลายผู้อุบัติในอากาสานัญจายตนภพจุติครู่หนึ่ง ๆ อุบัติครู่หนึ่ง ๆ หรือส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๖๓๘} ส. เทพทั้งหลายผู้อุบัติในอากาสานัญจายตนภพมีจิตดวงเดียวตั้งอยู่ตลอดอายุหรือป. ถูกแล้ว

ส. เทพทั้งหลายผู้อุบัติในอากาสานัญจายตนภพอุบัติด้วยจิตดวงใด ก็จุติด้วยจิตดวงเดียวกันนั้นแหละหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

จบ จิตตฐิติกถา

(๑๗) ๘. กุกกุฬกถา

ว่าด้วยเรื่องการเปรียบสรรพสิ่งด้วยเถ้ารึง

{๖๓๙} [๓๓๘] สกวาทีถามว่า สังขารทั้งปวงเป็นดุจเถ้ารึงไม่มีระยะว่างเว้นหรือ ?

ปรวาทีตอบว่า ถูกแล้ว

ส. สุขเวทนา สุขทางกาย สุขทางใจ สุขเป็นทิพย์ สุขของมนุษย์ สุขในลาภ สุขในสักการะ สุขในการไป สุขในการนอน สุขในความเป็นใหญ่ สุขในความเป็นอธิบดี สุขของคฤหัสถ์ สุขของสมณะ สุขมีอาสวะ สุขไม่มีอาสวะ สุขมีอุปธิ สุขไม่มีอุปธิ สุขมีอามิส สุขไม่มีอามิส สุขมีปีติ

สุขไม่มีปีติ สุขในฌาน สุขเพราะความหลุดพ้น สุขในกาม สุขในการออกบวช สุขเกิดแต่ความวิเวก สุขเกิดแต่ความสงบ สุขเกิดแต่ความตรัสรู้มีอยู่ มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. หากว่าสุขเวทนา ... สุขเกิดแต่ความตรัสรู้มีอยู่ ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “สังขารทั้งปวงเป็นดุจเถ้ารึงไม่มีระยะว่างเว้น”

{๖๔๐} ส. สังขารทั้งปวงเป็นดุจเถ้ารึงไม่มีระยะว่างเว้นหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. สังขารทั้งปวงเป็นทุกขเวทนา เป็นทุกข์ทางกาย เป็นทุกข์ทางใจ เป็นความเศร้าโศก ความร่ำไร ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๖๔๑} ส. ท่านไม่ยอมรับว่า “สังขารทั้งปวงเป็นดุจเถ้ารึงไม่มีระยะว่างเว้น” หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงเป็นของร้อน ก็สิ่งทั้งปวงอะไรเล่าเป็นของร้อน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักขุเป็นของร้อน รูปทั้งหลายเป็นของร้อน จักขุวิญญาณเป็นของร้อน จักขุสัมผัสเป็นของร้อน ความรู้สึกเสวยอารมณ์ที่เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม มิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม ที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย แม้นั้น ก็เป็นของร้อน ร้อนเพราะอะไร เรากล่าวว่า ‘ร้อนเพราะไฟคือราคะเพราะไฟคือโทสะ เพราะไฟคือโมหะ ร้อนเพราะความเกิด เพราะความแก่และความตาย ร้อนเพราะความโศก เพราะความรำพัน เพราะความลำบาก เพราะความเสียใจ เพราะความคับแค้นใจ’

โสตะเป็นของร้อน เสียงทั้งหลายเป็นของร้อน ... ฆานะเป็นของร้อน กลิ่นทั้งหลายเป็นของร้อน ... ชิวหาเป็นของร้อน รสทั้งหลายเป็นของร้อน ... กายเป็นของร้อน โผฏฐัพพะทั้งหลายเป็นของร้อน ... มโนเป็นของร้อน ธรรมทั้งหลายเป็นของร้อน มโนวิญญาณเป็นของร้อน มโนสัมผัสเป็นของร้อน ความรู้สึกเสวยอารมณ์ที่เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม มิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม ที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย แม้นั้นก็เป็นของร้อน ร้อนเพราะอะไร เรากล่าวว่า ‘ร้อนเพราะไฟคือราคะ เพราะไฟคือโทสะ เพราะไฟคือโมหะ ร้อนเพราะความเกิด เพราะความแก่ และความตาย ร้อนเพราะความโศก เพราะความรำพัน เพราะความลำบาก เพราะความเสียใจ เพราะความคับแค้นใจ” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. ถ้าอย่างนั้น สังขารทั้งปวงก็เป็นดุจเถ้ารึง ไม่มีระยะว่างเว้น

