๗. นันทปัญหา เล่ม ๒๕

นันทปัญหาที่ ๗

ว่าด้วยมุนีผู้ข้ามโอฆะได้แล้ว

[๔๓๑] นันทมาณพทูลถามปัญหาว่า

ชนทั้งหลายกล่าวว่า มุนีทั้งหลายมี

อยู่ในโลก ชนทั้งหลายกล่าวบุคคลว่าเป็นมุนี

นี้นั้น ด้วยอาการอย่างไรหนอ ชนทั้งหลาย

กล่าวบุคคลผู้ประกอบด้วยญาณ หรือผู้

ประกอบด้วยความเป็นอยู่ ว่าเป็นมุนี.

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพยากรณ์ว่า

ดูก่อนนันทะ ผู้ฉลาดในโลกนี้ ไม่

กล่าวบุคคลว่าเป็นมุนี ด้วยความเห็น ด้วย

การฟัง หรือด้วยญาณ ชนเหล่าใดกำจัด

เสนามารให้พินาศแล้ว ไม่มีความทุกข์ ไม่

มีความหวัง เที่ยวไปอยู่ เรากล่าวชนเหล่า

นั้นว่าเป็นมุนี.

น. ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า สมณ-

พราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง กล่าวความ

บริสุทธิ์ด้วยความเห็นบ้าง ด้วยการฟังบ้าง

ด้วยศีลและพรตบ้าง ด้วยมงคลตื่นข่าว

เป็นต้นเป็นอันมากบ้าง ข้าแต่พระผู้มีพระ-

ภาคเจ้าผู้นิรทุกข์ สมณพราหมณ์เหล่านั้น

ประพฤติอยู่ในทิฏฐิของตนนั้น ตามที่ตน

เห็นว่าเป็นเครื่องบริสุทธิ์ ข้ามพ้นชาติและ

ชราได้บ้างหรือไม่ ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ข้าพระองค์ขอทูลถามพระองค์ ขอพระองค์

ตรัสบอกความข้อนั้นแก่ข้าพระองค์เถิด.

พ. ดูก่อนนันทะ สมณพราหมณ์

เหล่าใดเหล่าหนึ่ง กล่าวความบริสุทธิ์ด้วย

ความเห็นบ้าง ด้วยการฟังบ้าง ด้วยศีลและ

พรตบ้าง ด้วยมงคลตื่นข่าวเป็นต้นเป็นอัน

มากบ้าง สมณพราหมณ์เหล่านั้นประพฤติ

อยู่ในทิฏฐิของตนนั้น ตามที่ตนเห็นว่าเป็น

เครื่องบริสุทธิ์ก็จริง ถึงอย่างนั้น เรากล่าว

ว่าสมณพราหมณ์เหล่านั้น ข้ามพ้นชาติและ

ชราไปไม่ได้.

น. สมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง

กล่าวความบริสุทธิ์ด้วยการเห็นบ้าง ด้วยการ

ฟังบ้าง ด้วยศีลและพรตบ้าง ด้วยมงคล

ตื่นข่าวเป็นต้นเป็นอันมากบ้าง ข้าแต่

พระองค์ผู้เป็นมุนี ถ้าพระองค์ตรัสว่า

สมณพราหมณ์เหล่านั้นข้ามโอฆะไม่ได้แล้ว

ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ เมื่อเป็นเช่นนี้

ใครเล่าในเทวโลกและมนุษยโลก ข้ามพ้น

ชาติและชราได้แล้วในบัดนี้ ข้าแต่พระผู้มี

พระภาค เจ้าพระองค์ขอทูลถามพระองค์

ขอพระองค์จงตรัสบอกความข้อนั้นแก่ข้า-

พระองค์เถิด.

พ. ดูก่อนนันทะ เราไม่กล่าวว่า

สมณพราหมณ์ทั้งหมดเป็นผู้อันชาติและชรา

หุ้มห่อไว้แล้ว แต่เรากล่าวว่า คนเหล่าใดใน

โลกนี้ละเสียซึ่งรูปที่ได้เห็นแล้วก็ดี เสียงที่

ได้ฟังแล้วก็ดี อารมณ์ที่ได้ทราบแล้วก็ดี ละ

เสียแม้ซึ่งศีลและพรตทั้งหมดก็ดี ละเสียซึ่ง

มงคลตื่นข่าวเป็นต้น เป็นอันมากทั้งหมดก็ดี

กำหนดรู้ตัณหาแล้ว เป็นผู้หาอาสวะมิได้

คนเหล่านั้นแลข้ามโอฆะได้แล้ว.

น. ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้โคดม

ข้าพระองค์ยินดียิ่งซึ่งพระดำรัสของพระองค์

ผู้แสวงหาคุณอันใหญ่ ธรรมอันไม่มีอุปธิ

พระองค์ทรงแสดงชอบแล้ว แม้ข้าพระองค์

ก็กล่าวว่า คนเหล่าใดในโลกนี้ ละเสียซึ่ง

รูปที่ได้เห็นแล้วก็ดี เสียงที่ได้ฟังแล้วก็ดี

อารมณ์ที่ได้ทราบแล้วก็ดี ละเสียแม้ซึ่งศีล

และพรตทั้งหมดก็ดี ละเสียซึ่งมงคลตื่นข่า

เป็นต้นเป็นอันมากทั้งหมดก็ดี กำหนดรู้

ตัณหาแล้ว เป็นผู้หาอาสวะมิได้ คนเหล่านั้น

ข้ามโอฆะได้แล้ว ฉะนี้แล.

จบนันทปัญหาที่ ๗

อรรถกถานันทสูตร๑ที่ ๗

นันทสูตร มีคำเริ่มต้นว่า สนฺติ โลเก มุนีทั้งหลายมีอยู่ในโลกดังนี้.

