สุตตันตภาชนีย์ เล่ม ๓๕

๖. ปัจจยาการวิภังค์

๑. สุตตันตภาชนีย์

{๒๕๕} [๒๒๕] เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ

เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป

เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะ

เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ

เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา

เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา

เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน

เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ

เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ

เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส

เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้

{๒๕๖} [๒๒๖] ในปัจจยาการเหล่านั้น อวิชชา เป็นไฉน

ความไม่รู้ในทุกข์ ความไม่รู้ในทุกขสมุทัย ความไม่รู้ในทุกขนิโรธ ความไม่รู้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา นี้เรียกว่าอวิชชา{๒๕๗} ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เป็นไฉน

ปุญญาภิสังขาร อปุญญาภิสังขาร อาเนญชาภิสังขาร กายสังขาร วจีสังขาร จิตตสังขาร

ในสังขารเหล่านั้น ปุญญาภิสังขาร เป็นไฉน

กุศลเจตนาที่เป็นกามาวจร ที่เป็นรูปาวจร ที่สำเร็จด้วยทาน ที่สำเร็จด้วยศีล ที่สำเร็จด้วยภาวนา นี้เรียกว่าปุญญาภิสังขารในสังขารเหล่านั้น อปุญญาภิสังขาร เป็นไฉน

อกุศลเจตนาที่เป็นกามาวจร นี้เรียกว่าอปุญญาภิสังขาร

ในสังขารเหล่านั้น อาเนญชาภิสังขาร เป็นไฉน

กุศลเจตนาที่เป็นอรูปาวจร นี้เรียกว่าอาเนญชาภิสังขาร

ในสังขารเหล่านั้น กายสังขาร (เป็นต้น) เป็นไฉน

กายสัญเจตนาเป็นกายสังขาร วจีสัญเจตนาเป็นวจีสังขาร มโนสัญเจตนาเป็นจิตตสังขารเหล่านี้เรียกว่าเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

{๒๕๘} [๒๒๗] ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ เป็นไฉน

จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ มโนวิญญาณ นี้เรียกว่าเพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ{๒๕๙} [๒๒๘] ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป เป็นไฉน

นาม ๑ รูป ๑

ในนามและรูปนั้น นาม เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้เรียกว่านาม

ในนามและรูปนั้น รูป เป็นไฉน

มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปที่อาศัยมหาภูตรูป ๔ นี้เรียกว่ารูป

นามและรูปดังกล่าวมานี้ นี้เรียกว่าเพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป

{๒๖๐} [๒๒๙] ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะ เป็นไฉนจักขายตนะ โสตายตนะ ฆานายตนะ ชิวหายตนะ กายายตนะ มนายตนะ นี้เรียกว่าเพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะ{๒๖๑} [๒๓๐] ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ เป็นไฉน

จักขุสัมผัส โสตสัมผัส ฆานสัมผัส ชิวหาสัมผัส กายสัมผัส มโนสัมผัส นี้เรียกว่าเพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ

{๒๖๒} [๒๓๑] ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เป็นไฉน

เวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัส เวทนาที่เกิดจากโสตสัมผัส เวทนาที่เกิดจากฆานสัมผัส เวทนาที่เกิดจากชิวหาสัมผัส เวทนาที่เกิดจากกายสัมผัส เวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัส นี้เรียกว่าเพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา{๒๖๓} [๒๓๒] ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา เป็นไฉน

รูปตัณหา สัททตัณหา คันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธัมมตัณหา นี้เรียกว่าเพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา

{๒๖๔} [๒๓๓] ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน เป็นไฉนกามุปาทาน ทิฏฐปาทาน สีลัพพตุปาทาน อัตตวาทุปาทาน นี้เรียกว่า เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน{๒๖๕} [๒๓๔] ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ เป็นไฉน

ภพ ๒ คือ กรรมภพ ๑ อุปปัตติภพ ๑

ในภพ ๒ นั้น กรรมภพ เป็นไฉน

ปุญญาภิสังขาร อปุญญาภิสังขาร อาเนญชาภิสังขาร นี้เรียกว่ากรรมภพ

ในภพ ๒ นั้น อุปปัตติภพ เป็นไฉน

กามภพ รูปภพ อรูปภพ สัญญาภพ อสัญญาภพ เนวสัญญานาสัญญาภพ เอกโวการภพ จตุโวการภพ ปัญจโวการภพ นี้เรียกว่าอุปปัตติภพ

กรรมภพและอุปปัตติภพดังกล่าวมานี้ นี้เรียกว่าเพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ

{๒๖๖} [๒๓๕] ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เป็นไฉน

ความเกิด ความก่อเกิด ความหยั่งลง ความบังเกิด (ความถือกำเนิด) ความปรากฏแห่งขันธ์ ความได้อายตนะครบในหมู่สัตว์นั้น ๆ ของเหล่าสัตว์นั้น ๆ นี้เรียกว่าเพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ

{๒๖๗} [๒๓๖] ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ เป็นไฉน

ชรา ๑ มรณะ ๑

ในชราและมรณะนั้น ชรา เป็นไฉน

ความแก่ ความคร่ำคร่า ความที่ฟันหลุด ความที่ผมหงอก ความที่หนังเหี่ยวย่น ความเสื่อมแห่งอายุ ความแก่หง่อมแห่งอินทรีย์ในหมู่สัตว์นั้น ๆ ของเหล่าสัตว์นั้น ๆ นี้เรียกว่าชราในชราและมรณะนั้น มรณะ เป็นไฉน

