มาติกา เล่ม ๓๕

๑๖. ญาณวิภังค์

๑. เอกกมาติกา

{๗๙๕} [๗๕๑] ญาณวัตถุหมวดละ ๑ คือ

(๑) วิญญาณ ๕ ไม่เป็นเหตุ ไม่มีเหตุ วิปปยุตจากเหตุ มีปัจจัยปรุงแต่ง เป็นสังขตธรรม เป็นอรูปธรรม เป็นโลกิยะ เป็นอารมณ์ของอาสวะ เป็นอารมณ์ของสังโยชน์ เป็นอารมณ์ของคันถะ เป็นอารมณ์ของโอฆะ เป็นอารมณ์ของโยคะ เป็นอารมณ์ของนิวรณ์ เป็นอารมณ์ของปรามาส เป็นอารมณ์ของอุปาทาน เป็นอารมณ์ของกิเลส เป็นอัพยากฤต เป็นธรรมรับรู้อารมณ์ได้ ไม่เป็นเจตสิก เป็นวิบาก อันกรรมที่สัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิยึดครอง และเป็นอารมณ์ของอุปาทาน อันกิเลสไม่ทำให้เศร้าหมอง แต่เป็นอารมณ์ของกิเลส หาใช่มีทั้งวิตกและวิจารไม่ หาใช่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจารไม่ ไม่มีทั้งวิตกและวิจาร ไม่สหรคตด้วยปีติ อันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ ไม่พึงประหาณ ไม่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคและมรรค เบื้องสูง ๓ พึงประหาณ ไม่เป็นเหตุให้ถึงปฏิสนธิและจุติ และไม่เป็นเหตุให้ถึงนิพพาน ไม่เป็นของเสกขบุคคลและไม่เป็นของอเสกขบุคคล เป็นปริตตะ เป็นกามาวจร ไม่เป็นรูปาวจร ไม่เป็นอรูปาวจร นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ มิใช่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ ให้ผลไม่แน่นอน ไม่เป็นเหตุนำออกจากสังสารทุกข์ เป็นธรรมเกิดขึ้น อันมโนวิญญาณ พึงรู้ได้ เป็นของไม่เที่ยง ถูกชราครอบงำ

(๒) วิญญาณ ๕ มีวัตถุเกิดแล้ว มีอารมณ์เกิดแล้ว

(๓) มีวัตถุเกิดก่อน มีอารมณ์เกิดก่อน

(๔) มีวัตถุเป็นภายใน มีอารมณ์เป็นภายนอก

(๕) มีวัตถุยังไม่แตกดับ มีอารมณ์ยังไม่แตกดับ

(๖) มีวัตถุต่างกัน มีอารมณ์ต่างกัน

(๗) ย่อมไม่เสวยอารมณ์ของกันและกัน

(๘) ย่อมไม่เกิดขึ้นเพราะไม่ใส่ใจ

(๙) ย่อมไม่เกิดขึ้นเพราะไม่ทำไว้ในใจ

(๑๐) จะเกิดขึ้นโดยไม่สับสนกันก็หาไม่

(๑๑) จะเกิดขึ้นไม่ก่อนไม่หลังกันก็หาไม่

(๑๒) ย่อมไม่เกิดต่อจากลำดับของกันและกัน

(๑๓) วิญญาณ ๕ ไม่มีความผูกใจ

(๑๔) บุคคลย่อมไม่รู้แจ้งธรรมอะไร ๆ ด้วยวิญญาณ ๕ เว้นแต่อารมณ์ที่เพียงตกไป(๑๕) บุคคลย่อมไม่รู้แจ้งธรรมอะไร ๆ แม้ต่อจากลำดับแห่งวิญญาณ ๕

(๑๖) บุคคลย่อมไม่สำเร็จอิริยาบถอย่างใดอย่างหนึ่งด้วยวิญญาณ ๕

(๑๗) บุคคลย่อมไม่สำเร็จอิริยาบถอย่างใดอย่างหนึ่งแม้ต่อจากลำดับแห่งวิญญาณ ๕(๑๘) บุคคลย่อมไม่ประกอบกายกรรม ไม่ประกอบวจีกรรมด้วยวิญญาณ ๕(๑๙) บุคคลย่อมไม่ประกอบกายกรรม ไม่ประกอบวจีกรรม แม้ต่อจากลำดับแห่งวิญญาณ ๕

