๑. อุทปานทูสกชาดก เล่ม ๒๗

๓. อุทปานทุสกวรรค

๑. อุทปานทูสกชาดก

การขี้เยี่ยวลงบ่อน้ำเป็นธรรมดาของหมาจิ้งจอก

[๔๑๒] ดูก่อนสหาย ทำไมท่านจึงถ่ายมูตรและ

คูถรดบ่อน้ำที่ทำได้โดยยาก ของฤาษีผู้อยู่ป่า

แสวงหาตบะอยู่ตลอดกาลนาน.

[๔๑๓] เราพวกสุนัขจิ้งจอกดื่มกินน้ำ ณ ที่ใด

แล้ว ย่อมถ่ายอุจจาระ ปัสสาวะลงในที่นั้น

เป็นธรรมดาขุองสุนัขจิ้งจอกทั้งหลาย เป็น

ธรรมดาของบิดามารดาและปู่ย่าตายาย ท่าน

ไม่ควรจะถือโกรธธรรมดาอันนั้นของพวกเราเลย.

[๔๑๔] อาการเช่นนี้เป็นธรรมดาของพวกท่าน

อนึ่ง อาการเช่นไรไม่เป็นธรรมดาของพวก

ท่าน ขอพวกเราอย่าได้เห็นธรรมดา หรือ

มิใช่ธรรมดาของพวกท่านในกาลไหน ๆ อีกเลย.

จบ อุทปานทูสกชาดกที่ ๑

อรรถกถาอุทปานทูสกวรรคที่ ๓

อรรถกถาอุทปานทูสกชาดกที่ ๑

พระศาสดาเมื่อประทับอยู่ ณ ป่าอิสิปนมฤคทายวัน ทรงปรารภสุนัขจิ้งจอกซึ่งทำลายบ่อน้ำตัวหนึ่ง จึงตรัสเรื่องนี้มีคำเริ่มต้นว่าอารญฺกสฺส อิสิโน ดังนี้.

ได้ยินว่า สุนัขจิ้งจอกตัวหนึ่งทำลายบ่อน้ำของภิกษุสงฆ์แล้วหลบหนีไป. ครั้นวันหนึ่ง. สามเณรทั้งหลายเอาก้อนดินปาสุนัขจิ้งจอกตัวนั้นซึ่งมาใกล้บ่อน้ำให้ได้รับความลำบาก. จำเดิมแต่นั้นสุนัขจิ้งจอกตัวนั้นแม้จะหวลกลับมายังที่นั้นอีกก็ไม่แลดู. ภิกษุทั้งหลายทราบเหตุดังนั้น จึงนั่งสนทนากันในโรงธรรมสภาว่า ผู้มีอายุทั้งหลาย ได้ยินว่า สุนัขจิ้งจอกตัวที่ทำลายบ่อน้ำ จำเดิมแต่พวกสามเณรทำให้ลำบากแม้จะกลับมาอีกก็ไม่มองดู. พระศาสดาเสด็จมาแล้วตรัสถามว่า ภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ พวกเธอนึ่งประชุมกันด้วยเรื่องอะไร เมื่อภิกษุทั้งหลายกราบทูลให้ทรงทราบแล้ว จึงตรัสว่าภิกษุทั้งหลาย สุนัขจิ้งจอกตัวนี้ประทุษร้ายบ่อน้ำ ในบัดนี้เท่านั้นก็หามิได้ แม้ในกาลก่อนก็ได้เป็นผู้ประทุษร้ายบ่อน้ำเหมือนกัน แล้วทรงนำเอาเรื่องในอดีตมาสาธก ดังต่อไปนี้ :-

ในอดีตกาล ในเมืองพาราณสี ป่าอิสิปนะนี้แล ได้มีบ่อน้ำนี้แหละ. ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์บังเกิดในเรือนของตระกูลในเมือง

พาราณสี พอเจริญวัยก็บวชเป็นฤๅษี แวดล้อมด้วยหมู่ฤๅษีสำเร็จการในป่าอิสิปตนะ. ก็ในกาลนั้น สุนัขจิ้งจอกตัวหนึ่งประทุษร้ายบ่อน้ำนี้นั่นแหละแล้วหลบหนีไป. ครั้นวันหนึ่ง ดาบสทั้งหลายล้อมสุนัขจิ้งจอกตัวนั้นไว้จับมันได้ด้วยอุบายอย่างหนึ่ง จึงนำไปยังสำนักของพระโพธิสัตว์. พระโพธิสัตว์เมื่อจะเจรจาปราศรัยกับสุนัขจิ้งจอกนั้นจึงกล่าวคาถาที่ ๑ ว่า :-

ดูก่อนสหาย ทำไมท่านจึงถ่ายมูตร

และคูถรดบ่อน้ำที่ทำโดยยาก ของฤๅษีผู้อยู่

ป่า ผู้แสวงที่ตบะอยู่ตลอดกาลนาน.

