๓. สีวิราชชาดก เล่ม ๒๗

[๒๒๖๗] มหาบพิตรจงเป็นผู้มีพระกมลจิตอันผ่องใสทรงอังคาสสมณ พราหมณ์ให้อิ่มหนำสำราญด้วยข้าวและนํ้า ครั้นได้ทรงให้ทาน ตามสติกำลังและเสวยแล้วจงเป็นผู้อันเทวดาและมนุษย์ไม่ตำหนิ เสด็จเข้าถึงสวรรค์เถิด[๒๒๖๘] ดูก่อนมหาบพิตรก็ถ้าความมัวเมาจะพึงครอบงำมหาบพิตรผู้ อันหมู่นารีทั้งหลายแวดล้อมอยู่ มหาบพิตรจงทรงมนสิการคาถา นี้ แล้วตรัสคาถานี้ในท่ามกลางชุมชนว่า

[๒๒๖๙] ‘เมื่อก่อนมีคนที่นอนอยู่กลางแจ้ง มีมารดาซึ่งเป็นคนจัณฑาล ผู้จะไปป่าให้ดื่มนม นอนคลุกคลีอยู่กับสุนัขทั้งหลายเจริญ เติบโตมา บัดนี้คนผู้นั้นใคร ๆ เขาก็เรียกกันว่าพระราชา’

๓. สีวิราชชาดก (๔๙๙)

ว่าด้วยพระโพธิสัตว์ให้ดวงตาป็นทาน

(ท้าวสักกเทวราชทรงแปลงร่างเป็นวณิพกมาทูลขอดวงตาว่า)

{๒๐๖๖} [๒๒๗๐] ข้าพระพุทธเจ้าเป็นผู้เฒ่า มองเห็นได้ไม่ไกล มาเพื่อจะทูลขอพระเนตร ข้าพระพุทธเจ้ามีตาข้างเดียว ข้าพระพุทธเจ้าทูลขอแล้ว ขอพระองค์ทรงโปรดพระราชทานพระเนตรข้างหนึ่ง แก่ข้าพระพุทธเจ้าด้วยเถิด(พระเจ้าสีวิราชโพธิสัตว์ทรงดีพระทัย จึงตรัสถามว่า)

{๒๐๖๗} [๒๒๗๑] ดูก่อนวณิพก ใครเป็นผู้แนะนำให้ท่านจึงมาขอดวงตาเราถึงที่นี้ ท่านมาขอดวงตาซึ่งเป็นอวัยวะสูงสุดยากที่จะสละให้กันได้ ง่าย ๆ ที่บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่ายากที่คนเราจะสละให้ได้

(ท้าวสักกะวณิพกแปลงตรัสว่า)

{๒๐๖๘} [๒๒๗๒] ในเทวโลกเขาเรียกท่านผู้ใดว่าท้าวสุชัมบดี ในมนุษยโลก เรียกว่าท้าวมฆวานข้าพระพุทธเจ้าเป็นวณิพกที่ท่านผู้นั้น แนะนำให้มาขอพระเนตร ณ ที่นี้

[๒๒๗๓] ข้าพระพุทธเจ้าเป็นวณิพกการขอของข้าพระพุทธเจ้าไม่มีสิ่ง ใดยิ่งไปกว่าขอพระองค์ได้โปรดพระราชทานพระเนตรแก่ ข้าพระพุทธเจ้าผู้มาขอเถิด ขอพระองค์โปรดพระราชทานดวง เนตรซึ่งเป็นอวัยวะสูงสุด ที่บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่ายากที่คน เราจะสละให้กันได้แก่ข้าพระพุทธเจ้าด้วยเถิด(พระเจ้าสีวิราชโพธิสัตว์ตรัสว่า)

[๒๒๗๔] ท่านมาด้วยประโยชน์อันใด ปรารถนาประโยชน์สิ่งใด ความ ดำริเหล่านั้นเพี่อประโยชน์นั้นของท่านจงสำเร็จเถิดดูก่อน พราหมณ์ ท่านจงได้ดวงตาเถิด

[๒๒๗๕] เมื่อท่านขอข้างเดียว เราจะให้ทั้งสองข้าง ขอท่านนั้นจงเป็น ผู้มีนัยน์ตากลับไปท่านปรารถนาสิ่งใดจากเราผู้มุ่งหมายอีก ขอสิ่งนั้นจงสำเร็จแก่ท่านเถิด

