๔. ศิริมันทชาดก เล่ม ๒๗

๔. สิริมันทชาดก (๕๐๐)

ว่าด้วยปัญหาเกี่ยวกับความมีสิริและปัญญา

(พระราชาตรัสถามในสิริมันทปัญหาว่า)

{๒๐๘๔} [๒๓๐๑] ท่านอาจารย์เสนกะ เราขอถามเนื้อความนี้ บรรดาคนสองพวก คือ คนที่สมบูรณ์ด้วยปัญญาแต่เสื่อมจากสิริ กับคนที่มียศแต่ไร้ปัญญา นักปราชญ์กล่าวคนไหนว่าประเสริฐ

(เสนกบัณฑิตกราบทูลทันทีว่า)

{๒๐๘๕} [๒๓๐๒] ขอเดชะพระจอมชน ไม่ว่าคนฉลาดและคนโง่คนมีศิลปะ และคนไร้ศิลปะ แม้จะมีชาติกำเนิดดี ก็ย่อมเป็นคนรับใช้ของ คนผู้มีชาติกำเนิดต่ำ แต่มียศ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นความดังนี้ จึงขอกราบทูลว่า ‘คนมีปัญญาเป็นคนต่ำช้าคนมีสิริแลเป็นคนประเสริฐ พระเจ้าข้า’(พระราชาตรัสถามมโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์ซึ่งเป็นบัณฑิตใหม่ว่า)

{๒๐๘๖} [๒๓๐๓] ดูก่อนมโหสธผู้ไม่ด้อยปัญญา ผู้เห็นธรรมสิ้นเชิง เราขอถามเจ้า ในคนสองพวก คือ คนพาลผู้มียศ กับบัณฑิตผู้มีโภคสมบัติน้อย นักปราชญ์กล่าวคนไหนว่าประเสริฐ

(มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๒๐๘๗} [๒๓๐๔] คนพาลสำคัญว่าสิ่งนี้เท่านั้นประเสริฐ จึงทำแต่บาปกรรม คนพาลเห็นแต่เพียงโลกนี้ ไม่เห็นโลกหน้า จึงได้รับเคราะห์ร้ายในโลกทั้งสอง ข้าพระพุทธเจ้าเห็นความแม้ดังนี้ จึงขอกราบทูลว่า ‘คนมีปัญญาเท่านั้นประเสริฐ คนโง่ถึงมียศจะประเสริฐ อะไร’ พระเจ้าข้า

(เสนกบัณฑิตกราบทูลว่า)

{๒๐๘๘} [๒๓๐๕] ศิลปะนี้ก็ดี พวกพ้องก็ดี ร่างกายก็ดี ก็จัดหาโภคสมบัติมาให้ไม่ได้ ขอได้ทอดพระเนตรดู มหาชนย่อมคบหาโควินทเศรษฐี ผู้ปราศจากสิริ มีนํ้าลายไหลออกจากปาก แต่ได้รับความสุขกัน ข้าพระพุทธเจ้าเห็นความแม้ดังนี้จึงขอกราบทูลว่า ‘คนมีปัญญา เป็นคนต่ำช้า คนมีสิริเท่านั้นเป็นคนประเสริฐ’ พระเจ้าข้า(มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๒๐๘๙} [๒๓๐๖] คนที่มีปัญญาน้อย ได้รับความสุขเข้าย่อมมัวเมา ครั้นถูก ความทุกข์กระทบเข้า ย่อมถึงกับหลงเพ้อไป ถูกสุขทุกข์ที่จร มากระทบเข้า ย่อมหวั่นไหวดุจปลาที่ดิ้นรนอยู่ในที่ร้อนฉะนั้น ข้าพระพุทธเจ้าเห็นความแม้ดังนี้จึงขอกราบทูลว่า ‘คนมีปัญญา เท่านั้นประเสริฐ คนโง่ถึงมียศจะประเสริฐอะไร’ พระเจ้าข้า(เสนกบัณฑิตกราบทูลว่า)

{๒๐๙๐} [๒๓๐๗] ต้นไม้ที่มีผลดกในป่า ฝูงนกย่อมพากันบินว่อนไปมาโดยรอบต้น ฉันใดผู้มั่งคั่งมีทรัพย์มีโภคสมบัติ คนเป็นอันมากย่อม คบหาเพราะเหตุต้องการทรัพย์ ฉันนั้น ข้าพระพุทธเจ้าเห็น ความแม้ดังนี้จึงขอกราบทูลว่า ‘คนมีปัญญาเป็นคนตํ่าช้า คนมีสิริเท่านั้นเป็นคนประเสริฐ’ พระเจ้าข้า(มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๒๐๙๑} [๒๓๐๘] คนโง่ที่มีกำลัง ได้ทรัพย์มาด้วยกรรมอันหยาบช้าไม่ดีเลย นายนิรยบาลทั้งหลาย ย่อมลากเอาตัวคนโง่ผู้ร้องครํ่าครวญอยู่นั้น ลงนรกที่ร้ายกาจไป ข้าพระพุทธเจ้าเห็นความแม้ดังนี้ จึงขอ

