ขุรปุตตวรรค

สจฺจํ กิเรวมาหํสุ กลกํ ๓ พาโลติ ปณฺฑิตา

ปสฺส พาโล รโหกมฺมํ อาวิกุพฺพํ น พุชฺฌติ ฯ

เป็นความจริงทีเดียว ที่บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า แพะเป็นสัตว์โง่เขลาดูเถิด แพะโง่เขลา มิได้รู้จักกรรมที่ควรทำในที่ลับและที่แจ้ง.

ตฺวํ นุ โข ๔ สมฺม พาโลสิ ขุรปุตฺต วิชานหิ

รชฺชุยาหิ ๕ ปริกฺขิตฺโต วงฺโกฏฺโฐ โอหิโตมุโข ฯ

แน่ะม้าผู้เป็นสหาย ท่านจงรู้เถิดว่า ท่านเป็นสัตว์โง่เขลา เพราะท่านนั่นแหละถูกเขาผูกด้วยเชือก มีปากคดถูกปิดหน้า.

อปรํปิ สมฺม เต พาลฺยํ โย มุตฺโต น ปลายสิ

โส จ พาลตโร สมฺม ยํ ตฺวํ วหสิ เสนกํ ฯ

แน่ะสหาย ความโง่ของเจ้ายังมีอยู่อีก เจ้าเขาแก้ออกแล้วไม่หนีไปเสียนั่นและชื่อว่า เจ้ายังมีโง่อยู่อีก แน่ะสหาย พระเจ้าเสนกะที่เจ้าพาไปนั้นยังโง่ไปกว่าเจ้าเสียอีก.

ยนฺนุ สมฺม อหํ พาโล อชราช วิชานหิ

อถ เกน เสนโก พาโล ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต ฯ

๑ ม. สทรีมุข เนรุ ลตา จ ปุน ฯ ๒ ม. ขรปุตฺต ... ฯ ๓ ม. วสฺตํ ฯ สี. ยุ. ภสฺตํ ฯ

๔ ม. ตฺวํ โขปิ ฯ ยุ. ตฺวญฺจ โข ฯ ๕ ม. รชฺชุยา หิ ฯ

ดูกรพระยาแพะผู้สหาย ได้ยินว่า ท่านรู้ว่า เราเป็นสัตว์โง่เขลา แต่พระเจ้าเสนกะ โง่เขลากว่า เพราะเหตุไรเล่า ขอเจ้าจงบอกเหตุที่เราถามนั้นเถิด?

อุตฺตมตฺถํ ลภิตฺวาน ภริยาย ๑ โย ปทสฺสติ

เตน ชหิสฺสตตฺตานํ สา เจวสฺส น เหสฺสติ ฯ

พระเจ้าเสนกะได้มนต์วิเศษชื่อว่า สัพพรุทชานนมนต์ แล้วประทานมนต์นั้นแก่พระอัครมเหสี ทรงยอมสละพระองค์ ด้วยเหตุนั้น พระอัครมเหสีนั้น จักไม่เป็นพระเทวีของพระเจ้าเสนกะ เพราะฉะนั้นพระเจ้าเสนกะจึงทรงโง่เขลากว่าท่าน.

น ปิยมฺเมติ ๒ ชนินฺท ตาทิโส

อตฺตํ นิรงฺกตฺว ปิยานิ เสวติ

อตฺตาว เสยฺโย ปรมาว ๓ เสยฺโย

ลพฺภา ปิยา โอจิตตฺเตน ๔ ปจฺฉาติ ฯ

ขุรปุตฺตชาตกํ ปฐมํ ฯ

ข้าแต่จอมประชาชน บุคคลผู้เช่นกับพระองค์ ทำตนให้ไร้ประโยชน์ด้วยคิดว่า สิ่งนี้เป็นที่รักของเรา ชื่อว่า ไม่ซ่องเสพสิ่งที่เป็นที่รักทั้งหลาย ตนเท่านั้น ประเสริฐกว่าสิ่งที่ประเสริฐอย่างอื่น ภรรยาผู้เป็นที่รักอันบุรุษผู้มีตนอันเจริญแล้วอาจจะได้ในภายหลัง.

จบ ขุรปุตตชาดกที่ ๑.

อกกฺกสํ อผรุสํ ขรโธตํ สุปาสิยํ

สุขุมํ ติขิณคฺคญฺจ โก สูจึ เกตุมิจฺฉติ ฯ

ใครต้องการจะซื้อเข็มอันไม่ขรุขระ ไม่หยาบ ชุบแก่กล้า มีรูอันเรียบร้อยละเอียด มีปลายคมบ้าง?

สุมชฺชญฺจ สุปาสญฺจ อนุปุพฺพสุวตฺติตํ ๕

ฆนฆาติมํ ปฏิตฺถทฺธํ โก สูจึ เกตุมิจฺฉติ ฯ

ใครต้องการจะซื้อเข็มอันเกลี้ยงเกลา เจาะรูเรียบร้อย สนได้คล่องแข็งแกร่ง อาจแทงทั่งให้ทะลุได้บ้าง?

อิโตทานิ ปตายนฺติ สูจิโย พลิสานิ จ

โกยํ กมฺมารคามสฺมึ สูจึ วิกฺเกตุมิจฺฉติ ฯ

เวลานี้ เข็มและเบ็ดทั้งหลาย ย่อมแพร่หลายออกไปจากบ้านช่างทองนี้ทั้งนั้น ใครเล่าจะปรารถนามาขายเข็มในบ้านช่างทอง?