(๒๐) บุคคลย่อมไม่สมาทานกุศลธรรมและอกุศลธรรมด้วยวิญญาณ ๕

(๒๑) บุคคลย่อมไม่สมาทานกุศลธรรมและอกุศลธรรมแม้ต่อจากลำดับแห่งวิญญาณ ๕(๒๒) บุคคลย่อมไม่เข้าสมาบัติ ไม่ออกจากสมาบัติด้วยวิญญาณ ๕

(๒๓) บุคคลย่อมไม่เข้าสมาบัติ ไม่ออกจากสมาบัติแม้ต่อจาก ลำดับแห่งวิญญาณ ๕(๒๔) บุคคลย่อมไม่จุติ ไม่เกิดด้วยวิญญาณ ๕

(๒๕) บุคคลย่อมไม่จุติ ไม่เกิด แม้ต่อจากลำดับแห่งวิญญาณ ๕

(๒๖) บุคคลย่อมไม่หลับ ไม่ตื่น ไม่ฝัน ด้วยวิญญาณ ๕

(๒๗) บุคคลย่อมไม่หลับ ไม่ตื่น ไม่ฝันแม้ต่อจากลำดับแห่งวิญญาณ ๕

ปัญญาที่แสดงเรื่องของวิญญาณ ๕ ตามความเป็นจริงดังที่กล่าวมานี้ ญาณวัตถุหมวดละ ๑ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้

๒. ทุกมาติกา

{๗๙๖} [๗๕๒] ญาณวัตถุหมวดละ ๒ คือ

(๑) โลกิยปัญญา โลกุตตรปัญญา

(๒) เกนจิวิญเญยยปัญญา เกนจินวิญเญยยปัญญา

(๓) สาสวปัญญา อนาสวปัญญา

(๔) อาสววิปปยุตตสาสวปัญญา อาสววิปปยุตตอนาสวปัญญา

(๕) สัญโญชนิยปัญญา อสัญโญชนิยปัญญา

(๖) สัญโญชนวิปปยุตตสัญโญชนิยปัญญา สัญโญชนวิปปยุตตอสัญโญชนิยปัญญา(๗) คันถนิยปัญญา อคันถนิยปัญญา

(๘) คันถวิปปยุตตคันถนิยปัญญาคันถวิปปยุตตอคันถนิยปัญญา

(๙) โอฆนิยปัญญา อโนฆนิยปัญญา

(๑๐) โอฆวิปปยุตตโอฆนิยปัญญา โอฆวิปปยุตตอโนฆณิยปัญญา

(๑๑) โยคนิยปัญญา อโยคนิยปัญญา

(๑๒) โยควิปปยุตตโยคนิยปัญญา โยควิปปยุตตอโยคนิยปัญญา

(๑๓) นีวรณิยปัญญา อนีวรณิยปัญญา

(๑๔) นีวรณวิปปยุตตนีวรณิยปัญญา นีวรณวิปปยุตตอนีวรณิยปัญญา

(๑๕) ปรามัฏฐปัญญา อปรามัฏฐปัญญา

(๑๖) ปรามาสวิปปยุตตปรามัฏฐปัญญา ปรามาสวิปปยุตตอปรามัฏฐปัญญา(๑๗) อุปาทินนปัญญา อนุปาทินนปัญญา

(๑๘) อุปาทานิยปัญญา อนุปาทานิยปัญญา

(๑๙) อุปาทานวิปปยุตตอุปาทานิยปัญญา อุปาทานวิปปยุตตอนุปาทานิยปัญญา(๒๐) สังกิเลสิกปัญญา อสังกิเลสิกปัญญา