กราบทูลว่า ‘คนมีปัญญาเท่านั้นประเสริฐคนโง่ถึงมียศจะประเสริฐอะไร’ พระเจ้าข้า

(เสนกบัณฑิตกราบทูลว่า)

{๒๐๙๒} [๒๓๐๙] แม่น้ำไม่ว่าสายใดที่ไหลลงไปที่แม่น้ำคงคา ทุกสายย่อมละทิ้ง ชื่อและถิ่นเดิม แม่น้ำคงคาไหลไปถึงมหาสมุทรเข้าก็ไม่ปรากฏ ชื่อฉันใดคนที่มั่งคั่งในโลกนี้ก็ไม่ปรากฏฉันนั้นแล ข้าพระพุทธเจ้าเห็นความแม้ดังนี้ จึงขอกราบทูลว่า ‘คนมีปัญญา เป็นคนต่ำช้า คนมีสิริเท่านั้นเป็นคนประเสริฐ’ พระเจ้าข้า(มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๒๐๙๓} [๒๓๑๐] ข้าพระพุทธเจ้าจะขอกล่าวแก้ปัญหาที่ท่านอาจารย์กล่าว แม่นํ้า ทั้งหลายย่อมไหลไปสู่ทะเลใหญ่ตลอดเวลาเหลือคณานับ ทะเล นั้นมีกำลังมากเป็นนิจ มหาสมุทรย่อมไม่ล้นเลยฝั่งไม่ได้ ฉันใด

[๒๓๑๑] ถ้อยคำของคนโง่ก็ฉันนั้นคนมีสิริย่อมไม่ล่วงเลยคนมีปัญญา ไปได้ไม่ว่าในกาลไหน ๆ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นความแม้ดังนี้ จึง ขอกราบทูลว่า ‘คนมีปัญญาเท่านั้นประเสริฐคนโง่ถึงมียศ จะประเสริฐอะไร’ พระเจ้าข้า

(เสนกบัณฑิตกราบทูลว่า)

{๒๐๙๔} [๒๓๑๒] ถ้าแม้คนมียศแต่ไม่มีศีลอยู่ในที่วินิจฉัย กล่าวข้อความแก่ชนเหล่าอื่น คำพูดของคนนั้นย่อมเจริญงอกงามในท่ามกลางญาติได้ คนมีสิริย่อมทำคนอื่นให้ทำตามคำของตนได้ ผู้มีปัญญาทำไม่ได้ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นความแม้ดังนี้ จึงขอกราบทูลว่า ‘คนมีปัญญาเป็นคนต่ำช้าคนมีสิริเท่านั้นเป็นคนประเสริฐ’ พระเจ้าข้า

(มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๒๐๙๕} [๒๓๑๓] คนโง่ที่ด้อยปัญญาย่อมกล่าวมุสาเพราะเหตุแห่งบุคคลอื่นบ้าง แห่งตนบ้าง คนโง่นั้นย่อมถูกนินทาในท่ามกลางที่ประชุม แม้ภายหลังเขาก็ต้องเข้าถึงทุคติ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นความแม้ดังนี้ จึงขอกราบทูลว่า ‘คนมีปัญญาเท่านั้นประเสริฐ คนโง่ถึงมียศ จะประเสริฐอะไร’ พระเจ้าข้า(เสนกบัณฑิตกราบทูลว่า)

{๒๐๙๖} [๒๓๑๔] ถ้าคนมีปัญญาดังแผ่นดินไม่มีที่อยู่อาศัย ไม่มีทรัพย์ เป็นคนเข็ญใจ กล่าวข้อความ คำพูดของคนนั้นย่อมไม่เจริญงอกงามใน ท่ามกลางหมู่ญาติ อนึ่ง สิริย่อมไม่มีแก่คนที่มีปัญญา ข้าพระพุทธเจ้าเห็นความแม้ดังนี้ จึงขอกราบทูลว่า ‘คนมีปัญญา เป็นคนต่ำช้า คนมีสิริเท่านั้นเป็นคนประเสริฐ’ พระเจ้าข้า(มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๒๐๙๗} [๒๓๑๕] คนมีปัญญาดังแผ่นดินย่อมไม่กล่าวคำเหลาะแหละเพราะเหตุ แห่งคนอื่นหรือแม้แห่งตน บุคคลนั้นย่อมเป็นผู้อันมหาชนบูชา ในท่ามกลางที่ประชุม แม้ภายหลังเขาก็จะเข้าถึงสุคติข้า พระพุทธเจ้าเห็นความแม้ดังนี้จึงขอกราบทูลว่า ‘คนมีปัญญา เท่านั้นประเสริฐ คนโง่ถึงมียศจะประเสริฐอะไร’ พระเจ้าข้า(เสนกบัณฑิตกราบทูลว่า)

{๒๐๙๘} [๒๓๑๖] ช้าง โค ม้า แก้วมณี กุณฑล และนารีทั้งหลายมักเกิดใน ตระกูลที่มั่งคั่ง ทั้งหมดนั้นย่อมเป็นเครื่องอุปโภคของคนที่มั่งคั่ง คนทั้งหลายผู้ไม่มั่งคั่งก็ย่อมเป็นเครื่องอุปโภคของคนที่มั่งคั่ง