อิโต สตฺถานิ คจฺฉนฺติ กมฺมนฺตา วิวิธา ปุถู

โกยํ กมฺมารคามสฺมึ สูจึ วิกฺเกตุมรหติ ๖ ฯ

๑ ยุ. ภริยา ฯ ๒ ม. นเว ปิยมฺเมติ ฯ ๓ ม. ปรมา จ ฯ ๔ ม. โอจิตตฺเถน ฯ

๕ สี. อนุปุพฺพํ สุวฑฺฒิตํ ฯ ม. อนุปุพฺพํ สุวฏฺฏิตํ ฯ ๖ ม. วิกฺเกตุมิจฺฉติ ฯ

ศาตราทั้งหลายก็แพร่หลายออกมาจากบ้านช่างทองนี้ แม้การงานเป็นอันมาก ย่อมดำเนินไปด้วยเครื่องอุปกรณ์ที่ได้มาจากบ้านช่างทองนี้ทั้งนั้นใครเล่าจะปรารถนามาขายเข็มในบ้านช่างทอง?

สูจิ ๑ กมฺมารคามสฺมึ วิกฺเกตพฺพา ปชานตา

อาจริยา ปชานนฺติ ๒ กมฺมํ สุกตทุกฺกฏํ ฯ

คนฉลาดควรจะขายเข็มในบ้านช่างทอง อาจารย์ทั้งหลาย ย่อมรู้กรรมที่บุคคลทำดี และทำชั่วได้ดี.

อิมญฺจ ๓ เต ปิตา ภทฺเท สูจึ ชญฺญา มยา กตํ

ตยา จ มํ นิมนฺเตยฺย ยญฺจตฺถญฺญํ ฆเร ธนนฺติ ฯ

สูจิชาตกํ ทุติยํ ฯ

ดูกรนางผู้เจริญ ถ้าบิดาของท่าน จะพึงรู้เข็มที่ข้าพเจ้าทำนี้ จะต้องยกท่านให้ข้าพเจ้า พร้อมด้วยทรัพย์อย่างอื่นที่มีอยู่ในเรือน.

จบ สูจิชาดกที่ ๒.

นวจฺฉทฺทเก ๔ ทานิ ทิยฺยติ

ปุณฺณายํ โทณิ สุวามินี ฐิตา

พหุโก ชโน ปาสปาณิโก ๕

โน จ โข เม ปฏิภาติ ภุญฺชิตุํ ฯ

วันนี้ มารดาให้ข้าวที่เทลงใหม่ๆ รางข้าวก็เต็ม มารดาก็ยืนอยู่ใกล้ๆรางข้าวนั้น ใช่แต่เท่านั้น ยังมีคนเป็นอันมากยืนถือบ่วงอยู่ ฉันไม่พอใจจะบริโภคข้าวนั้นเลย.

ตสสิ ภมสิ เลณมิจฺฉสิ

อตาโณสิ กุหึ คมิสฺสสิ

อปฺโปสฺสุโก ภุญฺช ตุณฺฑิล

มํสตฺถาย [๖] โปสิยามเส ๗ ฯ

เจ้าสะดุ้งกลัวภัย หมุนไปมา ปรารถนาที่ซ่อนเร้น เป็นผู้ไร้ที่พึ่ง จะไปไหนเล่า ดูกรน้องตุณฑิละ เจ้าจงมีความขวนขวายน้อยบริโภคอาหารเสียเถิด เราทั้งสองมารดาเลี้ยงไว้ ก็เพื่อจะต้องการเนื้อ.

โอคห รหทํ อกทฺทมํ

สพฺพํ เสทมลํ ปวาหย

คณฺหาหิ นวํ วิเลปนํ

ยสฺส คนฺโธ น กทาจิ ฉิชฺชติ ฯ

๑ ม. สูจี ฯ ๒ ม. อาจริยาว ชานนฺติ ฯ ๓ ม. อิมญฺเจ ฯ ๔ นวฉนฺนเก ฯ

๕ สี. ม. พหุเก ชเน ปาสปาณิเก ฯ ๖ ม. หิ ฯ ๗ ม. โปสิตามฺหเส ฯ

เจ้าจงหยั่งลงยังห้วงน้ำที่ไม่มีเปือกตม แล้วชำระเหงื่อและมลทินทั้งปวงเสีย จงถือเอาเครื่องลูบไล้ใหม่ๆ ที่มีกลิ่นหอม ไม่รู้จักหายในกาลไหนๆ เถิด.

กตโม นุ รหโท อกทฺทโม

กึสุ เสทมลนฺติ วุจฺจติ

กตมญฺจ นวํ วิเลปนํ

กสฺส ๑ คนฺโธ น กทาจิ ฉิชฺชติ ฯ

อะไรหนอ ที่ท่านกล่าวว่า ห้วงน้ำไม่มีเปือกตม อะไรเล่า ท่านกล่าวว่าเหงื่อไคลและมลทิน และอะไรเล่า ท่านกล่าวว่า เครื่องลูบไล้ใหม่ๆที่มีกลิ่นหอม ไม่รู้จักหายในกาลไหนๆ?