(๒๑) กิเลสวิปปยุตตสังกิเลสิกปัญญา กิเลสวิปปยุตตอสังกิเลสิกปัญญา

(๒๒) สวิตักกปัญญา อวิตักกปัญญา

(๒๓) สวิจารปัญญา อวิจารปัญญา

(๒๔) สัปปีติกปัญญา อัปปีติกปัญญา

(๒๕) ปีติสหคตปัญญา นปีติสหคตปัญญา

(๒๖) สุขสหคตปัญญา นสุขสหคตปัญญา

(๒๗) อุเปกขาสหคตปัญญา นอุเปกขาสหคตปัญญา

(๒๘) กามาวจรปัญญา นกามาวจรปัญญา

(๒๙) รูปาวจรปัญญา นรูปาวจรปัญญา

(๓๐) อรูปาวจรปัญญา นอรูปาวจรปัญญา

(๓๑) ปริยาปันนปัญญา อปริยาปันนปัญญา

(๓๒) นิยยานิกปัญญา อนิยยานิกปัญญา

(๓๓) นิยตปัญญา อนิยตปัญญา

(๓๔) สอุตตรปัญญา อนุตตรปัญญา

(๓๕) อัตถชาปิกปัญญา ชาปิตัตถปัญญา

ญาณวัตถุหมวดละ ๒ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้

๓. ติกมาติกา

{๗๙๗} [๗๕๓] ญาณวัตถุหมวดละ ๓ คือ

(๑) จินตามยปัญญา สุตมยปัญญา ภาวนามยปัญญา

(๒) ทานมยปัญญา สีลมยปัญญา ภาวนามยปัญญา

(๓) อธิสีลปัญญา อธิจิตตปัญญา อธิปัญญาปัญญา

(๔) อายโกศล อปายโกศล อุปายโกศล

(๕) วิปากปัญญา วิปากธัมมธัมมปัญญา เนววิปากนวิปากธัมมธัมปัญญา

(๖) อุปาทินนุปาทานิยปัญญา อนุปาทินนุปาทานิยปัญญา อนุปาทินนอนุปาทานิยปัญญา

(๗) สวิตักกสวิจารปัญญา อวิตักกวิจารมัตตปัญญา อวิตักกอวิจารปัญญา

(๘) ปีติสหคตปัญญา สุขสหคตปัญญา อุเปกขาสหคตปัญญา

(๙) อาจยคามินีปัญญา อปจยคามินีปัญญา เนวาจยคามินีนาปจยคามินีปัญญา

(๑๐) เสกขปัญญา อเสกขปัญญา เนวเสกขานาเสกขปัญญา

(๑๑) ปริตตปัญญา มหัคคตปัญญา อัปปมาณปัญญา

(๑๒) ปริตตารัมมณปัญญา มหัคคตารัมมณปัญญา อัปปมาณารัมมณปัญญา

(๑๓) มัคคารัมมณปัญญา มัคคเหตุกปัญญา มัคคาธิปตินีปัญญา

(๑๔) อุปปันนปัญญา อนุปปันนปัญญา อุปปาทินีปัญญา

(๑๕) อตีตปัญญา อนาคตปัญญา ปัจจุปปันนปัญญา

(๑๖) อตีตารัมมณปัญญา อนาคตารัมมณปัญญา ปัจจุปปันนารัมมณปัญญา

(๑๗) อัชฌัตตปัญญา พหิทธาปัญญา อัชฌัตตพหิทธาปัญญา

(๑๘) อัชฌัตตารัมมณปัญญา พหิทธารัมมณปัญญา อัชฌัตตพหิทธารัมมณปัญญา

(๑๙) สวิตักกสวิจารปัญญาที่เป็นวิบากก็มี ที่เป็นเหตุให้เกิดวิบากก็มี ที่ไม่เป็นวิบากและไม่เป็นเหตุให้เกิดวิบากก็มี(๒๐) สวิตักกสวิจารปัญญาที่กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิ ยึดครองและเป็นอารมณ์ของอุปาทานก็มี ที่กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่ยึดครองแต่เป็นอารมณ์ของอุปาทานก็มี ที่กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่ยึดครองและไม่เป็นอารมณ์ของอุปาทานก็มี

(๒๑) สวิตักกสวิจารปัญญาที่สหรคตด้วยปีติก็มี ที่สหรคตด้วยสุขก็มี ที่สหรคตด้วยอุเบกขาก็มี

(๒๒) สวิตักกสวิจารปัญญาที่เป็นเหตุให้ถึงปฏิสนธิและจุติก็มี ที่เป็นเหตุให้ถึงนิพพานก็มี ที่ไม่เป็นเหตุให้ถึงปฏิสนธิ และจุติและไม่เป็นเหตุให้ถึงนิพพานก็มี(๒๓) สวิตักกสวิจารปัญญาที่เป็นของเสกขบุคคลก็มี ที่เป็นของอเสกขบุคคลก็มี ที่ไม่เป็นของเสกขบุคคลและไม่เป็นของอเสกขบุคคลก็มี(๒๔) สวิตักกสวิจารปัญญาที่เป็นปริตตะก็มี ที่เป็นมหัคคตะก็มี ที่เป็นอัปปมาณะก็มี

(๒๕) สวิตักกสวิจารปัญญาที่มีอารมณ์เป็นปริตตะก็มี ที่มีอารมณ์เป็นมหัคคตะก็มี ที่มีอารมณ์เป็นอัปปมาณะก็มี(๒๖) สวิตักกสวิจารปัญญาที่มีมรรคเป็นอารมณ์ก็มี ที่มีมรรคเป็นเหตุก็มี ที่มีมรรคเป็นอธิบดีก็มี