(ข้าราชบริพารทั้งเสนาบดี ราชวัลลภ ชาวพระนคร และนางสนม ต่างทูลทัดทานว่า)

{๒๐๖๙} [๒๒๗๖] ขอเดชะพระองค์ผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐของข้าพระพุทธเจ้า ทั้งหลาย พระองค์อย่าพระราชทานดวงพระเนตรเลย อย่า ทรงทอดทิ้งข้าพระพุทธเจ้าทั้งปวงเลย ขอเดชะพระมหาราชเจ้า ขอพระองค์พระราชทานพระราชทรัพย์เถิดแก้วมุกดา แก้วไพฑูรย์ก็มีเป็นอันมาก

[๒๒๗๗] ขอเดชะพระมหาราชเจ้าผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐ ขอพระองค์ พระราชทานรถที่เทียมแล้ว หรือไม่ก็ม้าอาชาไนย ช้างประเสริฐ ที่ตบแต่งแล้ว หรือที่อยู่และเครื่องบริโภคที่ทำด้วยทองแทนเถิด

[๒๒๗๘] ขอเดชะพระองค์ผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐขอพระองค์ พระราชทานอย่างที่ชาวสีพีทั้งปวงที่มีเครื่องใช้สอยมีรถไว้ ใช้สอยจะพึงแวดล้อมพระองค์อยู่โดยรอบได้ทุกเมื่อเถิด

(พระเจ้าสีวิราชโพธิสัตว์ตรัสว่า)

{๒๐๗๐} [๒๒๗๙] ผู้ใดแลพูดว่าจักให้แล้วมากลับใจว่าไม่ให้ ผู้นั้นชื่อว่าสวมบ่วงที่ตกลงยังพื้นแล้วไว้ที่คอ

[๒๒๘๐] ผู้ใดแลพูดว่าจักให้แล้วมากลับใจว่าไม่ให้ ผู้นั้นเป็นคนชั่วช้ากว่าคนชั่วช้าทั้งหลาย ทั้งจะต้องเข้าถึงสถานที่ลงอาญาของพญายม

[๒๒๘๑] ความจริง คนเราควรให้สิ่งที่เขาขอสิ่งที่เขาไม่ขอก็ไม่ควรให้ พราหมณ์ได้ขอสิ่งใดเราไว้ เราก็จักให้สิ่งนั้นนั่นแหละ

(ลำดับนั้น พวกอำมาตย์กราบทูลถามว่า)

{๒๐๗๑} [๒๒๘๒] ขอเดชะพระองค์ผู้เป็นจอมชน พระองค์ทรงปรารถนาพระชนมายุ วรรณะ สุขะ และพละอะไรหรือ จึงจะพระราชทานพระเนตร พระองค์ผู้ทรงเป็นราชาแห่งชาวสีพีไม่มีใครจะประเสริฐยิ่งไปกว่า จะพระราชทานพระเนตรเพราะเหตุปรโลกหรืออย่างไร(พระเจ้าสีวิราชโพธิสัตว์ตรัสว่า)

{๒๐๗๒} [๒๒๘๓] เราจะให้ดวงตาเป็นทานนั้นเพราะยศก็หาไม่ เราจะได้ปรารถนา บุตร ทรัพย์ หรือแว่นแคว้นจากผลแห่งการให้ดวงตานี้ก็หาไม่ แต่ว่าธรรมของสัตบุรุษทั้งหลายท่านได้ประพฤติกันมาแล้วแต่

{๒๐๗๓} โบราณ เพราะเหตุนี้แหละ ใจของเราจึงยินดีในทาน ดวงตา ทั้งสองข้างจะได้เป็นที่เกลียดชังของเราก็หาไม่ทั้งเราจะ เกลียดชังตัวเราเองก็หาไม่พระสัพพัญญุตญาณเป็นที่รักของเรา เพราะฉะนั้น เราจึงได้ให้ดวงตาเป็นทาน(พระเจ้าสีวิราชโพธิสัตว์ตรัสกำชับหมอว่า)

{๒๐๗๔} [๒๒๘๔] นี่หมอสีวิกะ ท่านเป็นมิตรเป็นสหายของเรา ทั้งเป็นผู้ศึกษาวิชาแพทย์มาดีแล้ว จงทำตามถ้อยคำของเราให้สำเร็จ จงควักดวงตาทั้งสองของเราผู้ต้องการอยู่แล้ววางลงบนมือของ พราหมณ์วณิพกเถิด(พระบรมศาสดาทรงประกาศข้อความนี้ต่อไปว่า)