ความเคลื่อน ความเคลื่อนไป ความแตกดับ ความหายไป มฤตยู ความตาย ความทำกาละ ความแตกแห่งขันธ์ ความทิ้งซากศพไว้ ความขาดไปแห่งชีวิตินทรีย์จากหมู่สัตว์นั้น ๆ ของเหล่าสัตว์นั้น ๆ นี้เรียกว่ามรณะชราและมรณะดังกล่าวมานี้ นี้เรียกว่าเพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ

{๒๖๘} [๒๓๗] ในปัจจยาการเหล่านั้น โสกะ เป็นไฉน

ความโศก กิริยาที่โศก ความเป็นผู้โศก ความโศกภายใน ความตรอมตรมภายใน ความตรอมจิต ความเสียใจ ลูกศรคือความโศกของบุคคลผู้ถูกความเสื่อมแห่งญาติกระทบเข้าก็ดี ผู้ถูกความเสื่อมแห่งสมบัติกระทบเข้าก็ดี ผู้ถูกความเสื่อมคือโรคกระทบเข้าก็ดี ผู้ถูกความเสื่อมแห่งศีลกระทบเข้าก็ดี ผู้ถูกความเสื่อมแห่งทิฏฐิกระทบเข้าก็ดี ผู้ประจวบกับความเสื่อมอื่น ๆ ก็ดี ผู้ถูกเหตุแห่งทุกข์อื่น ๆ กระทบเข้าก็ดี นี้เรียกว่าโสกะ{๒๖๙} [๒๓๘] ในปัจจยาการเหล่านั้น ปริเทวะ เป็นไฉน

ความคร่ำครวญ ความร่ำพิไรรำพัน กิริยาที่ครํ่าครวญ กิริยาที่รํ่าพิไรรำพัน ภาวะที่คร่ำครวญ ภาวะที่ร่ำพิไรรำพันของบุคคลผู้ถูกความ

เสื่อมแห่งญาติกระทบเข้าก็ดี ผู้ถูกความเสื่อมแห่งสมบัติกระทบเข้าก็ดี ผู้ถูกความเสื่อมคือโรคกระทบเข้าก็ดี ผู้ถูกความเสื่อมแห่งศีลกระทบเข้าก็ดี ผู้ถูกความเสื่อมแห่งทิฏฐิกระทบเข้าก็ดี ผู้ประจวบกับความเสื่อมอื่น ๆ ก็ดี ผู้ถูกเหตุแห่งทุกข์อื่น ๆ กระทบเข้าก็ดี นี้เรียกว่าปริเทวะ{๒๗๐} [๒๓๙] ในปัจจยาการเหล่านั้น ทุกข์ เป็นไฉน

ความไม่สำราญทางกาย ความลำบากทางกาย ความไม่สำราญ ความลำบากที่สัตว์เสวยแล้วซึ่งเกิดแต่สัมผัสทางกาย กิริยาอันไม่สำราญ ทุกขเวทนาซึ่งเกิดแต่สัมผัสทางกาย นี้เรียกว่าทุกข์

{๒๗๑} [๒๔๐] ในปัจจยาการเหล่านั้น โทมนัส เป็นไฉน

ความไม่สำราญทางใจ ความลำบากทางใจ ความไม่สำราญ ความลำบากที่สัตว์เสวยแล้วซึ่งเกิดแต่สัมผัสทางใจ กิริยาอันไม่สำราญ ทุกขเวทนา ซึ่งเกิดแต่สัมผัสทางใจ นี้เรียกว่าโทมนัส

{๒๗๒} [๒๔๑] ในปัจจยาการเหล่านั้น อุปายาส เป็นไฉน

ความแค้นใจ ความคับแค้นใจ ภาวะที่แค้นใจ ภาวะที่คับแค้นใจของบุคคลผู้ถูกความเสื่อมแห่งญาติกระทบเข้าก็ดี ผู้ถูกความเสื่อมแห่งสมบัติกระทบเข้าก็ดี ผู้ถูกความเสื่อมคือโรคกระทบเข้าก็ดี ผู้ถูกความเสื่อมแห่งศีลกระทบเข้าก็ดี ผู้ถูกความเสื่อมแห่งทิฏฐิกระทบเข้าก็ดี ผู้ประจวบกับความเสื่อมอื่น ๆ ก็ดี ผู้ถูกเหตุแห่งทุกข์อื่นๆ กระทบเข้าก็ดี นี้เรียกว่าอุปายาส{๒๗๓} [๒๔๒] คำว่า เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้ นั้น ได้แก่ ความไปร่วม ความมาร่วม ความประชุม ความปรากฏแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมมีด้วยประการอย่างนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้

จบ สุตตันตภาชนีย์

๒. อภิธัมมภาชนีย์

๑. ปัจจยจตุกกะ

อวิชชามูลกนัย

{๒๗๔} [๒๔๓] เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ

เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนาม

เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖

เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ

เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา

เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา

เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน

เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ

เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ

เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ

เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้ (๑)

{๒๗๕} เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ

เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนาม

เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ

เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา

เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา

เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน

เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