ธมฺโม รหโท อกทฺทโม

ปาปํ เสทมลนฺติ วุจฺจติ

สีลญฺจ นวํ วิเลปนํ

ตสฺส คนฺโธ น กทาจิ ฉิชฺชติ ฯ

ธรรมบัณฑิตกล่าวว่า เป็นห้วงน้ำไม่มีเปือกตม บาปธรรมบัณฑิตกล่าวว่าเหงื่อไคลและมลทิน และศีลบัณฑิตกล่าวว่า เป็นเครื่องลูบไล้ใหม่ที่มีกลิ่นหอม ไม่รู้จักหายในกาลไหนๆ.

นนฺทนฺติ สรีรฆาติโน

น จ นนฺทนฺติ สรีรธาริโน

ปุณฺณาย [๒] ปุณฺณมาสิยา

รมมานาว ชหนฺติ ชีวิตนฺติ ฯ

ตุณฺฑิลชาตกํ ตติยํ ฯ

มนุษย์ทั้งหลาย ผู้โง่เขลา ฆ่าตัวเอง ย่อมพอใจทำบาป ส่วนสัตว์ผู้รักษาตัวเองย่อมไม่พอใจทำบาป สัตว์ทั้งหลาย รื่นเริงในเดือนมีพระจันทร์เต็มดวงย่อมสละชีวิตได้.

จบ ตุณฑิลชาดกที่ ๓.

สิงฺคี มิโค อายตจกฺขุเนตฺโต

อฏฺฐิตฺตโจ วาริสโย อโลโม

เตนาภิภูโต กปณํ รุทามิ

หเร สขา กิสฺส นุ มํ ชหาสิ ฯ

๑ ม. ยสฺส ฯ ๒ ม. จ ฯ

ปูมีก้ามเหมือนเขาแห่งมฤค ตายาว มีกระดูกเป็นหนัง อาศัยอยู่ในน้ำไม่มีขน เราถูกมันหนีบร้องไห้อยู่เหมือนคนกำพร้า ดูกรสหายผู้เจริญเพราะเหตุไรหนอ ท่านจึงละทิ้งเราไปเสีย?

โส อสฺสสนฺโต มหตา ผเณน

ภุชงฺคโม กกฺกฏกชฺฌปตฺโต

สขา สขารํ ปริตายมาโน

ภุชงฺคมํ กกฺกฏโก อคฺคเหสิ ๑ ฯ

งูเห่า เมื่อจะปลอบกาให้เบาใจ จึงแผ่แม่เบี้ยใหญ่เลื้อยไปใกล้ปูจะช่วยเหลือสหายของตนไว้ ปูจึงเอาก้ามอีกข้างหนีบคอไว้.

น วายสํ โน ปน สปฺปราชํ ๒

ฆาสตฺถิโก กกฺกฏโก อเทยฺย

ปุจฺฉามิ ตํ อายตจกฺขุเนตฺต

อถ กิสฺส เหตุมฺห อุโภ คหีตา ฯ

ก็ปูเป็นสัตว์ต้องการอาหารแต่ไม่กินกา ไม่กินงู ดูกรท่านผู้มีตายาวเราขอถามท่าน เพราะเหตุไร ท่านจึงหนีบเราทั้งสองไว้?

อยํ ปุริโส มม อตฺถกาโม

โย มํ คเหตฺวา อุทกาย ๓ เนติ

ตสฺมึ มเต ทุกฺขมนปฺปกํ เม

อหญฺจ เอโส จ อุโภ น โหม ฯ

บุรุษใดปรารถนาประโยชน์แก่เรา จับเราไปปล่อยในน้ำ บุรุษนั้นเมื่อเขาตาย ความทุกข์จักมีแก่เราไม่น้อย เรากับบุรุษนั้นเป็นคนๆเดียวกัน

มมญฺจ ทิสฺวาน ปวฑฺฒกายํ

สพฺโพ ชโน หึสิตุเมวมิจฺเฉ

สาทุญฺจ ถูลญฺจ มุทุญฺจ มํสํ

กากาปิ มํ ทิสฺวาน ๔ วิเหฐเยยฺยุํ ฯ

อนึ่ง คนทั้งปวงได้เห็นเราผู้มีกายอันเติบโตขึ้น ก็ปรารถนาจะเบียดเบียนเราผู้มีเนื้อดีและอ่อนนุ่ม แม้กาทั้งหลายเห็นเราแล้วก็พึงเบียดเบียนเรา.

สเจ ตสฺส เหตุมฺห อุโภ คหีตา

อุฏฺฐาตุ โปโส วิสมาวมามิ ๕

มมญฺจ กากญฺจ ปมุญฺจ ขิปฺปํ

ปุเร วิสํ คาฬฺหมุเปติ มจฺจํ ฯ

๑ ม. คเหสฺสสิ ฯ ๒ ม. กณฺหสปฺปํ ฯ ๓ ม. คเหตฺวาน ทกาย ฯ ๔ สี. ยุ. ทิสฺวา ฯ

๕ สี. ยุ. วิสมาจมานิ ฯ

ถ้าท่านหนีบเราทั้งสองไว้ เพราะเหตุบุรุษนั้น ก็ขอให้บุรุษจงลุกขึ้นเถิดเราจะดูดพิษออกเสียให้หมด ขอท่านจงรีบปล่อยเรา และกาโดยเร็วเถิดก่อนที่พิษจะแล่นเข้าไปสู่บุรุษรุนแรง ทำให้ตายเสีย.

