ปัญหาปุจฉกะ เล่ม ๓๕

ปฏิสัมภิทา ๓ ย่อมเกิดในจิตตุปบาทที่สัมปยุตด้วยญาณ ฝ่ายกามาวจรกุศล ๔ ดวง ในจิตตุปบาทที่สัมปยุตด้วยญาณ ฝ่ายกิริยา ๔ ดวง อัตถปฏิสัมภิทาย่อมเกิดในจิตตุปบาทเหล่านี้ด้วย ย่อมเกิดในมรรค ๔ ผล ๔ ด้วย

จบ อภิธัมมภาชนีย์

๓. ปัญหาปุจฉกะ

{๗๘๙} [๗๔๗] ปฏิสัมภิทา ๔ คือ

๑. อัตถปฏิสัมภิทา ๒. ธัมมปฏิสัมภิทา

๓. นิรุตติปฏิสัมภิทา ๔. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ติกมาติกาปุจฉา - ทุกมาติกาปุจฉา

[๗๔๘] บรรดาปฏิสัมภิทา ๔ ข้อไหนเป็นกุศล ข้อไหนเป็นอกุศล ข้อไหนเป็นอัพยากฤต ... ข้อไหนที่เกิดกับกิเลสอันเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ ข้อไหนที่ไม่เกิดกับกิเลสอันเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้

๑. ติกมาติกาวิสัชนา

{๗๙๐} [๗๔๙] ปฏิสัมภิทา ๔ ที่เป็นกุศลก็มี ที่เป็นอัพยากฤตก็มี

ปฏิสัมภิทา ๔ ที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาก็มี ที่สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนาก็มี

ปฏิสัมภิทา ๓ ที่เป็นเหตุให้เกิดวิบากก็มี ที่ไม่เป็นวิบากและไม่เป็นเหตุให้เกิดวิบากก็มี อัตถปฏิสัมภิทาที่เป็นวิบากก็มี ที่เป็นเหตุให้เกิดวิบากก็มี ที่ไม่เป็นวิบากและไม่เป็นเหตุให้เกิดวิบากก็มี

ปฏิสัมภิทา ๓ กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่ยึดครองแต่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน อัตถปฏิสัมภิทาที่กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่ยึดครองแต่เป็นอารมณ์ของอุปาทานก็มี ที่กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่ยึดครองและไม่เป็นอารมณ์ของอุปาทานก็มีปฏิสัมภิทา ๓ กิเลสไม่ทำให้เศร้าหมองแต่เป็นอารมณ์ของกิเลส อัตถปฏิสัมภิทาที่กิเลสไม่ทำให้เศร้าหมองแต่เป็นอารมณ์ของกิเลสก็มี ที่กิเลสไม่ทำให้เศร้าหมองและไม่เป็นอารมณ์ของกิเลสก็มี

ปฏิสัมภิทา ๓ มีทั้งวิตกและวิจาร อัตถปฏิสัมภิทาที่มีทั้งวิตกและวิจารก็มี ที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจารก็มี ที่ไม่มีทั้งวิตกและวิจารก็มี

ปฏิสัมภิทา ๔ ที่สหรคตด้วยปีติก็มี ที่สหรคตด้วยสุขก็มี ที่สหรคตด้วยอุเบกขาก็มี

ปฏิสัมภิทา ๔ อันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ ไม่พึงประหาณ

ปฏิสัมภิทา ๔ ไม่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ

ปฏิสัมภิทา ๓ ที่เป็นเหตุให้ถึงปฏิสนธิและจุติก็มี ที่ไม่เป็นเหตุให้ถึงปฏิสนธิและจุติและไม่เป็นเหตุให้ถึงนิพพานก็มี อัตถปฏิสัมภิทาที่เป็นเหตุให้ถึงปฏิสนธิและจุติก็มี ที่เป็นเหตุให้ถึงนิพพานก็มี ที่ไม่เป็นเหตุให้ถึงปฏิสนธิและจุติและไม่เป็นเหตุให้ถึงนิพพานก็มีปฏิสัมภิทา ๓ ไม่เป็นของเสกขบุคคลและไม่เป็นของอเสกขบุคคล อัตถปฏิสัมภิทาที่เป็นของเสกขบุคคลก็มี ที่เป็นของอเสกขบุคคลก็มี ที่ไม่เป็นของเสกขบุคคลและไม่เป็นของอเสกขบุคคลก็มี