ข้าพระพุทธเจ้าเห็นความแม้ดังนี้จึงขอกราบทูลว่า ‘คนมีปัญญา เป็นคนต่ำช้า คนมีสิริเท่านั้นเป็นคนประเสริฐ’ พระเจ้าข้า

(มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๒๐๙๙} [๒๓๑๗] สิริย่อมละคนโง่ผู้ไม่จัดแจงการงาน ไม่มีความคิด มีปัญญาทรามไป เหมือนงูลอกคราบเก่าทิ้งไปฉะนั้น ข้าพระพุทธเจ้า เห็นความแม้ดังนี้ จึงขอกราบทูลว่า ‘คนมีปัญญาเท่านั้นประเสริฐ คนโง่ถึงมียศจะประเสริฐอะไร’ พระเจ้าข้า(เสนกบัณฑิตคิดจะหักล้างวาทะของมโหสธบัณฑิต จึงกราบทูลว่า)

{๒๑๐๐} [๒๓๑๘] ขอเดชะ ข้าพระพุทธเจ้าทั้ง ๕ คนเป็นบัณฑิต ทุกคนกราบไหว้ บำรุงพระองค์ พระองค์ทรงเป็นอิสระครอบงำพวกข้าพระพุทธเจ้า ดุจท้าวสักกเทวราชผู้เป็นเจ้าแห่งเทวดาฉะนั้น ข้าพระพุทธเจ้า เห็นความแม้ดังนี้ จึงขอกราบทูลว่า ‘คนมีปัญญาเป็นคนต่ำช้า คนมีสิริเท่านั้นเป็นคนประเสริฐ’ พระเจ้าข้า(มโหสธบัณฑิตคิดจะหักล้างวาทะของเสนกบัณฑิต จึงกราบทูลว่า)

{๒๑๐๑} [๒๓๑๙] คนโง่ถึงจะมียศก็เป็นทาสของคนมีปัญญา เมื่อกิจการต่าง ๆ เกิดขึ้น คนฉลาดย่อมจัดแจงกิจการอันละเอียดนั้นได้ แต่คนโง่ย่อมถึงความงงงวยในกิจการนั้นข้าพระพุทธเจ้าเห็น ข้อความแม้ดังนี้ จึงขอกราบทูลว่า ‘คนมีปัญญาเท่านั้นประเสริฐ คนโง่ถึงมียศจะประเสริฐอะไร’ พระเจ้าข้า{๒๑๐๒} [๒๓๒๐] แท้จริง สัตบุรุษทั้งหลายสรรเสริญปัญญาเท่านั้น สิริเป็นที่รักใคร่ของคนโง่เพราะมนุษย์ทั้งหลายยินดีในโภคสมบัติ ก็ความรู้ของท่านผู้รู้ทั้งหลาย ไม่มีใครชั่งได้ในกาลไหน ๆ คนมีสิริย่อมไม่ล่วงเลยคนมีปัญญาไปได้ ไม่ว่าในกาลไหน ๆ

(พระราชาทรงชื่นชมยินดีต่อการตอบปัญหา จึงตรัสว่า)

{๒๑๐๓} [๒๓๒๑] ดูก่อนมโหสธผู้เห็นธรรมสิ้นเชิงเราได้ถามปัญหาข้อใดกะเจ้า เจ้าได้ประกาศปัญหาข้อนั้นแก่เราแล้วเรายินดีด้วยการแก้ปัญหาของเจ้า เราให้โค ๑,๐๐๐ โคอุสภราช ช้าง รถเทียม ด้วยม้าอาชาไนย ๑๐ คัน และบ้านส่วย ๑๖ ตำบลแก่เจ้า

๕. โรหนมิคชาดก (๕๐๑)

ว่าด้วยความรักในสายเลือด

(พญาเนื้อโรหนะโพธิสัตว์ติดบ่วงอยู่จึงกล่าวกะเนื้อจิตตกะผู้เป็นน้องว่า)

{๒๑๐๔} [๒๓๒๒] ดูก่อนน้องจิตตกะฝูงเนื้อเหล่านั้นกลัวความตายจึงพากันหนีกลับไป ถึงเธอก็จงไปเถิด อย่าห่วงใยพี่เลย เนื้อทั้งหลายจักมีชีวิตอยู่กับเธอ

(เนื้อจิตตกะกล่าวว่า)

{๒๑๐๕} [๒๓๒๓] พี่โรหนะ ฉันจะไม่ไป ถึงใครจะคร่าเอาหัวใจของฉันไป ฉันก็จักไม่ทิ้งพี่ไป ฉันจักยอมทิ้งชีวิตไว้ในที่นี่

(พญาเนื้อโรหนะโพธิสัตว์กล่าวว่า)

[๒๓๒๔] ก็มารดาบิดาทั้งสองของเราซึ่งท่านตาบอดนั้นเมื่อไม่มีผู้นำ จักต้องตายแน่ เธอจงไปเถิด อย่าห่วงใยพี่เลย เนื้อทั้งหลาย จักมีชีวิตอยู่กับเธอ