(๒๗) สวิตักกสวิจารปัญญาที่เกิดขึ้นก็มี ที่ยังไม่เกิดขึ้นก็มี ที่จักเกิดขึ้นก็มี

(๒๘) สวิตักกสวิจารปัญญาที่เป็นอดีตก็มี ที่เป็นอนาคตก็มี ที่เป็นปัจจุบันก็มี

(๒๙) สวิตักกสวิจารปัญญาที่มีอารมณ์เป็นอดีตก็มี ที่มีอารมณ์เป็นอนาคตก็มี ที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบันก็มี

(๓๐) สวิตักกสวิจารปัญญาที่เป็นภายในตนก็มี ที่เป็นภายนอกตนก็มี ที่เป็นภายในตนและภายนอกตนก็มี(๓๑) สวิตักกสวิจารปัญญาที่มีอารมณ์เป็นภายในตนก็มี ที่มีอารมณ์เป็นภายนอกตนก็มี ที่มีอารมณ์เป็นภายในตน และภายนอกตนก็มี

(๓๒) อวิตักกวิจารมัตตปัญญาที่เป็นวิบากก็มี ที่เป็นเหตุให้เกิดวิบากก็มี ที่ไม่เป็นวิบากและไม่เป็นเหตุให้เกิดวิบากก็มี

(๓๓) อวิตักกวิจารมัตตปัญญาที่กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหา ทิฏฐิยึดครองและเป็นอารมณ์ของอุปาทานก็มี ที่กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่ยึดครองแต่เป็นอารมณ์ของอุปาทานก็มี ที่กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่ยึดครองและไม่เป็นอารมณ์ของอุปาทานก็มี(๓๔) อวิตักกวิจารมัตตปัญญาที่เป็นเหตุให้ถึงปฏิสนธิและจุติก็มี ที่เป็นเหตุให้ถึงนิพพานก็มี ที่ไม่เป็นเหตุให้ถึงปฏิสนธิและจุติและไม่เป็นเหตุให้ถึงนิพพานก็มี

(๓๕) อวิตักกวิจารมัตตปัญญาที่เป็นของเสกขบุคคลก็มี ที่เป็นของอเสกขบุคคลก็มี ที่ไม่เป็นของเสกขบุคคลและไม่เป็นของอเสกขบุคคลก็มี

(๓๖) อวิตักกวิจารมัตตปัญญาที่เกิดขึ้นก็มี ที่ยังไม่เกิดขึ้นก็มี ที่จักเกิดขึ้นก็มี

(๓๗) อวิตักกวิจารมัตตปัญญาที่เป็นอดีตก็มี ที่เป็นอนาคตก็มี ที่เป็นปัจจุบันก็มี

(๓๘) อวิตักกวิจารมัตตปัญญาที่เป็นภายในตนก็มี ที่เป็นภายนอกตนก็มี ที่เป็นภายในตนและภายนอกตนก็มี

(๓๙) อวิตักกอวิจารปัญญาที่เป็นวิบากก็มี ที่เป็นเหตุให้เกิดวิบากก็มี ที่ไม่เป็นวิบากและไม่เป็นเหตุให้เกิดวิบากก็มี

(๔๐) อวิตักกอวิจารปัญญาที่กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิ ยึดครองและเป็นอารมณ์ของอุปาทานก็มี ที่กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่ยึดครองแต่เป็นอารมณ์ของ

อุปาทานก็มี ที่กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่ยึดครองและไม่เป็นอารมณ์ของอุปาทานก็มี

(๔๑) อวิตักกอวิจารปัญญาที่สหรคตด้วยปีติก็มี ที่สหรคตด้วยสุขก็มี ที่สหรคตด้วยอุเบกขาก็มี

(๔๒) อวิตักกอวิจารปัญญาที่เป็นเหตุให้ถึงปฏิสนธิและจุติก็มีที่เป็นเหตุให้ถึงนิพพานก็มี ที่ไม่เป็นเหตุให้ถึงปฏิสนธิและจุติและไม่เป็นเหตุให้ถึงนิพพานก็มี(๔๓) อวิตักกอวิจารปัญญาที่เป็นของเสกขบุคคลก็มี ที่เป็นของอเสกขบุคคลก็มี ที่ไม่เป็นของเสกขบุคคลและไม่เป็นของอเสกขบุคคลก็มี(๔๔) อวิตักกอวิจารปัญญาที่มีอารมณ์เป็นปริตตะก็มี ที่มีอารมณ์เป็นมหัคคตะก็มี ที่มีอารมณ์เป็นอัปปมาณะก็มี(๔๕) อวิตักกอวิจารปัญญาที่มีมรรคเป็นอารมณ์ก็มี ที่มีมรรคเป็นเหตุก็มี ที่มีมรรคเป็นอธิบดีก็มี