ปฏิสัมภิทา ๓ เป็นปริตตะ อัตถปฏิสัมภิทาที่เป็นปริตตะก็มี ที่เป็นอัปปมาณะก็มี

นิรุตติปฏิสัมภิทามีอารมณ์เป็นปริตตะ ปฏิสัมภิทา ๓ ที่มีอารมณ์เป็นปริตตะก็มี ที่มีอารมณ์เป็นมหัคคตะก็มี ที่มีอารมณ์เป็นอัปปมาณะก็มี

ปฏิสัมภิทา ๓ เป็นอย่างปานกลาง อัตถปฏิสัมภิทาที่เป็นอย่างปานกลางก็มี ที่เป็นอย่างประณีตก็มี

ปฏิสัมภิทา ๓ ให้ผลไม่แน่นอน อัตถปฏิสัมภิทาที่มีสภาวะชอบและให้ผลแน่นอนก็มี ที่ให้ผลไม่แน่นอนก็มี

นิรุตติปฏิสัมภิทากล่าวไม่ได้ว่ามีมรรคเป็นอารมณ์ มีมรรคเป็นเหตุหรือมีมรรคเป็นอธิบดี อัตถปฏิสัมภิทาไม่มีมรรคเป็นอารมณ์ ที่มีมรรคเป็นเหตุก็มี ที่มีมรรคเป็นอธิบดีก็มี ที่กล่าวไม่ได้ว่ามีมรรคเป็นเหตุหรือมีมรรคเป็นอธิบดีก็มีปฏิสัมภิทา ๒ ที่มีมรรคเป็นอารมณ์แต่ไม่มีมรรคเป็นเหตุก็มี ที่มีมรรคเป็นอธิบดีก็มี ที่กล่าวไม่ได้ว่ามีมรรคเป็นอารมณ์หรือมีมรรคเป็นอธิบดีก็มี

ปฏิสัมภิทา ๓ ที่เกิดขึ้นก็มี ที่ยังไม่เกิดขึ้นก็มี แต่กล่าวไม่ได้ว่าจักเกิดขึ้น อัตถปฏิสัมภิทาที่เกิดขึ้นก็มี ที่ยังไม่เกิดขึ้นก็มี ที่จักเกิดขึ้นก็มี

ปฏิสัมภิทา ๔ ที่เป็นอดีตก็มี ที่เป็นอนาคตก็มี ที่เป็นปัจจุบันก็มี

นิรุตติปฏิสัมภิทามีอารมณ์เป็นปัจจุบัน ปฏิสัมภิทา ๒ ที่มีอารมณ์เป็นอดีตก็มี ที่มีอารมณ์เป็นอนาคตก็มี ที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบันก็มี อัตถปฏิสัมภิทาที่มีอารมณ์เป็นอดีตก็มี ที่มีอารมณ์เป็นอนาคตก็มี ที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบันก็มี ที่กล่าวไม่ได้ว่ามีอารมณ์เป็นอดีต มีอารมณ์เป็นอนาคต หรือมีอารมณ์เป็นปัจจุบันก็มีปฏิสัมภิทา ๔ ที่เป็นภายในตนก็มี ที่เป็นภายนอกตนก็มี ที่เป็นภายในตนและภายนอกตนก็มี

นิรุตติปฏิสัมภิทามีอารมณ์เป็นภายนอกตน ปฏิสัมภิทา ๓ ที่มีอารมณ์เป็นภายในตนก็มี ที่มีอารมณ์เป็นภายนอกตนก็มี ที่มีอารมณ์เป็นภายในตนและภายนอกตนก็มี

