๖. อุปสีวปัญหา เล่ม ๒๕

๖ เอโก อหํ สกฺก มหนฺตโมฆํ (อิจฺจายสฺมา อุปสีโว)

อนิสฺสิโต โน วิสหามิ ตาริตุํ

อารมฺมณํ พฺรูหิ สมนฺตจกฺขุ

ยํ นิสฺสิโต โอฆมิมํ ตเรยฺย ฯ

อากิญฺจญฺญํ เปกฺขมา โน สติมา (อุปสีวาติ ภควา)

นตฺถีติ นิสฺสาย ตรสฺสุ โอฆํ

กาเม ปหาย วิรโต กถาหิ

ตณฺหกฺขยํ รตฺตมหาภิปสฺส ฯ

สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโค (อิจฺจายสฺมา อุปสีโว)

อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวมญฺญํ ๑

สญฺญาวิโมกฺเข ปรเม วิมุตฺโต ๒

ติฏฺเฐ นุ โส ตตฺถ อนานุวายี ๓ ฯ

สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโค (อุปสีวาติ ภควา)

อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวมญฺญํ ๑

สญฺญาวิโมกฺเข ปรเม วิมุตฺโต ๒

ติฏฺเฐยฺย โส ตตฺถ อนานุวายี ๓

ติฏฺเฐ เจ โส ตตฺถ อนานุวายี ๔

ปูคมฺปิ วสฺสานํ สมนฺตจกฺขุ

ตตฺเถว โส สีติ สิยา วิมุตฺโต

ภเวถ ๑ วิญฺญาณํ ตถาวิธสฺส ฯ

อจฺจิ ยถา วาตเวเคน ขิตฺตํ ๒ (อุปสีวาติ ภควา)

อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขํ

เอวํ มุนี นามกายา วิมุตฺโต

อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขํ ฯ

อตฺถงฺคโต โส อุท วา โส นตฺถิ ๓

อุทาหุ เว สสฺสติยา อโรโค

ตมฺเม มุนี สาธุ วิยากโรหิ

ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม ฯ

อตฺถงฺคตสฺส น ปมาณมตฺถิ (อุปสีวาติ ภควา)

เยน นํ วชฺชุ ๔ ตํ ตสฺส นตฺถิ

สพฺเพสุ ธมฺเมสุ สมูหเตสุ

สมูหตา วาทปถาปิ สพฺเพติ ฯ

อุปสีวมาณวกปญฺหา ฉฏฺฐี ฯ

_____________

สุตฺตนิปาเต ปญฺจมสฺส ปารายนวคฺคสฺส สตฺตมา นนฺทปญฺหา ฯ

๑ โป. ม. หิตฺวามญฺญํ ฯ ๒ โป. ปรเมธิมุตฺโต ฯ ๓ ม. ยุ. อนานุยายี ฯ

อุปสีวมาณพทูลถามปัญหาว่า

ข้าแต่พระองค์ผู้ศากยะ ข้าพระองค์ผู้เดียวไม่อาศัยธรรมหรือบุคคลอะไรแล้ว ไม่สามารถจะข้ามห้วงน้ำใหญ่คือกิเลสได้ข้าแต่พระองค์ผู้สมันตจักษุ ขอพระองค์จงตรัสบอกที่หน่วงเหนี่ยว อันข้าพระองค์พึงอาศัยข้ามห้วงน้ำคือกิเลสนี้ แก่ข้าพระองค์เถิด ฯ

พระผู้มีพระภาคตรัสพยากรณ์ว่า ดูกรอุปสีวะ

ท่านจงเป็นผู้มีสติ เพ่งอากิญจัญญายตนสมาบัติ อาศัยอารมณ์ว่า ไม่มีดังนี้แล้วข้ามห้วงน้ำคือกิเลสเสียเถิด ท่านจงละกามทั้งหลายเสีย เป็นผู้เว้นจากความสงสัย เห็นธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งตัณหาให้แจ่มแจ้งทั้งกลางวันกลางคืนเถิด ฯ

อุ. ผู้ใดปราศจากความกำหนัดยินดีในกามทั้งปวงละสมาบัติอื่นเสีย อาศัยอากิญจัญญายตนสมาบัติ น้อมใจลงในสัญญาวิโมกข์ (คืออากิญจัญญายตนสมาบัติ ธรรมเปลื้องสัญญา)เป็นอย่างยิ่ง ผู้นั้นเป็นผู้ไม่หวั่นไหวพึงตั้งอยู่ในอากิญจัญญายตนพรหมโลกนั้นแลหรือ ฯ

พ. ดูกรอุปสีวะ ผู้ใดปราศจากความกำหนัดยินดีในกามทั้งปวงละสมาบัติอื่นเสีย อาศัยอากิญจัญญายตนสมาบัติ น้อมใจลงในสัญญาวิโมกข์เป็นอย่างยิ่ง ผู้นั้นเป็นผู้ไม่หวั่นไหวพึงตั้งอยู่ในอากิญจัญญายตนพรหมโลกนั้น ฯ

อุ. ข้าแต่พระองค์ผู้มีสมันตจักษุ ถ้าผู้นั้นเป็นผู้ไม่หวั่นไหว พึงตั้งอยู่ในอากิญจัญญายตนพรหมโลกนั้นสิ้นปีแม้มากไซร้ ผู้นั้นพึงพ้นจากทุกข์ต่างๆ ในอากิญจัญญายตนพรหมโลกนั้นแหละ พึงเป็นผู้เยือกเย็นหรือว่าวิญญาณของผู้เช่นนั้น พึงเกิดเพื่อถือปฏิสนธิอีก ฯ

พ. ดูกรอุปสีวะ มุนีพ้นแล้วจากนามกาย ย่อมถึงการตั้งอยู่ไม่ได้ไม่ถึงการนับ เปรียบเหมือนเปลวไฟอันถูกกำลังลมพัดไปแล้ว ย่อมถึงการตั้งอยู่ไม่ได้ ไม่ถึงการนับ ฉะนั้น ฯ

อุ. ท่านผู้นั้นถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ ท่านผู้นั้นไม่มีหรือว่าท่านผู้นั้นเป็นผู้ไม่มีโรคด้วยความเป็นผู้เที่ยง ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นมุนี ขอพระองค์จงตรัสพยากรณ์ความข้อนั้นให้สำเร็จประโยชน์แก่ข้าพระองค์เถิด เพราะว่าธรรมนั้นพระองค์ทรงรู้แจ้งแล้วด้วยประการนั้น ฯ

พ. ดูกรอุปสีวะ ท่านผู้ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ ไม่มีประมาณ ชนทั้งหลายจะพึงกล่าวท่านผู้นั้นด้วยกิเลสมีราคะเป็นต้นใด กิเลสมีราคะเป็นต้นนั้นของท่านไม่มี เมื่อธรรม (มีขันธ์เป็นต้น)ทั้งปวง ท่านเพิกถอนขึ้นได้แล้ว แม้ทางแห่งถ้อยคำทั้งหมดก็เป็นอันท่านเพิกถอนขึ้นได้แล้ว ฯ

จบอุปสีวมาณวกปัญหาที่ ๖