(๔๖) อวิตักกอวิจารปัญญาที่เกิดขึ้นก็มี ที่ยังไม่เกิดขึ้นก็มี ที่จักเกิดขึ้นก็มี

(๔๗) อวิตักกอวิจารปัญญาที่เป็นอดีตก็มี ที่เป็นอนาคตก็มี ที่เป็นปัจจุบันก็มี

(๔๘) อวิตักกอวิจารปัญญาที่มีอารมณ์เป็นอดีตก็มี ที่มีอารมณ์เป็นอนาคตก็มี ที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบันก็มี

(๔๙) อวิตักกอวิจารปัญญาที่เป็นภายในตนก็มี ที่เป็นภายนอกตนก็มี ที่เป็นภายในตนและภายนอกตนก็มี(๕๐) อวิตักกอวิจารปัญญาที่มีอารมณ์เป็นภายในตนก็มี ที่มีอารมณ์เป็นภายนอกตนก็มี ที่มีอารมณ์เป็นภายในตนและภายนอกตนก็มี

(๕๑) ปีติสหคตปัญญา สุขสหคตปัญญาที่เป็นวิบากก็มี ที่เป็นเหตุให้เกิดวิบากก็มี ที่ไม่เป็นวิบากและไม่เป็นเหตุให้เกิดวิบากก็มี

(๕๒) ปีติสหคตปัญญา สุขสหคตปัญญาที่กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิยึดครองและเป็นอารมณ์ของอุปาทานก็มี ที่กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่ยึดครองแต่เป็นอารมณ์ของอุปาทานก็มี ที่กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฎฐิไม่ยึดครองและไม่เป็นอารมณ์ของอุปาทานก็มี(๕๓) ปีติสหคตปัญญา สุขสหคตปัญญาที่มีทั้งวิตกและวิจารก็มี ที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจารก็มี ที่ไม่มีทั้งวิตกและวิจารก็มี

(๕๔) ปีติสหคตปัญญา สุขสหคตปัญญาที่เป็นเหตุให้ถึงปฏิสนธิและจุติก็มี ที่เป็นเหตุให้ถึงนิพพานก็มี ที่ไม่เป็นเหตุให้ถึงปฏิสนธิและจุติและไม่เป็นเหตุให้ถึงนิพพานก็มี

(๕๕) ปีติสหคตปัญญา สุขสหคตปัญญาที่เป็นของเสกขบุคคลก็มี ที่เป็นของอเสกขบุคคลก็มี ที่ไม่เป็นของเสกขบุคคลและไม่เป็นของอเสกขบุคคลก็มี

(๕๖) ปีติสหคตปัญญา สุขสหคตปัญญาที่เป็นปริตตะก็มี ที่เป็นมหัคคตะก็มี ที่เป็นอัปปมาณะก็มี

(๕๗) ปีติสหคตปัญญา สุขสหคตปัญญาที่มีอารมณ์เป็นปริตตะก็มี ที่มีอารมณ์เป็นมหัคคตะก็มี ที่มีอารมณ์เป็นอัปปมาณะก็มี

(๕๘) ปีติสหคตปัญญา สุขสหคตปัญญาที่มีมรรคเป็นอารมณ์ก็มี ที่มีมรรคเป็นเหตุก็มี ที่มีมรรคเป็นอธิบดีก็มี

(๕๙) ปีติสหคตปัญญา สุขสหคตปัญญาที่ เกิดขึ้นก็มี ที่ยังไม่เกิดขึ้นก็มี ที่จักเกิดขึ้นก็มี

(๖๐) ปีติสหคตปัญญา สุขสหคตปัญญาที่เป็นอดีตก็มี ที่เป็นอนาคตก็มี ที่เป็นปัจจุบันก็มี

(๖๑) ปีติสหคตปัญญา สุขสหคตปัญญาที่มีอารมณ์เป็นอดีตก็มี ที่มีอารมณ์เป็นอนาคตก็มี ที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบันก็มี