{๖๔๒} ส. สังขารทั้งปวงเป็นดุจเถ้ารึง ไม่มีระยะว่างเว้นหรือ

ป. ถูกแล้ว

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กามคุณมี ๕ ประการเหล่านี้ กามคุณ ๕ ประการ คืออะไรบ้าง คือ (๑) รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักขุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด (๒) เสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตะ ... (๓) กลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะ ... (๔) รสที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหา ... (๕) โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกายอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กามคุณมี ๕ ประการเหล่านี้แล’ ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “สังขารทั้งปวงเป็นดุจเถ้ารึงไม่มีระยะว่างเว้น”

{๖๔๓} ป. ท่านไม่ยอมรับว่า “สังขารทั้งปวงเป็นดุจเถ้ารึงไม่มีระยะว่างเว้น” หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เป็นลาภของเธอทั้งหลาย พวกเธอได้ดีแล้ว พวกเธอได้ขณะเพื่อการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์แล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นรกชื่อว่าผัสสายตนิกะ ๖ เราเห็นแล้ว ในผัสสายตนิกนรกนั้น สัตว์จะเห็นรูปอย่างใดอย่างหนึ่งด้วยจักขุ ย่อมเห็นแต่รูปอันไม่น่าปรารถนาเท่านั้น ไม่เห็นรูปอันน่าปรารถนา ย่อมเห็นแต่รูปไม่น่าใคร่เท่านั้น ไม่เห็นรูปอันน่าใคร่ ย่อมเห็นแต่รูปอันไม่น่าพอใจเท่านั้น ไม่เห็นรูปอันน่าพอใจ จะฟังเสียงอย่างใดอย่างหนึ่งด้วยโสตะ ... จะสูดดมกลิ่นอย่างใดอย่างหนึ่งด้วยฆานะ ... จะลิ้มรสอย่างใดอย่างหนึ่งด้วยชิวหา ... จะถูกต้องโผฏฐัพพะอย่างใดอย่างหนึ่งด้วยกาย ... จะรู้แจ้งธรรมารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งด้วยมโน ย่อมรู้แจ้งแต่ธรรมารมณ์อันไม่น่าปรารถนาเท่านั้น ไม่รู้แจ้งธรรมารมณ์อันน่าปรารถนา ย่อมรู้แจ้งแต่ธรรมารมณ์อันไม่น่าใคร่เท่านั้น ไม่รู้แจ้งธรรมารมณ์อันน่าใคร่ ย่อมรู้แจ้งแต่ธรรมารมณ์อันไม่น่าพอใจเท่านั้น ไม่รู้แจ้งธรรมารมณ์อันน่าพอใจ” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. ถ้าอย่างนั้น สังขารทั้งปวงก็เป็นดุจเถ้ารึงไม่มีระยะว่างเว้น

{๖๔๔} ส. สังขารทั้งปวงเป็นดุจเถ้ารึงไม่มีระยะว่างเว้นหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เป็นลาภของเธอทั้งหลาย พวกเธอได้ดีแล้ว พวกเธอได้ขณะเพื่อการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์แล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สวรรค์ชื่อว่าผัสสายตนิกะ ๖ ชั้นเราเห็นแล้ว ในผัสสายตนิกสวรรค์นั้น บุคคลจะเห็นรูปอย่างใดอย่างหนึ่งด้วยจักขุ ก็ย่อมเห็นแต่รูปอันน่าปรารถนาเท่านั้น ไม่เห็นรูปอันไม่น่าปรารถนา ย่อมเห็นแต่รูปอันน่าใคร่เท่านั้น ไม่เห็นรูปอันไม่น่าใคร่ ย่อมเห็นแต่รูปอันน่าพอใจเท่านั้น ไม่เห็นรูปอันไม่น่าพอใจ ... จะฟังเสียงอย่างใดอย่างหนึ่งด้วยโสตะ ... จะสูดดมกลิ่นอย่างใดอย่างหนึ่งด้วยฆานะ ... จะลิ้มรสอย่างใดอย่างหนึ่งด้วยชิวหา ... จะถูกต้องโผฏฐัพพะอย่างใดอย่างหนึ่งด้วยกาย ... จะรู้แจ้งธรรมารมณ์อย่างใด อย่างหนึ่งด้วยมโน ก็ย่อมรู้แจ้งแต่ธรรมารมณ์อันน่าปรารถนาเท่านั้น ไม่รู้แจ้งธรรมารมณ์อันไม่น่าปรารถนา ย่อมรู้แจ้งแต่ธรรมารมณ์ที่น่าใคร่เท่านั้น ไม่รู้แจ้งธรรมารมณ์ที่ไม่น่าใคร่ ย่อมรู้แจ้งแต่ธรรมารมณ์อันน่าพอใจเท่านั้น ไม่รู้แจ้งธรรมารมณ์อันไม่น่าพอใจ” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “สังขารทั้งปวงเป็นดุจเถ้ารึงไม่มีระยะว่างเว้น”