สปฺปํ ปโมกฺขามิ น ตาว กากํ

ปฏิพทฺธโก ๑ โหติ ๒ หิ ตาว กาโก

ปุริสญฺจ ทิสฺวาน สุขึ อโรคํ

กากํ ปโมกฺขามิ ยเถว สปฺปํ ฯ

เราจะปล่อยงูไป แต่กาเรายังไม่ปล่อยก่อน เพราะว่า เราจะเอากาไว้เป็นประกันก่อน เราเห็นบุรุษมีความสุข ปราศจากโรคแล้ว จึงจะปล่อยกาไป เหมือนกับงู.

กาโก * ตทา เทวทตฺโต อโหสิ

วารโณ ๓ ปน กณฺหสปฺโป อโหสิ

อานนฺทภโทฺร กกฺกฏโก อโหสิ

อหํ ตทา พฺราหฺมโณ โหมิ สตฺถาติ ๔ ฯ

สุวณฺณกกฺกฏกชาตกํ จตุตฺถํ ฯ

พระเทวทัตต์ในครั้งนั้น ได้เกิดเป็นกา ส่วนช้างเกิดเป็นงูเห่า พระอานนท์ผู้เจริญเกิดเป็นปู เราผู้เป็นศาสดาในครั้งนั้น เกิดเป็นพราหมณ์.

จบ สุวรรณกักกฏกชาดกที่ ๔.

สกุโณ มยฺหโก นาม คิริสานุทรีจโร

ปกฺกํ ปิปฺผลิมารุยฺห มยฺหํ มยฺหนฺติ กนฺทติ ฯ

นกชื่อว่ามัยหกะ เที่ยวไปตามไหล่เขาและซอกเขา บินไปสู่ต้นเลียบอันมีผลสุก แล้วร้องว่า ของเราๆ.

ตสฺเสวํ วิลปนฺตสฺส ทิชสงฺฆา สมาคตา

ภุตฺวาน ปิปฺผลึ ยนฺติ วิลปเตว ๖ โส ทิโช ฯ

เมื่อนกมัยหกะนั้น รำพันเพ้ออยู่อย่างนั้น ฝูงนกทั้งหลายก็พากันบินมาจิกกินผลเลียบแล้วพากันบินไปต้นอื่น ส่วนนกมัยหกะนั้น ก็ร้องเพ้ออยู่นั่นเอง.

เอวเมว อิเธกจฺโจ สงฺฆริตฺวา พหุํ ธนํ

เนวตฺตโน น ญาตีนํ ยโถธึ ปฏิปชฺชติ ฯ

บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน รวบรวมทรัพย์ไว้มากมายแล้วตนเองก็ไม่ได้ใช้สอย ทั้งไม่แบ่งปันให้ญาติทั้งหลายตามส่วน.

น โส อจฺฉาทนํ ภตฺตํ น มาลํ น วิเลปนํ

นานุโภติ ๑ สกึ กิญฺจิ น สงฺคณฺหาติ ญาตเก ฯ

๑ ม. ปฏิพนฺธโก ฯ ๒ ม. โหหิติ ฯ * สี. กาโก ฯเปฯ สตฺถาติ อิเม ปาฐา นตฺถิ ฯ

๓ ม. มาโร ฯ ๔ สี. ยุ. ตตฺถาติ ฯ ๕ ม. มยฺหกชาตกํ ฯ ๖ ม. วิลปเตฺวว ฯ

บุคคลนั้น ไม่ใช้เป็นค่าเครื่องนุ่งห่ม อาหาร ดอกไม้ และเครื่องลูบไล้อะไรๆ สักครั้งเดียวเลย ไม่สงเคราะห์ญาติทั้งหลาย.

ตสฺเสวํ วิลปนฺตสฺส มยฺหํ มยฺหนฺติ รกฺขโต

ราชาโน อถวา โจรา ทายาทา เย จ ๒ อปฺปิยา

ธนมาทาย คจฺฉนฺติ วิลปเตว โส นโร ฯ

เมื่อบุคคลนั้นเฝ้ารำพันอยู่อย่างนี้ว่า ของเราๆ พระราชา โจร หรือทายาทที่ไม่ชอบพอกันย่อมมาถือเอาทรัพย์ไป บุคคลนั้น ก็รำพันเพ้ออยู่นั่นเอง.

ธีโร โภเค อธิคมฺม สงฺคณฺหาติ จ ญาตเก

เตน โส กิตฺตึ ปปฺโปติ เปจฺจ สคฺเค ปโมทตีติ ๓ ฯ

มยฺหกสกุณชาตกํ ปญฺจมํ ฯ

นักปราชญ์อาศัยทรัพย์สมบัติแล้ว ย่อมสงเคราะห์ญาติ ย่อมได้เกียรติคุณเพราะทรัพย์นั้น ละโลกนี้ไปแล้ว ย่อมบันเทิงอยู่ในสวรรค์.

จบ มัยหสกุณชาดกที่ ๕.