(๖๒) ปีติสหคตปัญญา สุขสหคตปัญญาที่เป็นภายในตนก็มี ที่เป็นภายนอกตนก็มี ที่เป็นภายในตนและภายนอกตนก็มี

(๖๓) ปีติสหคตปัญญา สุขสหคตปัญญาที่มีอารมณ์เป็นภายในตนก็มี ที่มีอารมณ์เป็นภายนอกตนก็มี ที่มีอารมณ์เป็นภายในตนและภายนอกตนก็มี

(๖๔) อุเปกขาสหคตปัญญาที่เป็นวิบากก็มี ที่เป็นเหตุให้เกิดวิบากก็มี ที่ไม่เป็นวิบากและไม่เป็นเหตุให้เกิดวิบากก็มี

(๖๕) อุเปกขาสหคตปัญญาที่กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิยึดครองและเป็นอารมณ์ของอุปาทานก็มี ที่กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่ยึดครองแต่เป็นอารมณ์ของอุปาทานก็มี ที่กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่ยึดครองและไม่เป็นอารมณ์ของอุปาทานก็มี(๖๖) อุเปกขาสหคตปัญญาที่เป็นเหตุให้ถึงปฎิสนธิและจุติก็มี ที่เป็นเหตุให้ถึงนิพพานก็มี ที่ไม่เป็นเหตุให้ถึงปฏิสนธิและจุติและไม่เป็นเหตุให้ถึงนิพพานก็มี

(๖๗) อุเปกขาสหคตปัญญาที่เป็นของเสกขบุคคลก็มี ที่เป็นของอเสกขบุคคลก็มี ที่ไม่เป็นของเสกขบุคคลและไม่เป็นของอเสกขบุคคลก็มี

(๖๘) อุเปกขาสหคตปัญญาที่เป็นปริตตะก็มี ที่เป็นมหัคคตะก็มี ที่เป็นอัปปมาณะก็มี

(๖๙) อุเปกขาสหคตปัญญาที่มีอารมณ์เป็นปริตตะก็มี ที่มีอารมณ์เป็นมหัคคตะก็มี ที่มีอารมณ์เป็นอัปปมาณะก็มี(๗๐) อุเปกขาสหคตปัญญาที่มีมรรคเป็นอารมณ์ก็มี ที่มีมรรคเป็นเหตุก็มี ที่มีมรรคเป็นอธิบดีก็มี(๗๑) อุเปกขาสหคตปัญญาที่เกิดขึ้นก็มี ที่ยังไม่เกิดขึ้นก็มี ที่จักเกิดขึ้นก็มี

(๗๒) อุเปกขาสหคตปัญญาที่เป็นอดีตก็มี ที่เป็นอนาคตก็มี ที่เป็นปัจจุบันก็มี

(๗๓) อุเปกขาสหคตปัญญาที่มีอารมณ์เป็นอดีตก็มี ที่มีอารมณ์เป็นอนาคตก็มี ที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบันก็มี(๗๔) อุเปกขาสหคตปัญญาที่เป็นภายในตนก็มี ที่เป็นภายนอกตนก็มี ที่เป็นภายในตนและภายนอกตนก็มี(๗๕) อุเปกขาสหคตปัญญาที่มีอารมณ์เป็นภายในตนก็มี ที่มีอารมณ์เป็นภายนอกตนก็มี ที่มีอารมณ์เป็นภายในตนและภายนอกตนก็มี

ญาณวัตถุหมวดละ ๓ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้

๔. จตุกกมาติกา

{๗๙๘} [๗๕๔] ญาณวัตถุหมวดละ ๔ คือ

(๑) กัมมัสสกตาญาณ สัจจานุโลกมีญาณ มัคคสมังคิญาณ ผลสมังคิญาณ

(๒) ทุกขญาณ ทุกขสมุทยญาณ ทุกขนิโรธญาณ ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาญาณ

(๓) กามาวจรปัญญา รูปาวจรปัญญา อรูปาวจรปัญญา อปริยาปันนปัญญา

(๔) ธัมมญาณ อันวยญาณ ปริยญาณ สมมติญาณ

(๕) อาจยโนอปจยปัญญาก็มี อปจยโนอาจยปัญญาก็มี อาจยอปจยปัญญาก็มี เนวาจยโนอปจยปัญญาก็มี(๖) นิพพิทาโนปฏิเวธปัญญาก็มี ปฏิเวธโนนิพพิทาปัญญาก็มี นิพพิทาปฏิเวธปัญญาก็มี เนวนิพพิทาโนปฏิเวธปัญญาก็มี(๗) หานภาคินีปัญญา ฐิติภาคินีปัญญา วิเสสภาคินีปัญญา นิพเพธภาคินีปัญญา

(๘) ปฏิสัมภิทา ๔

(๙) ปฏิปทา ๔

(๑๐) อารัมมณะ ๔

(๑๑) ชรามรณญาณ ชรามรณสมุทยญาณ ชรามรณนิโรธญาณ ชรามรณนิโรธคามินีปฏิปทาญาณ(๑๒) ชาติญาณ ...

