อภิธรรมมาติกา เล่ม ๓๕

๒. อภิธัมมภาชนีย์

๑. ปัจจยจตุกกะ

อวิชชามูลกนัย

{๒๗๔} [๒๔๓] เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ

เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนาม

เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖

เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ

เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา

เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา

เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน

เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ

เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ

เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ

เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้ (๑)

{๒๗๕} เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ

เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนาม

เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ

เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา

เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา

เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน

เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ

เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ

เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ

เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้ (๒)

{๒๗๖} เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ

เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป

เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖

เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ

เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา

เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา

เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน

เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ

เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ

เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ

เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้ (๓)

{๒๗๗} เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ

เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป

เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะ

เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ

เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีเวทนา

เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา

เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน

เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ

เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ

เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ

เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้ (๔)

จบ ปัจจยจตุกกะ

๒. เหตุจตุกกะ

อวิชชามูลกนัย

{๒๗๘} [๒๔๔] เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารที่มีอวิชชาเป็นเหตุ

เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณที่มีสังขารเป็นเหตุ

เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามที่มีวิญญาณเป็นเหตุ

เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ ที่มีนามเป็นเหตุ

เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะที่มีอายตนะที่ ๖ เป็นเหตุ

เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนาที่มีผัสสะเป็นเหตุ

เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหาที่มีเวทนาเป็นเหตุ

เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทานที่มีตัณหาเป็นเหตุ

เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ

เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ

เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ

เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้ (๑-๕)

{๒๗๙} เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารที่มีอวิชชาเป็นเหตุ

เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณที่มีสังขารเป็นเหตุ

เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามที่มีวิญญาณเป็นเหตุ

เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะที่มีนามเป็นเหตุ

เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนาที่มีผัสสะเป็นเหตุ

เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหาที่มีเวทนาเป็นเหตุ

เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทานที่มีตัณหาเป็นเหตุ

เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ

เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ

เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ

เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้ (๒-๖)

{๒๘๐} เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารที่มีอวิชชาเป็นเหตุ

เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณที่มีสังขารเป็นเหตุ

เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูปที่มีวิญญาณเป็นเหตุ

เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่๖ที่มีนามรูปเป็นเหตุ

เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะที่มีอายตนะที่ ๖ เป็นเหตุ

เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนาที่มีผัสสะเป็นเหตุ

เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหาที่มีเวทนาเป็นเหตุ

เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทานที่มีตัณหาเป็นเหตุ

เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ

เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ

เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ

เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้ (๓-๗)

{๒๘๑} เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารที่มีอวิชชาเป็นเหตุ

เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณที่มีสังขารเป็นเหตุ

เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูปที่มีวิญญาณเป็นเหตุ

เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะที่มีนามรูปเป็นเหตุ

เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะที่มีอายตนะที่ ๖ เป็นเหตุ

เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนาที่มีผัสสะเป็นเหตุ

เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหาที่มีเวทนาเป็นเหตุ

เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทานที่มีตัณหาเป็นเหตุ

เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ

เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ

เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ

เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้ (๔-๘)

จบ เหตุจตุกกะ

๓. สัมปยุตตจตุกกะ

อวิชชามูลกนัย

{๒๘๒} [๒๔๕] เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารที่สัมปยุตด้วยอวิชชา

เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณที่สัมปยุตด้วยสังขาร

เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามที่สัมปยุตด้วยวิญญาณ

เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ ที่สัมปยุตด้วยนาม

เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะที่สัมปยุตด้วยอายตนะที่ ๖

เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนาที่สัมปยุตด้วยผัสสะ

เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหาที่สัมปยุตด้วยเวทนา

เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทานที่สัมปยุตด้วยตัณหา

เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ

เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ

เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ

เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้ (๑-๙)

{๒๘๓} เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารที่สัมปยุตด้วยอวิชชา

เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณที่สัมปยุตด้วยสังขาร

เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามที่สัมปยุตด้วยวิญญาณ

เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะที่สัมปยุตด้วยนาม

เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนาที่สัมปยุตด้วยผัสสะ

เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหาที่สัมปยุตด้วยเวทนา

เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทานที่สัมปยุตด้วยตัณหา

เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ

เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ

เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ

เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้ (๒-๑๐)