ทุพฺพณฺณรูปํ ตฺวมริยวณฺณี

ปุรกฺขิตฺวา ๕ ปญฺชลิโก นมสฺสสิ

เสยฺโย นุ เต โส อุทาหุ ๖ สริกฺโข

นามํ ปรสฺสตฺตโน จาปิ พฺรูหิ ฯ

ท่านมีรูปงาม ประนมมือนอบน้อมสมณะผู้มีรูปร่างไม่น่าดู สมณะนั้นประเสริฐกว่าท่าน หรือว่าเสมอกับท่าน ท่านจงบอกชื่อสมณะนั้นและชื่อของตนแก่เรา.

น นามโคตฺตํ คณฺหนฺติ ราช

สมคฺคตานุชฺชุคตาน ๗ เทวา

อหญฺจ เต นามเธยฺยํ วทามิ

สกฺโกหมสฺมี ติทสานมินฺโท ฯ

ข้าแต่พระราชา เทวดาทั้งหลาย ย่อมไม่ถือเอานามและโคตรของพระขีณาสพผู้พร้อมเพรียงกัน ผู้ปฏิบัติตรงๆ ก็แต่ว่า หม่อมฉันจะบอกชื่อของหม่อมฉันแก่พระองค์ หม่อมฉันเป็นท้าวสักกะจอมเทพชาวไตรทศทั้งหลาย.

โย ทิสฺวา ภิกฺขุํ จรณูปปนฺนํ

ปุรกฺขิตฺวา ๕ ปญฺชลิโก นมสฺสติ

ปุจฺฉามิ ตํ เทวราเชตมตฺถํ

อิโต จุโต กึ ลภเต สุขํ โส ฯ

๑ ม. อนุโภติ ฯ ๒ ม. เยว ฯ ๓ สี. ยุ. สคฺเค จ โมทตีติ ฯ

๔ ม. วิชฺชาธรชาตกํ ฯ สี. ยุ. ธชวิเหฐกชาตกํ ฯ ๕ ม. ปุรกฺขตฺวา ฯ

๖ ม. อุทา ฯ ๗ ม. สมฺมคฺคตา.. ฯ

ข้าแต่เทวราช หม่อมฉันขอถามเนื้อความนี้กะพระองค์ ผู้ใด เห็นภิกษุผู้ประกอบด้วยจรณะแล้วประนมมือนอบน้อม ผู้นั้น จุติจากมนุษยโลกนี้ไปแล้ว จะได้ความสุขอะไร?

โย ทิสฺวา ภิกฺขุํ จรณูปปนฺนํ

ปุรกฺขิตฺวา ปญฺชลิโก นมสฺสติ

ทิฏฺเฐว ธมฺเม ลภเต ปสํสํ

สคฺคญฺจ โส ยาติ สรีรเภทา ฯ

ผู้ใด เห็นภิกษุผู้ประกอบด้วยจรณะแล้ว ประนมมือนอบน้อมผู้นั้น ย่อมได้ความสรรเสริญในปัจจุบัน และเมื่อตายไปแล้ว ย่อม

ไปสวรรค์.

ลกฺขี วต เม อุทปาทิ อชฺช

ยํ วาสวํ ภูติปติทฺทสาม ๑

ภิกฺขุญฺจ ทิสฺวาน ตุวญฺจ สกฺก

กาหามิ ปุญฺญานิ อนปฺปกานิ ฯ

ปัญญารู้ผลแห่งกุศล และอกุศลเกิดขึ้นแก่หม่อมฉันในวันนี้ หม่อมฉันได้เห็นท้าววาสวะผู้เป็นใหญ่กว่าหมู่สัตว์ ข้าแต่ท้าวสักกะ หม่อมฉันได้เห็นภิกษุและพระองค์แล้ว จักกระทำบุญไม่น้อย.

อทฺธา หเว เสวิตพฺพา สปญฺญา

พหุสฺสุตา เย พหุฐานจินฺติโน

ภิกฺขุญฺจ ทิสฺวาน มมญฺจ ราช

กโรหิ ปุญฺญานิ อนปฺปกานิ ฯ

บุคคลเหล่าใด มีปัญญา เป็นพหูสูต สามารถคิดเหตุการณ์ได้มากบุคคลเหล่านั้น ควรคบหาโดยแท้เทียว ข้าแต่พระราชา พระองค์ได้ทรงเห็นภิกษุและหม่อมฉันแล้ว จงทรงกระทำบุญให้มากเถิด.

อกฺโกธโน นิจฺจปสนฺนจิตฺโต

สพฺพาติถียาจโยโค ภวิตฺวา

นิหญฺญ ๒ มานํ อภิวาทยิสฺสํ

สุตฺวาน เทวินฺท สุภาสิตานีติ ฯ

ปพฺพชิตวิเหฐกชาตกํ ฉฏฺฐํ ฯ

_______________

๑ ม. ภูตปติทฺทสาม ฯ ๒ ม. นิหจฺจ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมเทพ หม่อมฉันจักเป็นผู้ไม่โกรธ มีจิตเลื่อมใสเป็นนิตย์ จักเป็นผู้ควรแก่การขอของแขกผู้มาทุกประเภท จักกำจัดมานะเสีย แล้วกราบไหว้ท่านผู้ควรกราบไหว้ เพราะได้ฟังคำที่พระองค์ตรัสดีแล้ว.

จบ ปัพพชิตวิเหฐกชาดกที่ ๖.