(๑๓) ภวญาณ ...

(๑๔) อุปาทานญาณ ...

(๑๕) ตัณหาญาณ ...

(๑๖) เวทนาญาณ ...

(๑๗) ผัสสญาณ ...

(๑๘) สฬายตนญาณ ...

(๑๙) นามรูปญาณ ...

(๒๐) วิญญาณญาณ ...

(๒๑) สังขารญาณ สังขารสมุทยญาณ สังขารนิโรธญาณ สังขารนิโรธคามินีปฏิปทาญาณ

ญาณวัตถุหมวดละ ๔ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้

๕. ปัญจกมาติกา

{๗๙๙} [๗๕๕] ญาณวัตถุหมวดละ ๕ คือ

(๑) สัมมาสมาธิมีองค์ ๕

(๒) สัมมาสมาธิมีญาณ ๕

ญาณวัตถุหมวดละ ๕ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้

๖. ฉักกมาติกา

[๗๕๖] ญาณวัตถุหมวดละ ๖ คือ

(๑) ปัญญาในอภิญญา ๖

ญาณวัตถุหมวดละ ๖ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้

๗. สัตตกมาติกา

[๗๕๗] ญาณวัตถุหมวดละ ๗ คือ

(๑) ญาณวัตถุ ๗๗ (ญาณวัตถุในธรรม ๗ หมวด ๆ ละ ๗)

ญาณวัตถุหมวดละ ๗ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้

๘. อัฏฐกมาติกา

[๗๕๘] ญาณวัตถุหมวดละ ๘ คือ

(๑) ปัญญาในมรรค ๔ ผล ๔

ญาณวัตถุหมวดละ ๘ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้

๙. นวกมาติกา

[๗๕๙] ญาณวัตถุหมวดละ ๙ คือ

(๑) ปัญญาในอนุปุพพวิหารสมาบัติ ๙

ญาณวัตถุหมวดละ ๙ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้

๑๐. ทสกมาติกา

{๘๐๐} [๗๖๐] ญาณวัตถุหมวดละ ๑๐ คือ

พระตถาคตทรงประกอบด้วยกำลังเหล่าใดจึงทรงปฏิญาณฐานะอันประเสริฐ ทรงบันลือสีหนาทในบริษัท ทรงประกาศพรหมจักร กำลังเหล่านี้ชื่อว่ากำลัง ๑๐ ของพระตถาคตกำลัง ๑๐ ของพระตถาคต เป็นไฉน

(๑) พระตถาคตย่อมทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งฐานะ ในโลกนี้โดยเป็นฐานะและทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งเหตุมิใช่ฐานะโดยเป็นเหตุมิใช่ฐานะ แม้ข้อที่พระตถาคตทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งฐานะโดยเป็นฐานะและทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งเหตุมิใช่ฐานะโดยเป็นเหตุมิใช่ฐานะนี้ก็เป็นกำลังของพระตถาคตประการหนึ่ง ซึ่งพระตถาคตอาศัยแล้วจึงปฏิญญาฐานะอันองอาจ บันลือสีหนาทในหมู่บริษัท หมุนพรหมจักรให้เป็นไปได้(๒) ยังอีกประการหนึ่ง พระตถาคตย่อมทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งวิบากแห่งกรรมสมาทานที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบันโดยฐานะ โดยเหตุ แม้ข้อที่พระตถาคตทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งวิบากแห่งกรรมสมาทานที่เป็นอดีต

อนาคต และปัจจุบันโดยฐานะ โดยเหตุ นี้ก็เป็นกำลังของพระตถาคตประการหนึ่ง ซึ่งพระตถาคตอาศัยแล้วจึงปฏิญญาฐานะอันองอาจ บันลือสีหนาทในหมู่บริษัท หมุนพรหมจักรให้เป็นไปได้(๓) ยังอีกประการหนึ่ง พระตถาคตย่อมทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งปฏิปทาอันจะนำสัตว์ให้ไปในภูมิทั้งปวง แม้ข้อที่พระตถาคตทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งปฏิปทาอันจะนำสัตว์ให้ไปในภูมิทั้งปวงนี้ก็เป็นกำลังของพระตถาคตประการหนึ่ง ซึ่งพระตถาคตอาศัยแล้วจึงปฏิญญาฐานะอันองอาจ บันลือสีหนาทในหมู่บริษัทหมุนพรหมจักรให้เป็นไปได้