{๖๔๕} ป. ท่านไม่ยอมรับว่า “สังขารทั้งปวงเป็นดุจเถ้ารึงไม่มีระยะว่างเว้น” หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นทุกข์ สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง มิใช่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. หากว่าสิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นทุกข์ สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรยอมรับว่า “สังขารทั้งปวงเป็นดุจเถ้ารึงไม่มีระยะว่างเว้น”{๖๔๖} ส. สังขารทั้งปวงเป็นดุจเถ้ารึงไม่มีระยะว่างเว้นหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ทานมีผลไม่น่าปรารถนา มีผลไม่น่าใคร่ มีผลไม่เป็นที่ฟูใจ มีผลเร่าร้อนใจ มีทุกข์เป็นกำไร มีทุกข์เป็นวิบากหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. ศีล ... อุโบสถ ... ภาวนา ... พรหมจรรย์มีผลไม่น่าปรารถนา มีผลไม่น่าใคร่ มีผลไม่น่าเป็นที่ฟูใจ มีผลเร่าร้อนใจ มีทุกข์เป็นกำไร มีทุกข์เป็นวิบากหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. ทานมีผลน่าปรารถนา มีผลน่าใคร่ มีผลเป็นที่ฟูใจ มีผลไม่เร่าร้อนใจ มีสุขเป็นกำไร มีสุขเป็นวิบากหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. หากว่าทานมีผลน่าปรารถนา มีผลน่าใคร่ มีผลเป็นที่ฟูใจ มีผลไม่เร่าร้อนใจ มีสุขเป็นกำไร มีสุขเป็นวิบาก ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “สังขารทั้งปวงเป็นดุจเถ้ารึงไม่มีระยะว่างเว้น”

ส. ศีล ... อุโบสถ ... ภาวนา ... พรหมจรรย์มีผลน่าปรารถนา มีผลน่าใคร่ มีผลเป็นที่ฟูใจ มีผลไม่เร่าร้อนใจ มีสุขเป็นกำไร มีสุขเป็นวิบากมิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. หากว่าพรหมจรรย์มีผลน่าปรารถนา มีผลน่าใคร่ มีผลเป็นที่ฟูใจ มีผลไม่เร่าร้อนใจ มีสุขเป็นกำไร มีสุขเป็นวิบาก ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “สังขารทั้งปวงเป็นดุจเถ้ารึงไม่มีระยะว่างเว้น”{๖๔๗} ส. สังขารทั้งปวงเป็นดุจเถ้ารึงไม่มีระยะว่างเว้นหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไร้ว่า

“ความสงัดของบุคคลผู้สันโดษ ผู้มีธรรมปรากฏแล้ว ผู้เห็นอยู่ เป็นความสุข ความไม่เบียดเบียนคือความระมัดระวังในสัตว์ทั้งหลายเป็นความสุขในโลกความปราศจากความกำหนัดคือความล่วงกามทั้งหลายเสียได้เป็นความสุขในโลก การกำจัดอัสมิมานะเสียได้นั่นแลเป็นความสุขอย่างยิ่งบรรลุแล้วซึ่งอรหัตตมรรคสุขอันเป็นสุขยิ่งกว่าหมู่แห่งสุข บรรลุแล้วซึ่งอรหัตตมรรคสุขนั้นที่เป็นสุขอย่างแท้จริง บรรลุวิชชา ๓ ตามลำดับแล้ว นั่นแลเป็นความสุขอย่างยิ่ง”

ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “สังขารทั้งปวงเป็นดุจเถ้ารึงไม่มีระยะว่างเว้น”

จบ กุกกุฬกถา

(๑๘) ๙. อนุปุพพาภิสมยกถา

ว่าด้วยเรื่องการตรัสรู้ธรรมโดยลำดับ

{๖๔๘} [๓๓๙] สกวาทีถามว่า การตรัสรู้ธรรมเป็นการตรัสรู้โดยลำดับหรือ ?

ปรวาทีตอบว่า ถูกแล้ว

ส. บุคคลเจริญโสดาปัตติมรรคได้โดยลำดับหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. บุคคลเจริญโสดาปัตติมรรคได้โดยลำดับหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลทำให้แจ้งโสดาปัตติผลได้โดยลำดับหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

{๖๔๙} ส. การตรัสรู้ธรรมเป็นการตรัสรู้โดยลำดับหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลเจริญสกทาคามิมรรคได้โดยลำดับหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...

ส. บุคคลเจริญสกทาคามิมรรคได้โดยลำดับหรือ ?

ป. ถูกแล้ว

ส. บุคคลทำให้แจ้งสกทาคามิผลได้โดยลำดับหรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...