ยเมตํ ๒ วาริชํ ปุปฺผํ อทินฺนํ อุปสิงฺฆสิ

เอกงฺคเมตํ เถยฺยานํ คนฺธเถโนสิ มาริส ฯ

การที่ท่านเข้าไปสูดดมกลิ่นดอกบัวที่เขายังมิได้ให้ นี้เป็นส่วนแห่งการขโมยอย่างหนึ่ง ดูกรท่านผู้นิรทุกข์ ท่านชื่อว่า เป็นผู้ขโมยกลิ่น.

น หรามิ น ภญฺชามิ อารา สิงฺฆามิ วาริชํ

อถ เกน นุ วณฺเณน คนฺธเถโนติ วุจฺจติ ฯ

เราไม่ได้นำเอาไป ไม่ได้บริโภค เรายืนดมดอกบัวอยู่ในที่ไกล เมื่อเป็นเช่นนั้น เหตุไฉน ท่านจึงกล่าวว่า เราเป็นผู้ขโมยกลิ่นดอกบัวเล่า?

โยยํ ภิสานิ ขณติ ปุณฺฑรีกานิ ภญฺชติ

เอวํ อากิณฺณกมฺมนฺโต กสฺมา เอโส น วุจฺจติ

บุรุษใด มาขุดเหง้าบัวทั้งหลาย เด็ดเอาดอกบัวไป เพราะเหตุไร ท่านจึงไม่ว่ากล่าวบุรุษนั้น ผู้ทำกรรมหยาบช้าอย่างนี้เล่า?

อากิณฺณลุทฺโธ ปุริโส ธาติโจลํว ๓ มกฺขิโต

ตสฺมึ เม วจนํ นตฺถิ ตญฺจารหามิ วตฺตเว ๔ ฯ

บุรุษผู้หยาบช้า โหดร้าย แปดเปื้อนไปด้วยบาป เหมือนผ้านุ่งของแม่นม ฉะนั้น เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่ว่ากล่าวบุรุษนั้น แต่ข้าพเจ้าปรารถนาจะว่ากล่าวท่าน ผู้ทำกรรมไม่สมควร.

อนงฺคณสฺส โปสสฺส นิจฺจํ สุจิคเวสิโน

วาลคฺคมตฺตปาปสฺส ๕ อพฺภามตฺตํว ขายติ ฯ

บาปเพียงเท่าปลายขนทราย ย่อมปรากฏแก่บุรุษผู้ไม่มีโทษเหมือนท่านแสวงหาความสะอาดอยู่เป็นนิตย์ เหมือนเท่ามหาเมฆ ฉะนั้น.

อทฺธา มํ ยกฺข ชานาสิ อโถ มํ อนุกมฺปสิ

ปุนปิ ยกฺข วชฺชาสิ ยทา ปสฺสสิ เอทิสํ ฯ

ดูกรเทวดา ท่านรู้จักเรา และอนุเคราะห์เราโดยแท้ ท่านเห็นโทษเช่นนี้ของเรา เมื่อใด ขอท่านจงตักเตือนเราแม้อีก เมื่อนั้น.

เนว ตํ อุปชีวามิ นปิ เต ภติกมฺหเส ๖

ตฺวเมว ภิกฺขุ ชาเนยฺย เยน คจฺเฉยฺย สุคฺคตินฺติ ฯ

อุปสิงฺฆปุปฺผชาตกํ สตฺตมํ ฯ

ข้าพเจ้าไม่ได้อาศัยท่านเลี้ยงชีพ และไม่เป็นลูกจ้างของท่าน ดูกรภิกษุท่านนั้นแล พึงรู้การกระทำอันเป็นเหตุให้ไปสู่สุคติ

จบ อุปสิงฆปุปผกชาดกที่ ๗.

สุสุขํ วต ชีวนฺติ เย ชนา วิฆาสาทิโน

ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปาสํสา สมฺปราเย จ สุคฺคติ ๑ ฯ

๑ ม. สิงฺฆปุปฺผชาตกํ ฯ สี. ยุ. ภิสปุปฺผชาตกํ ฯ ๒ ยุ. ยเมกํ ฯ ๓ ม.

ธาติเจลํว ฯ ๔ สี. วณฺณเว ฯ ๕ ม. วาลคฺคมตฺตํ ปาปสฺส ฯ

๖ ม. ภตกามฺหเส ฯ สี. ยุ. ภตกมฺหเส ฯ

ชนเหล่าใด บริโภคอาหารที่เป็นเดน ชนเหล่านั้น ย่อมเป็นอยู่สบายดีหนอ เป็นผู้ได้รับความสรรเสริญในปัจจุบัน และมีสุคติในโลกหน้า.

สุกสฺส ๒ ภาสมานสฺส น นิสาเมถ ปณฺฑิตา

อิทํ สุณาถ โสทริยา อเมฺหวายํ ปสํสติ ฯ

เมื่อนกแขกเต้าพูดอยู่ ท่านทั้งหลายผู้เป็นบัณฑิต ไม่ได้ฟังท่านทั้งหลายผู้ร่วมอุทรกันมา จงฟังคำของนกนั้น นกแขกเต้าตัวนี้กำลังสรรเสริญพวกเราอยู่เป็นแน่.

นาหํ ตุเมฺห ปสํสามิ กุณปาทา สุณาถ เม

อุจฺฉิฏฺฐโภชิโน ตุเมฺห น ตุเมฺห วิฆาสาทิโน

ข้าพเจ้าไม่ได้สรรเสริญท่านทั้งหลาย ดูกรท่านทั้งหลาย ผู้กินซากศพท่านทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้า ท่านทั้งหลายกินของเดนทิ้ง ไม่ใช่ผู้กินเดนเหลือ.

