๑๔. ภูริปัญหาชาดก เล่ม ๒๗

(นกจากพรากโพธิสัตว์กล่าวเหตุที่กามีสีดำว่า)

{๑๔๕๘} [๑๔๘๘] ท่านเบียดเบียนมนุษย์ทั่วไป จึงต้องคอยมองดูผู้ที่ผูกเวรในตน แม้จะกินก็สะดุ้งกลัว เพราะเหตุนั้น สีสันของท่านจึงเป็นเช่นนี้

{๑๔๕๙} [๑๔๘๙] ดูก่อนกา ท่านถูกคนทั้งโลกเขาโกรธเคือง อาหารที่ท่านได้มา ด้วยกรรมอันชั่วช้าก็หาอิ่มท้องไม่ เพราะเหตุนั้น สีกายของ ท่านจึงเป็นเช่นนี้

{๑๔๖๐} [๑๔๙๐] ดูก่อนสหาย ส่วนเรามิได้เบียดเบียนสัตว์ทั้งปวงมากินมี ความขวนขวายน้อย ไม่มีใครรังเกียจ ใจไม่ห่อเหี่ยว ภัยแต่ที่ไหน ๆ ก็มิได้มี

{๑๔๖๑} [๑๔๙๑] ท่านนั้นจงสร้างอานุภาพ กลับความประพฤติปกติของตนเสีย ไม่เที่ยวเบียดเบียนใครในโลกจักเป็นที่รักใคร่ของชาวโลก เหมือนเรา

{๑๔๖๒} [๑๔๙๒] ผู้ใดไม่ฆ่าเอง ไม่ใช้ให้ผู้อื่นฆ่า ไม่ชนะเอง ไม่ให้คนอื่นชนะ มีเมตตาจิตในสัตว์ทั่วไป ผู้นั้นย่อมไม่มีเวรกับใคร

๑๔. ภูริปัญหาชาดก (๔๕๒)

ว่าด้วยปัญหาทดลองบัณฑิตผู้มีปัญญากว้างขวาง

(พระราชาตรัสว่า)

{๑๔๖๓} [๑๔๙๓] ดูก่อนท่านผู้มีปัญญากว้างขวางได้ยินว่าคำที่ท่านอาจารย์ เสนกะกล่าวนั้นเป็นความจริงเพราะปัญญา มีสิริ และ ความเพียรก็ป้องกันท่านผู้จำต้องกินข้าวเหนียวที่มีแกงนิดหน่อย ผู้ตกอยู่ในอำนาจของความฉิบหายไม่ได้

(มโหสธโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๑๔๖๔} [๑๔๙๔] เราบ่มเพาะความสุขมาได้ด้วยความลำบาก เมื่อพิจารณากาล อันควรและไม่ควร จึงหลบซ่อนอยู่ตามความพอใจ แต่ไม่ปิดกั้นช่องทางแห่งประโยชน์สำหรับตน ด้วยเหตุนั้น เราได้ยินดี ด้วยข้าวเหนียว{๑๔๖๕} [๑๔๙๕] ก็เรารู้จักเวลาที่จะทำความเพียรบ่มเพาะประโยชน์ไว้ด้วย ความรู้ของตนเององอาจอยู่เหมือนความองอาจแห่งราชสีห์ ท่านจักได้เห็นเราพร้อมด้วยความสำเร็จนั้นอีก(พระราชาใคร่จะทดลองมโหสธบัณฑิตดู จึงตรัสว่า)

{๑๔๖๖} [๑๔๙๖] ก็บุคคลบางพวกแม้จะมีความสุขก็ไม่ทำความชั่วบุคคลอีก พวกหนึ่งไม่ทำความชั่วเพราะกลัวต่อการเกี่ยวข้องกับคำติเตียน ท่านเป็นคนสามารถ มีความคิดกว้างขวาง เหตุไฉนจึงไม่ก่อ ทุกข์ให้เกิดแก่เราเล่า(มโหสธโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๑๔๖๗} [๑๔๙๗] บัณฑิตทั้งหลายย่อมไม่ประพฤติกรรมชั่วเพราะเหตุแห่งความ สุขของตน แม้จะพลั้งพลาดไป ถูกความทุกข์กระทบแล้ว ก็สงบอยู่ได้ ไม่ละทิ้งธรรมเพราะความรักและความชัง(พระราชาตรัสมายากษัตริย์ว่า)

{๑๔๖๘} [๑๔๙๘] บุคคลควรถอนตนที่ต่ำทรามขึ้นให้ได้ด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่ว่าจะละมุนละม่อมหรือรุนแรงให้ได้ก่อน แล้วค่อยประพฤติ ธรรมภายหลัง

(มโหสธโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๑๔๖๙} [๑๔๙๙] บุคคลอาศัยนั่งหรือนอนที่ร่มเงาของต้นไม้ใด ไม่พึงหักราน แม้ใบของต้นไม้นั้น เพราะคนที่ประทุษร้ายมิตรเป็นคนบาป

{๑๔๗๐} [๑๕๐๐] บุรุษรู้แจ้งธรรมแต่สำนักอาจารย์ใดและสัตบุรุษทั้งหลาย เหล่าใดกำจัดความสงสัยของบุรุษนั้นได้อันนั้นชื่อว่าเป็นดังเกาะ หรือเป็นที่พึ่งพาของบุรุษนั้นผู้มีปัญญาไม่พึงทำให้มิตรภาพ กับอาจารย์เช่นนั้นเสื่อมไป{๑๔๗๑} [๑๕๐๑] คฤหัสถ์ผู้บริโภคกามคุณเกียจคร้าน ไม่ดี บรรพชิตไม่สำรวม ไม่ดี พระเจ้าแผ่นดินไม่ทรงใคร่ครวญก่อนปฏิบัติราชกิจ ไม่ดี บัณฑิตผู้มักโกรธ ไม่ดี

{๑๔๗๒} [๑๕๐๒] ขอเดชะพระองค์ผู้เป็นเจ้าแห่งทิศพระมหากษัตริย์พึงทรง ใคร่ครวญก่อนปฏิบัติราชกิจยังไม่ทรงใคร่ครวญก่อนแล้ว ไม่พึงปฏิบัติพระยศและพระเกียรติคุณของพระราชาผู้ทรง ใคร่ครวญ ก่อนปฏิบัติราชกิจย่อมมีแต่เจริญขึ้น

๑๕. มหามังคลชาดก (๔๕๓)

ว่าด้วยมหาสวัสดิมงคล ๘ ประการ

(ศิษย์ผู้เป็นหัวหน้าถามดาบสโพธิสัตว์ผู้เป็นอาจารย์ว่า)

{๑๔๗๓} [๑๕๐๓] ในเวลาปรารถนามงคลนรชนต้องเรียนรู้การร่ายมนต์อะไร ต้องเรียนรู้พระเวทอะไร นรชนนั้นทำอย่างไร จึงจะเป็นผู้อัน ความสวัสดีคุ้มครองแล้วทั้งในโลกนี้และโลกหน้า