ปฏิสัมภิทา ๔ เป็นธรรมเห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้

๒. ทุกมาติกาวิสัชนา

๑-๒. เหตุโคจฉกวิสัชนาและจูฬันตรทุกวิสัชนา

{๗๙๑} [๗๕๐] ปฏิสัมภิทา ๔ เป็นเหตุ มีเหตุ สัมปยุตด้วยเหตุ

ปฏิสัมภิทา ๔ เป็นเหตุและมีเหตุ เป็นเหตุและสัมปยุตด้วยเหตุ

ปฏิสัมภิทา ๔ กล่าวไม่ได้ว่าไม่เป็นเหตุแต่มีเหตุ หรือไม่เป็นเหตุและไม่มีเหตุ

ปฏิสัมภิทา ๔ เป็นธรรมมีปัจจัยปรุงแต่ง เป็นสังขตธรรม เป็นธรรมเห็นไม่ได้ เป็นธรรมกระทบไม่ได้ เป็นอรูปธรรมปฏิสัมภิทา ๓ เป็นโลกิยะ อัตถปฏิสัมภิทาที่เป็นโลกิยะก็มี ที่เป็นโลกุตตระก็มี

ปฏิสัมภิทา ๔ จิตบางดวงรู้ได้ จิตบางดวงรู้ไม่ได้

๓. อาสวโคจฉกวิสัชนา

{๗๙๒} ปฏิสัมภิทา ๔ ไม่เป็นอาสวะ

ปฏิสัมภิทา ๓ เป็นอารมณ์ของอาสวะ อัตถปฏิสัมภิทาที่เป็นอารมณ์ของอาสวะก็มี ที่ไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะก็มีปฏิสัมภิทา ๔ วิปปยุตจากอาสวะ

ปฏิสัมภิทา ๓ กล่าวไม่ได้ว่าเป็นอาสวะและเป็นอารมณ์ของอาสวะ หรือเป็นอารมณ์ของอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะ อัตถปฏิสัมภิทากล่าวไม่ได้ว่าเป็นอาสวะและเป็นอารมณ์ของอาสวะ ที่เป็นอารมณ์ของอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะก็มี ที่กล่าวไม่ได้ว่าเป็นอารมณ์ของอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะก็มีปฏิสัมภิทา ๔ กล่าวไม่ได้ว่าเป็นอาสวะและสัมปยุตด้วยอาสวะ หรือสัมปยุตด้วยอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะ

ปฏิสัมภิทา ๓ วิปปยุตจากอาสวะแต่เป็นอารมณ์ของอาสวะ อัตถปฏิสัมภิทาที่วิปปยุตจากอาสวะแต่เป็นอารมณ์ของอาสวะก็มี ที่วิปปยุตจากอาสวะและไม่เป็นอาสวะก็มี

๔-๑๒. สัญโญชนโคจฉกาทิวิสัชนา

{๗๙๓} ปฏิสัมภิทา ๔ ไม่เป็นสังโยชน์ ... ไม่เป็นคันถะ ... ไม่เป็นโอฆะ ... ไม่เป็นโยคะ ... ไม่เป็นนิวรณ์ ... ไม่เป็นปรามาส ...

ปฏิสัมภิทา ๔ เป็นธรรมรับรู้อารมณ์ได้ แต่ไม่เป็นจิต

ปฏิสัมภิทา ๔ เป็นเจตสิก สัมปยุตด้วยจิต เจือกับจิต มีจิตเป็นสมุฏฐาน เกิดพร้อมกับจิต เกิดคล้อยตามจิต

ปฏิสัมภิทา ๔ เจือกับจิตและมีจิตเป็นสมุฏฐาน

ปฏิสัมภิทา ๔ เจือกับจิต มีจิตเป็นสมุฏฐาน และเกิดพร้อมกับจิต

ปฏิสัมภิทา ๔ เจือกับจิต มีจิตเป็นสมุฏฐาน และเกิดคล้อยตามจิต

ปฏิสัมภิทา ๔ เป็นภายนอกตน

ปฏิสัมภิทา ๔ ไม่เป็นอุปาทายรูป

ปฏิสัมภิทา ๔ กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่ยึดครอง

ปฏิสัมภิทา ๔ไม่เป็นอุปาทาน ...ไม่เป็นกิเลส ...