{๒๘๔} เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารที่สัมปยุตด้วยอวิชชา

เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณที่สัมปยุตด้วยสังขาร

เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูปที่สัมปยุตด้วยวิญญาณ

เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ ที่สัมปยุตด้วยนาม

เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะที่สัมปยุตด้วยอายตนะที่ ๖

เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนาที่สัมปยุตด้วยผัสสะ

เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหาที่สัมปยุตด้วยเวทนา

เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทานที่สัมปยุตด้วยตัณหา

เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ

เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ

เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ

เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้ (๓-๑๑)

{๒๘๕} เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารที่สัมปยุตด้วยอวิชชา

เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณที่สัมปยุตด้วยสังขาร

เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูปที่สัมปยุตด้วยวิญญาณ

เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะและอายตนะที่ ๖ ที่สัมปยุตด้วยนาม

เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะที่สัมปยุตด้วยอายตนะที่ ๖

เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนาที่สัมปยุตด้วยผัสสะ

เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหาที่สัมปยุตด้วยเวทนา

เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทานที่สัมปยุตด้วยตัณหา

เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ

เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ

เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ

เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้ (๔-๑๒)

จบ สัมปยุตตจตุกกะ

๔. อัญญมัญญจตุกกะ

อวิชชามูลกนัย

{๒๘๖} [๒๔๖] เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

แม้เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีอวิชชา

เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ

แม้เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนาม

แม้เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ

เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖

แม้เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีนาม

เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ

แม้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖

เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา

แม้เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ

เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา

แม้เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา

เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน

แม้เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา

เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ

เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ

เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ

เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้ (๑-๑๓)

{๒๘๗} เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

แม้เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีอวิชชา

เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ

แม้เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนาม

แม้เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ

เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ

แม้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีนาม

เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา

แม้เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ

เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา

แม้เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา

เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน

แม้เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา

เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ

เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ

เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ

เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้ (๒-๑๔)

{๒๘๘} เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

แม้เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีอวิชชา

เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ

แม้เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป

แม้เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ

เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖

แม้เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีนามรูป

เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ

แม้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖

เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา

แม้เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ

เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา

แม้เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา

เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน

แม้เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา

เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ

เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ

เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ

เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้ (๓-๑๕)

{๒๘๙} เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

แม้เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีอวิชชา

เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ

แม้เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป

แม้เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ

เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะ

แม้เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีนามรูป

เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ

แม้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖

เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา

แม้เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ

เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา

แม้เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา

เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน

แม้เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา

เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ

เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ

เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ

เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้ (๔-๑๖)

จบ อัญญมัญญจตุกกะ

อภิธัมมมาติกา

นัย ๘ มีสังขารมูลกนัยเป็นต้น

{๒๙๐} [๒๔๗] เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีอวิชชา ...

เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีอวิชชา ...

เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีอวิชชา ...

เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีอวิชชา ...

เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีอวิชชา ...

เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีอวิชชา ...

เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอวิชชา ...

เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีอวิชชา ...

เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ

เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนาม

เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖

เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ

เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา

เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา

เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน

เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ

เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ

เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ

เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้

จบ อภิธัมมมาติกา

๕. ปัจจยจตุกกะ

อกุศลจิต ๑๒

{๒๙๑} [๒๔๘] ธรรมเป็นอกุศล เป็นไฉน

อกุศลจิตที่สหรคตด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยทิฏฐิ มีรูปเป็นอารมณ์ หรือมีเสียงเป็นอารมณ์ มีกลิ่นเป็นอารมณ์ มีรสเป็นอารมณ์ มีโผฏฐัพพะเป็นอารมณ์ มีธรรมเป็นอารมณ์ หรือปรารภอารมณ์ใด ๆ เกิดขึ้นในสมัยใดในสมัยนั้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนาม เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้{๒๙๒} [๒๔๙] ในปัจจยาการเหล่านั้น อวิชชา เป็นไฉน

ความไม่รู้ ความไม่เห็น ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่าอวิชชา