สตฺตวสฺสา ปพฺพชิตา มชฺฌรญฺเญ สิขณฺฑิโน

วิฆาเสเนว ยาเปนฺตา มยํ เจ โภโต คารยฺหา

เก นุ โภโต ปสํสิยา ฯ

เราออกบวช กระหมวดมวยผม เลี้ยงชีพด้วยของเป็นเดนเหลืออยู่กลางป่า ตลอด ๗ ปี ผิว่า ท่านผู้เจริญ พึงติเตียนเราทั้งหลาย ก็ใครเล่าที่ท่านผู้เจริญจะพึงสรรเสริญ?

ตุเมฺห สีหานํ พฺยคฺฆานํ วาฬานญฺจาวสิฏฺฐกํ

อุจฺฉิฏฺเฐเนว ยาเปนฺตา มญฺญิโวฺห วิฆาสาทิโน ฯ

ท่านทั้งหลายเลี้ยงชีพด้วยของเป็นเดนทิ้ง ของราชสีห์ เสือและเนื้อทั้งหลาย ยังสำคัญว่า เป็นผู้กินเดนเหลือ.

เย พฺราหฺมณสฺส สมณสฺส อญฺญสฺส จ วณิพฺพิโน ๓

ทตฺวาวเสสํ ๔ ภุญฺชนฺติ เต ชนา วิฆาสาทิโนติ ฯ

วิฆาสาทชาตกํ อฏฺฐมํ ฯ

ชนเหล่าใด บริโภคอาหารซึ่งเหลือจากที่เขาให้แก่สมณะ พราหมณ์ และวณิพกอื่น ชนเหล่านั้นชื่อว่า เป็นคนกินเดนเหลือ.

จบ วิฆาสาทชาดกที่ ๘.

ปณีตํ ภุญฺชเส ภตฺตํ สปฺปิเตลญฺจ มาตุล

อถ เกน นุ วณฺเณน กีโส ๕ ตฺวมสิ วายส ฯ

พ่อลุงกา ท่านบริโภคอาหารของมนุษย์อย่างประณีต คือ เนยใส และน้ำมัน เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไร ท่านจึงซูบผอม.

อมิตฺตมชฺเฌ วสโต เตสุ อามิสเมสโต

นิจฺจํ อุพฺพิคฺคหทยสฺส กุโต กากสฺส ทฬฺหิยํ ฯ

เมื่อกาอยู่ในท่ามกลางศัตรู แสวงหาเหยื่ออยู่ในที่นั้นๆ มีใจหวาดสะดุ้งอยู่เป็นนิตย์ ที่ไหนจะอ้วนเล่า.

นิจฺจํ อุพฺพิคฺคิโน ๖ กากา ธงฺกา ปาเปน กมฺมุนา

ลทฺโธ ปิณฺโฑ น ปีเณติ กีโส เตนสฺมิ วฏฺฏก ฯ

๑ ม. สุคฺคตี ฯ ๒ สี. ยุ. สุวสฺส ฯ ๓ ม. อุญฺญสฺส วา วนิพฺพโน ฯ

๔ ม. ทตฺวาว เสสํ ฯ ๕ ม. กิโส ฯ ๖ สี. อุพฺเพธิโน ฯ ม. อุพฺเพคิโน ฯ

พวกกามีใจหวาดสะดุ้งอยู่เป็นนิตย์ ได้อาหารมาด้วยกรรมเป็นบาปจึงไม่อิ่ม ดูกรนกกระจาบ เราซูบผอม เพราะเหตุนั้น.

ลูขานิ ติณวีชานิ อปฺปเสฺนหานิ ภุญฺชสิ

อถ เกน นุ วณฺเณน ถูโล ตฺวมสิ วฏฺฏก ฯ

ดูกรนกกระจาบ ท่านกินพืชหญ้าหยาบๆ มีโอชาน้อย เมื่อเป็นเช่นนั้นเพราะเหตุไร ท่านจึงอ้วนพีหนอ.

อปฺปิจฺฉา อปฺปจินฺตาย อวิทูรคเมน ๑ จ

ลทฺธาลทฺเธน ยาเปนฺโต ถูโล เตนสฺมิ วายส ฯ

ดูกรกา เราเลี้ยงชีพด้วยความปรารถนาน้อยในอาหาร ๑ ด้วยความคิดแต่น้อย ๑ ด้วยไม่แสวงหาในที่ไกล ๑ ด้วยอาหารตามมีตามได้ ๑เราเป็นผู้อ้วนพี เพราะเหตุ ๔ อย่างนั้น.

อปฺปิจฺฉสฺส หิ โปสสฺส อปฺปจินฺติสุขสฺส ๒ จ

สุสงฺคหิตปฺปมาณสฺส ๓ วุตฺตี สุสมุทานิยาติ ฯ

วฏฺฏกชาตกํ นวมํ ฯ

เป็นความจริง ความเป็นไปของบุรุษผู้มีความปรารถนาน้อย คิดถึงความสุขแต่น้อย และถือเอาประมาณในอาหารพอดี สามารถจะให้เกิดความสุขได้.