๑๓.ปิฏฐิทุกวิสัชนา

{๗๙๔} ปฏิสัมภิทา ๔ อันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ ไม่พึงประหาณ

ปฏิสัมภิทา ๔ ไม่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ

ปฏิสัมภิทา ๓ มีวิตก อัตถปฏิสัมภิทาที่มีวิตกก็มี ที่ไม่มีวิตกก็มี

ปฏิสัมภิทา ๓ มีวิจาร อัตถปฏิสัมภิทาที่มีวิจารก็มี ที่ไม่มีวิจารก็มี

ปฏิสัมภิทา ๔ ที่มีปีติก็มี ที่ไม่มีปีติก็มี

ปฏิสัมภิทา ๔ ที่สหรคตด้วยปีติก็มี ที่ไม่ที่สหรคตด้วยปีติก็มี

ปฏิสัมภิทา ๔ ที่สหรคตด้วยสุขก็มี ที่ไม่ที่สหรคตด้วยสุขก็มี

ปฏิสัมภิทา ๔ ที่สหรคตด้วยอุเบกขาก็มี ที่ไม่สหรคตด้วยอุเบกขาก็มี

ปฏิสัมภิทา ๓ เป็นกามาวจร อัตถปฏิสัมภิทาที่เป็นกามาวจรก็มี ที่ไม่เป็นกามาวจรก็มีปฏิสัมภิทา ๔ ไม่เป็นรูปาวจร ไม่เป็นอรูปาวจร

ปฏิสัมภิทา ๓ นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ อัตถปฏิสัมภิทาที่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ก็มี ที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ก็มีปฏิสัมภิทา ๓ ไม่เป็นเหตุนำออกจากสังสารทุกข์ อัตถปฏิสัมภิทาที่เป็น เหตุนำออกจากสังสารทุกข์ก็มี ที่ไม่เป็นเหตุนำออกจากสังสารทุกข์ก็มีปฏิสัมภิทา ๓ ให้ผลไม่แน่นอน อัตถปฏิสัมภิทาที่ให้ผลแน่นอนก็มี ที่ให้ผลไม่แน่นอนก็มีปฏิสัมภิทา ๓ มีธรรมอื่นยิ่งกว่า อัตถปฏิสัมภิทาที่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าก็มี ที่ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าก็มีปฏิสัมภิทา ๔ ไม่เกิดกับกิเลสอันเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ ฉะนี้แล

จบ ปัญหาปุจฉกะ

จบ ปฏิสัมภิทาวิภังค์ บริบูรณ์

๑๖. ญาณวิภังค์

๑. เอกกมาติกา

{๗๙๕} [๗๕๑] ญาณวัตถุหมวดละ ๑ คือ

(๑) วิญญาณ ๕ ไม่เป็นเหตุ ไม่มีเหตุ วิปปยุตจากเหตุ มีปัจจัยปรุงแต่ง เป็นสังขตธรรม เป็นอรูปธรรม เป็นโลกิยะ เป็นอารมณ์ของอาสวะ เป็นอารมณ์ของสังโยชน์ เป็นอารมณ์ของคันถะ เป็นอารมณ์ของโอฆะ เป็นอารมณ์ของโยคะ เป็นอารมณ์ของนิวรณ์ เป็นอารมณ์ของปรามาส เป็นอารมณ์ของอุปาทาน เป็นอารมณ์ของกิเลส เป็นอัพยากฤต เป็นธรรมรับรู้อารมณ์ได้ ไม่เป็นเจตสิก เป็นวิบาก อันกรรมที่สัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิยึดครอง และเป็นอารมณ์ของอุปาทาน อันกิเลสไม่ทำให้เศร้าหมอง แต่เป็นอารมณ์ของกิเลส หาใช่มีทั้งวิตกและวิจารไม่ หาใช่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจารไม่ ไม่มีทั้งวิตกและวิจาร ไม่สหรคตด้วยปีติ อันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ ไม่พึงประหาณ ไม่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคและมรรค เบื้องสูง ๓ พึงประหาณ ไม่เป็นเหตุให้ถึงปฏิสนธิและจุติ และไม่เป็นเหตุให้ถึงนิพพาน ไม่เป็นของเสกขบุคคลและไม่เป็นของอเสกขบุคคล เป็นปริตตะ เป็นกามาวจร ไม่เป็นรูปาวจร ไม่เป็นอรูปาวจร นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ มิใช่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ ให้ผลไม่แน่นอน ไม่เป็นเหตุนำออกจากสังสารทุกข์ เป็นธรรมเกิดขึ้น อันมโนวิญญาณ พึงรู้ได้ เป็นของไม่เที่ยง ถูกชราครอบงำ