เนื้อความของคาถานั้นว่า ดูก่อนสุนัขจิ้งจอกผู้สหาย ทำไมคือเพื่อประโยชน์อะไร ท่านจึงถ่ายคือถมทับ ประทุษร้ายด้วยมูตรและกรีษ ซึ่งบ่อน้ำที่ทำได้โดยยาก คือที่ให้สำเร็จได้โดยยากลำบากของท่านผู้ชื่อว่าอยู่ป่า เพราะความเป็นผู้อยู่ในป่าซึ่งได้นามว่าฤๅษี เพราะความเป็นผู้แสวงหาคุณ ชื่อว่าผู้มีตบะ เพราะอาศัยตบะอยู่ตลอดกาลนาน อธิบายว่า ทำไม ท่านจึงถ่าย คือทำมูตรและกรีษให้ตกลงไปในบ่อน้ำนี้.

สุนัขจิ้งจอกได้ฟังดังนั้นจึงกล่าวคาถาที่ ๒ ว่า :-

พวกเราดื่มกินน้ำ ณ ที่ใดแล้ว ย่อม

ถ่ายอุจจาระปัสสาวะลงในที่นั้น นั่นเป็น

ธรรมดาของสุนัขจิ้งจอกทั้งหลาย ทั้งเป็น

ธรรมดาของบิดามารดาแต่ปู่ย่าตายาย ท่าน

ไม่ควรจะยกโทษธรรมดาอันนั้นของพวกเรา

เลย.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า เอส ธมฺโม ได้แก่ นั่นเป็นสภาวะ. ด้วย บทว่า ยํ ปิวิตฺวา โอหทามเส นี้ท่านแสดงความว่าดูก่อนสหาย พวกเราดื่มน้ำในที่ใดย่อมถ่ายอุจจาระรดบ้าง ปัสสาวะรดบ้าง เฉพาะที่นั้นเอง นี่เป็นธรรมดาของพวกเราผู้เป็นสุนัขจิ้งจอก.

บทว่า ปิตุปิตามหํ ความว่า นี้เป็นธรรมดาของบิดามารดา และของปู่ย่าตายายของเราทั้งหลาย. บทว่า น ตํ อุชฺฌาตุมรหสิความว่า ท่านไม่ควรยกโทษธรรมดา คือสภาวะนั้น ซึ่งมีมาโดยประเพณีของพวกเรา คือท่านไม่ควรโกรธในข้อนี้.

พระโพธิสัตว์จึงกล่าวคาถาที่ ๓ แก่สุนัขจิ้งจอกนั้นว่า :-

อาการเช่นนี้เป็นธรรมดาของพวก

ท่าน อนึ่ง อาการเช่นไรไม่เป็นธรรมดาของ

พวกท่าน ขอพวกเราอย่าได้เห็นธรรมดาหรือ

มิใช่ธรรมดาของพวกท่านในกาลไหน ๆ อีก

เลย.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มา โว ความว่า ในกาลไหน ๆขอให้พวกเราอย่าได้เป็นธรรมดาหรือมิใช่ธรรมดาของพวกท่านเลย.

พระมหาสัตว์ให้โอวาทแก่สุนัขจิ้งจอกนั้นอย่างนี้แล้วกล่าวว่าเจ้าอย่ามาอีกต่อไป. จำเดิมแต่นั้น สุนัขจิ้งจอกนั้นแม้จะกลับมาอีกก็ไม่มองดู.

พระศาสดาครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้ว จึงทรงประกาศสัจจะทั้ง ๔ แล้วทรงประชุมชาดกว่า สุนัขจิ้งจอกตัวที่ประทุษร้ายบ่อน้ำในกาลนั้น ได้เป็นสุนัขจิ้งจอกตัวนี้เอง ส่วนพระดาบสผู้เป็นครูของคณะดาบาสในครั้งนั้น คือเราตถาคต ฉะนี้แล.

จบ อรรถกถาอุทปานทูสกชาดกที่ ๑

๒. พยัคฆชาดก

ว่าด้วยเรื่องของมิตร

[๔๑๕] ความเกษมจากโยคะ ย่อมเสื่อมไป

เพราะการคบหากันมิตรคนใด บัณฑิตพึง

รักษาลาภยศและชีวิตของตน ที่มิตรนั้น

ครอบงำไว้เสียก่อน ดุจบุคคลผู้รักษาตาของ

ตนไว้ ฉะนั้น.

[๔๑๖] ความเกษมจากโยคะ ย่อมเจริญเพราะ

การคบหากับมิตรคนใด บุรุษผู้ฉลาดในกิจ

ทั้งมวล พึงกระทำกิจทุกอย่างของกัลยาณ-

มิตรให้เหมือนของตน.

[๔๑๗] ดูก่อนราชสีห์และเสือโคร่ง จงมาเถิด

ขอเชิญท่านทั้งสองจงกลับเข้าไปยังป่าใหญ่

พวกมนุษย์อย่ามาตัดป่าของเราให้ปราศจาก

ราชสีห์และเสือโคร่งเสียเลย ราชสีห์และ

เสือโคร่งอย่าได้เป็นผู้ไร้ป่า.

จบ พยัคฆชาดกที่ ๒