{๒๐๗๕} [๒๒๘๕] หมอสีวกะถูกพระเจ้าสีวิราชตรัสเตือนแล้วจึงได้ทำตามพระราชดำรัส ควักดวงพระเนตรของพระราชาส่งให้แก่พราหมณ์แล้ว พราหมณ์ได้เป็นผู้มีจักษุ แต่พระราชากลายเป็นกษัตริย์ พระเนตรบอดเสด็จเข้าที่ประทับแล้ว{๒๐๗๖} [๒๒๘๖] ต่อจากนั้นมาสองสามวันเมื่อพระเนตรทั้งสองข้างมีเนื้องอก ขึ้นเต็มแล้วพระราชาผู้ทรงเป็นมิ่งขวัญแห่งชาวสีพีรัฐตรัส เรียกนายสารถีผู้เฝ้าอยู่นั้นว่า

[๒๒๘๗] ดูก่อนสารถี ท่านจงเทียมยานไว้ เสร็จแล้วจงบอกให้เราทราบ เราจะไปยังอุทยาน ไปสระโบกขรณี และราวป่า

[๒๒๘๘] ครั้นพระเจ้าสีวิราชเสด็จเข้าไปประทับขัดสมาธิริมขอบสระ โบกขรณีแล้วท้าวสุชัมบดีสักกเทวราชก็ปรากฏพระองค์ แก่พระเจ้าสีวิราชนั้น

(ท้าวสักกะทรงแสดงพระองค์ตรัสว่า)

{๒๐๗๗} [๒๒๘๙] หม่อมฉันเป็นท้าวสักกะจอมเทพ มาในสำนักของพระองค์แล้ว ข้าแต่พระราชฤๅษีขอพระองค์จงเลือกพรตามที่พระทัยจะปรารถนาเถิด(พระเจ้าสีวิราชโพธิสัตว์ตรัสว่า)

{๒๐๗๘} [๒๒๙๐] ข้าแต่ท้าวสักกะ ทั้งทรัพย์ ทั้งกำลังของหม่อมฉันมีมากพอแล้ว และคลังของหม่อมฉันก็มีไม่น้อย บัดนี้หม่อมฉันผู้เป็นคนตาบอด พอใจแต่ความตายเท่านั้น(ท้าวสักกะตรัสว่า)

{๒๐๗๙} [๒๒๙๑] ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นกษัตริย์เป็นจอมมนุษย์ ขอให้พระองค์จง ตรัสแต่ถ้อยคำที่เป็นสัจจะเมื่อพระองค์ตรัสแต่ถ้อยคำที่เป็นสัจจะ พระเนตรจักมีขึ้นอีก(พระเจ้าสีวิราชโพธิสัตว์ทรงกระทำสัจจวาจาว่า)

{๒๐๘๐} [๒๒๙๒] บรรดาวณิพกทั้งหลายผู้มีโคตรต่าง ๆ กันมาขอหม่อมฉัน แม้วณิพกผู้ขอจักษุของหม่อมฉันก็เป็นที่รักแห่งใจของหม่อมฉัน ด้วยสัจจวาจานี้ ขอจักษุจงเกิดขึ้นแก่หม่อมฉันเถิด{๒๐๘๑} [๒๒๙๓] พราหมณ์วณิพกผู้ใดมาขอหม่อมฉันว่า ‘ขอจงพระราชทาน พระจักษุเถิด’ หม่อมฉันก็ได้ให้จักษุทั้งสองแก่พราหมณ์วณิพกผู้นั้นไปแล้ว[๒๒๙๔] ปีติและโสมนัสเป็นอันมากเกิดขึ้นแก่หม่อมฉันยิ่งนักด้วย สัจจวาจานี้ ขอจักษุดวงที่สองจงเกิดขึ้นแก่หม่อมฉันเถิด

(ท้าวสักกะทรงชมเชยพระเจ้าสีวิราชโพธิสัตว์ในท่ามกลางมหาชนว่า)

{๒๐๘๒} [๒๒๙๕] ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงเป็นมิ่งขวัญแห่งชาวสีพีรัฐ พระองค์ตรัส พระคาถาแล้วโดยธรรม พระเนตรทั้งสองของพระองค์จะปรากฏเป็นตาทิพย์