ในบทเหล่านั้น พึงทราบความในคาถาที่หนึ่งดังต่อไปนี้ ชนทั้งหลายมีกษัตริย์เป็นต้น ย่อมกล่าวว่ามุนีมีอยู่ในโลก หมายถึงอาชีวกและนิครนถ์เป็นต้น. บทว่า ตยิทํ กถํสุ ชนทั้งหลายกล่าวบุคคลว่าเป็นมุนีนั้นด้วยอาการอย่างไรหนอ คือ ชนทั้งหลายกล่าวบุคคลผู้ประกอบด้วยญาณ เพราะญาณมีสมาปัตติญาณเป็นต้นเกิดขึ้น หรือผู้ประกอบด้วยความเป็นอยู่กล่าวคือความเป็นอยู่ที่เศร้าหมองมีประการต่าง ๆ ว่าเป็นมุนี.

๑. บาลีเป็น นันทปัญหา.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงปฏิเสธแม้ทั้งสองอย่างแล้วทรงแสดงผู้เป็นมุนีแก่นันทมาณพนั้นจึงตรัสคาถาว่า น ทิฏฺฐิยา ไม่กล่าวว่าเป็นมุนีด้วยความเห็น ดังนี้เป็นต้น.

บัดนี้ นันทมาณพทูลถามว่า เย เกจิเม สมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งเป็นต้น เพื่อละความสงสัยของชนทั้งหลายผู้กล่าวว่า ความบริสุทธิ์ย่อมมีด้วยความเห็นเป็นต้น.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อเนกรูเปน ได้แก่ด้วยมงคลตื่นข่าวเป็นต้น.

บทว่า ตตฺถ ยถา จรนฺตา สมณพราหมณ์ทั้งหลายประพฤติอยู่ในทิฏฐิของตนนั้น ตามที่ตนเห็นว่าเป็นความบริสุทธิ์ คือ คุ้มครองอยู่ในทิฏฐิของตนนั้น.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงแสดงความไม่มีความบริสุทธิ์อย่างนั้น แก่นันทมาณพ จึงตรัสคาถาที่สอง.

นันทมาณพได้ฟังว่า สมณพราหมณ์ทั้งหลายข้ามพ้นไปไม่ได้แล้วดังนี้ประสงค์จะฟังถึงผู้ที่ข้ามพ้นไปได้ จึงทูลถามว่า เยเกจิเม ดังนี้เป็นต้น. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงแสดงถึงผู้ที่ข้ามพ้นชาติชราด้วยหัวข้อว่าโอฆติณฺณ ข้ามพ้นโอฆะแก่นันทมาณพนั้น จึงตรัสคาถาที่สอง.

ในบทเหล่านั้น บทว่า นิวุฏา คือ อันชาติชราหุ้มห่อไว้ ร้อยรัดไว้.

บทว่า เยสีธา ตัดบทเป็น เยสุ อิธ. บทว่า สุ ในบทนี้เป็นเพียงนิบาต.

บทว่า ตณฺหํ ปริญฺญาย กำหนดรู้ตัณหา คือกำหนดรู้ตัณหาด้วยปริญญา ๓.

บทที่เหลือในบททั้งปวงชัดดีแล้ว เพราะมีนัยดังได้กล่าวไว้แล้วในตอนก่อน.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจบเทศนาด้วยธรรมเป็นยอดคือพระอรหัตนั่นแล ด้วยประการฉะนี้.

ฝ่ายนันทมาณพเมื่อจบเทศนา ชื่นชมภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้ากล่าวคาถาว่า เอตาภินนฺทามิ ข้าพระองค์ยินดียิ่งซึ่งพระดำรัสของพระองค์ดังนี้เป็นต้น. แม้ในสูตรก็ได้มีผู้บรรลุธรรม เช่นกับที่ได้กล่าวแล้วในสูตรก่อนนั่นแล.

จบอรรถกถานันทสูตรที่ ๗ แห่งอรรถกถาขุททกนิกาย

ชื่อปรมัตถโชติกา

เหมกปัญหาที่ ๘

ว่าด้วยเรื่องกำจัดตัณหา

[๔๓๒] เหมกมาณพทูลถามปัญหาว่า

(ก่อนแต่ศาสนาของพระโคดม)

อาจารย์เหล่าใดได้พยากรณ์ลัทธิของตนแก่

ข้าพระองค์ ในกาลก่อนว่า เหตุนี้ได้เป็นมา

แล้วอย่างนี้ ๆ จักเป็นอย่างนี้ ๆ คำพยากรณ์

ทั้งหมดของอาจารย์เหล่านั้น ไม่ประจักษ์

แก่ตน คำพยากรณ์ทั้งหมดนั้น เป็นเครื่อง

ทำความตรึกให้ทวีมากขึ้น (ข้าพระองค์ไม่

ยินดีในคำพยากรณ์นั้น) ข้าแต่พระองค์ผู้

เป็นมุนี ขอพระองค์จงตรัสบอกธรรมเป็น

เครื่องกำจัดตัณหา อันซ่านไปในอารมณ์

ต่าง ๆ ในโลกแก่ข้าพระองค์เถิด.

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพยากรณ์ว่า

ดูก่อนเหมกะ ชนเหล่าใดได้รู้ทั่วถึง

บท คือ นิพพาน อันไม่แปรผัน เป็นที่บรรเทาฉันทราคะในรูปที่ได้เห็น เสียงที่ได้ฟัง และ

สิ่งที่ได้ทราบ อันน่ารัก ณ ที่นี้ เป็นผู้มีสติ