จบ วัฏฏกชาดกที่ ๙.

จิรสฺสํ วต ปสฺสามิ สหายํ มณิธารินํ

สุกตา ๕ มสฺสุกุตฺติยา โสภเต วต เม สขา ฯ

นานมาแล้วหนอ เราเพิ่งเห็นสหายประดับแก้วมณี เพื่อนของเราแต่งหนวดเสียเรียบร้อยงดงามจริงหนอ.

ปรูฬฺหกจฺฉนขโลโม อหํ กมฺเม สุพฺยาวโฏ

จิรสฺสํ นหาปิตํ ลทฺธา โลมนฺตมชฺชหารยิ ๖ ฯ

เรามัวยุ่งอยู่ในราชการ หาโอกาสไม่ได้ จึงมีเล็บและขนปีกยาวรุงรังเป็นเวลานานแล้ว เราเพิ่งได้ช่างกัลบกในวันนี้ จึงให้ถอนขนออกจนหมด.

ยํ นุ โลมํ อหาเรสิ ทุลฺลภํ ลทฺธกปฺปกํ

อถ กิญฺจิ หิ เต สมฺม กณฺเฐ กึนิกิลายติ ๗ ฯ

ท่านได้ช่างกัลบกที่หาได้ยาก แล้วให้ถอนขนออกเช่นนี้ ท่านชอบใจเราจะให้เขาทำให้บ้าง ดูกรสหาย เออก็อะไรเล่า แขวนอยู่ที่คอของท่าน.

มนุสฺสสุขุมาลานํ มณิ กณฺเฐสุ ลมฺพติ

เตสาหํ อนุสิกฺขามิ มา ตฺวํ มญฺญิ ทวา กตํ ฯ

๑ ม. อทูรคมเนน จ ฯ ๒ ม. อปฺปจินฺตสุขสฺส จ ฯ ๓ ม. สุสงฺคหิตมานสฺส ฯ

๔ สี. ยุ. กากชาตกํ ฯ ม. ปาราวตชาตกํ ฯ ๕ สี. ยุ. สุกตาย ฯ

๖ ม. โลมํ ตํ อชฺช หารยึ ฯ ๗ สี. ม. อถ กิญฺจรหิ เต สมฺม กณฺเฐ กิณิกิณายติ ฯ

แก้วมณีของมนุษย์ผู้สุขุมาลชาติห้อยอยู่ที่คอเรา เราสำเหนียกตามอย่างของมนุษย์ผู้สุขุมาลชาติเหล่านั้น ท่านอย่าสำคัญว่า เราทำเล่น.

สเจปิมํ ปิหยสิ มสฺสุกุตฺตึ สุการิตํ

การยิสฺสามิ เต สมฺม มณึ จาปิ ททามิ เต ฯ

ดูกรสหาย ถ้าแม้ท่านปรารถนาจะให้แต่งหนวดให้เรียบร้อยเหมือนอย่างเรา เราก็จะให้เขาทำให้แก่ท่าน แก้วมณีเราก็จะให้แก่ท่านด้วย.

ตฺวญฺเญว มณินา ฉนฺโน สุกตาย จ มสฺสุยา

อามนฺต โข ตํ คจฺฉามิ ปิยํ เม ตว ทสฺสนนฺติ ฯ

มณิชาตกํ ทสมํ ฯ

ขุรปุตฺตวคฺโค ๑ ทุติโย ฯ

___________

ตสฺสุทฺทานํ

อถ ปสฺส สสูจิ จ ตุณฺฑิลโก

มิค มยฺหกปญฺจมปกฺขิวโร

อถ ปญฺชลิ วาริช มชฺฌ ปุน

อถ วฏฺฏก กโปฏวเรน ทส ฯ

___________

ตตฺร วคฺคุทฺทานํ ภวติ ฯ

อถ วคฺคํ ปกิตฺติสฺสํ ฉนิปาตํ วรุตฺตเม

อาวาริยา จ สูจิ ๒ จ เทฺว จ วุตฺตา สุพฺยญฺชนา ฯ

ฉกฺกนิปาตํ นิฏฺฐิตํ ฯ

___________

๑ สี. เสนกวคฺโค ฯ ม. ขรปุตฺตวคฺโค ฯ ๒ ม. อวาริยา จ ขโร จ ฯ สี. เสนกา ฯ

ท่านผู้เดียวเท่านั้น สมควรแก่แก้วมณีและหนวดที่เขาแต่งดีแล้วด้วยการที่ได้พบเห็นท่านเป็นที่พอใจของเรา เพราะฉะนั้น เราขอลาท่านไปก่อน.

จบ มณิชาดกที่ ๑๐.

จบ ขุรปุตตวรรคที่ ๒.

_________________

รวมชาดกที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. ขุรปุตตชาดก ๒. สูจิชาดก

๓. ตุณฑิลชาดก ๔. สุวรรณกักกฏชาดก

๕. มัยหกสกุณชาดก ๖. ปัพพชิตวิเหฐกชาดก

๗. อุปสิงฆปุปผกชาดก ๘. วิฆาสาทชาดก

๙. วัฏฏกชาดก ๑๐. มณิชาดก.

รวมวรรคในฉักกนิบาตนี้มี ๒ วรรค คือ

๑. อาวาริยวรรค ๒. ขุรปุตตวรรค.

จบ ฉักกนิบาตชาดก.