[๒๒๙๖] ดวงพระเนตรทั้งสองของพระองค์จะสามารถเห็นได้ทะลุภายนอกฝา ภายนอกกำแพง และภูเขาตลอด ๑๐๐ โยชน์โดยรอบ

(พระเจ้าสีวิราชโพธิสัตว์ทรงแสดงธรรมว่า)

{๒๐๘๓} [๒๒๙๗] ใครหนอในโลกนี้ถูกเขาขอทรัพย์ที่น่าปลื้มใจ แม้จะเป็นของพิเศษ แม้จะเป็นของที่รักอย่างดีของตน แล้วจะไม่พึงให้ ฉันขอเชิญท่านทั้งหลายผู้เป็นชาวสีพีรัฐทุก ๆ คนที่มาประชุมกันจงดูดวงตาทั้งสองอันเป็นทิพย์ของเราในวันนี้[๒๒๙๘] ตาทิพย์ของเราเห็นได้ทะลุภายนอกฝา ภายนอกกำแพง และ ภูเขาตลอด ๑๐๐ โยชน์โดยรอบ

[๒๒๙๙] ในโลกที่เป็นที่อยู่ของสัตว์ทั้งหลายนี้ ไม่มีอะไรที่จะยิ่งไปกว่า การบริจาคทาน เราได้ให้จักษุที่เป็นของมนุษย์แล้ว เราได้จักษุทิพย์

[๒๓๐๐] ดูก่อนชาวสีพีรัฐทั้งหลาย ท่านทั้งหลายเห็นจักษุทิพย์ที่เราได้นี้ แล้วจงให้ทานเสียก่อนจึงค่อยบริโภคเถิดท่านทั้งหลายได้ให้ ทานตามสติกำลังและได้บริโภคแล้วจะไม่มีใครตำหนิเอาได้ ย่อมเข้าถึงสวรรค์

๔. สิริมันทชาดก (๕๐๐)

ว่าด้วยปัญหาเกี่ยวกับความมีสิริและปัญญา

(พระราชาตรัสถามในสิริมันทปัญหาว่า)

{๒๐๘๔} [๒๓๐๑] ท่านอาจารย์เสนกะ เราขอถามเนื้อความนี้ บรรดาคนสองพวก คือ คนที่สมบูรณ์ด้วยปัญญาแต่เสื่อมจากสิริ กับคนที่มียศแต่ไร้ปัญญา นักปราชญ์กล่าวคนไหนว่าประเสริฐ

(เสนกบัณฑิตกราบทูลทันทีว่า)

{๒๐๘๕} [๒๓๐๒] ขอเดชะพระจอมชน ไม่ว่าคนฉลาดและคนโง่คนมีศิลปะ และคนไร้ศิลปะ แม้จะมีชาติกำเนิดดี ก็ย่อมเป็นคนรับใช้ของ คนผู้มีชาติกำเนิดต่ำ แต่มียศ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นความดังนี้ จึงขอกราบทูลว่า ‘คนมีปัญญาเป็นคนต่ำช้าคนมีสิริแลเป็นคนประเสริฐ พระเจ้าข้า’(พระราชาตรัสถามมโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์ซึ่งเป็นบัณฑิตใหม่ว่า)

{๒๐๘๖} [๒๓๐๓] ดูก่อนมโหสธผู้ไม่ด้อยปัญญา ผู้เห็นธรรมสิ้นเชิง เราขอถามเจ้า ในคนสองพวก คือ คนพาลผู้มียศ กับบัณฑิตผู้มีโภคสมบัติน้อย นักปราชญ์กล่าวคนไหนว่าประเสริฐ

(มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๒๐๘๗} [๒๓๐๔] คนพาลสำคัญว่าสิ่งนี้เท่านั้นประเสริฐ จึงทำแต่บาปกรรม คนพาลเห็นแต่เพียงโลกนี้ ไม่เห็นโลกหน้า จึงได้รับเคราะห์ร้ายในโลกทั้งสอง ข้าพระพุทธเจ้าเห็นความแม้ดังนี้ จึงขอกราบทูลว่า ‘คนมีปัญญาเท่านั้นประเสริฐ คนโง่ถึงมียศจะประเสริฐ อะไร’ พระเจ้าข้า