(๔) ยังอีกประการหนึ่ง พระตถาคตย่อมทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งโลกที่มีธาตุหลายอย่างและมีธาตุแตกต่างกัน แม้ข้อที่พระตถาคตทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งโลกที่มีธาตุหลายอย่างและมีธาตุแตกต่างกันนี้ก็เป็นกำลังของพระตถาคตประการหนึ่ง ซึ่งพระตถาคตอาศัยแล้วจึงปฏิญญาฐานะอันองอาจ บันลือสีหนาทในหมู่บริษัท หมุนพรหมจักรให้เป็นไปได้(๕) ยังอีกประการหนึ่ง พระตถาคตย่อมทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งความที่สัตว์มีอัธยาศัยแตกต่างกัน แม้ข้อที่พระตถาคตทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งความที่สัตว์มีอัธยาศัยแตกต่างกันนี้ก็เป็นกำลังของพระตถาคตประการหนึ่ง ซึ่งพระตถาคตอาศัยแล้วจึงปฏิญญาฐานะอันองอาจ

บันลือสีหนาทในหมู่บริษัท หมุนพรหมจักรให้เป็นไปได้(๖) ยังอีกประการหนึ่ง พระตถาคตย่อมทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งความที่สัตว์อื่นและบุคคลอื่นมีอินทรีย์ยิ่งและหย่อนกว่ากัน แม้ข้อที่พระตถาคตทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งความที่สัตว์อื่นและบุคคลอื่นมีอินทรีย์ยิ่งและหย่อนกว่ากันนี้ก็เป็นกำลังของพระตถาคตประการหนึ่ง ซึ่งพระตถาคตอาศัยแล้วจึงปฏิญญาฐานะอันองอาจ บันลือสีหนาทในหมู่บริษัท หมุนพรหมจักรให้เป็นไปได้(๗) ยังอีกประการหนึ่ง พระตถาคตย่อมทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งความเศร้าหมอง ความผ่องแผ้ว และความออกแห่งฌาน วิโมกข์ สมาธิ และสมาบัติทั้งหลาย

แม้ข้อที่พระตถาคตรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งความเศร้าหมอง ความผ่องแผ้ว และความออกแห่งฌาน วิโมกข์ สมาธิ และสมาบัติทั้งหลายนี้ก็เป็นกำลังของพระตถาคตประการหนึ่ง ซึ่งพระตถาคตอาศัยแล้วจึงปฏิญญาฐานะอันองอาจ บันลือสีหนาทในหมู่บริษัท หมุนพรหมจักรให้เป็นไปได้(๘) ยังอีกประการหนึ่ง พระตถาคตย่อมทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งความระลึกชาติในหนหลัง แม้ข้อที่พระตถาคตทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งความระลึกชาติในหนหลังนี้ก็เป็นกำลังของพระตถาคตประการหนึ่ง ซึ่งพระตถาคตอาศัยแล้วจึงปฏิญญาฐานะอันองอาจ บันลือสีหนาทในหมู่บริษัท หมุนพรหมจักรให้เป็นไปได้(๙) ยังอีกประการหนึ่ง

พระตถาคตย่อมทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งการจุติและการอุปบัติของเหล่าสัตว์ แม้ข้อที่พระตถาคตทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งการจุติและการอุปบัติของเหล่าสัตว์นี้ก็เป็นกำลังของพระตถาคตประการหนึ่ง ซึ่งพระตถาคตอาศัยแล้วจึงปฏิญญาฐานะอันองอาจ บันลือสีหนาทในหมู่บริษัท หมุนพรหมจักรให้เป็นไปได้(๑๐) ยังอีกประการหนึ่ง พระตถาคตย่อมทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย แม้ข้อที่พระตถาคตทรงรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายนี้ก็เป็นกำลังของพระตถาคตประการหนึ่ง ซึ่งพระตถาคตอาศัยแล้วจึงปฏิญญาฐานะ

อันองอาจ บันลือสีหนาทในหมู่บริษัท หมุนพรหมจักรให้เป็นไปได้

พระตถาคตทรงประกอบด้วยกำลังเหล่าใดจึงทรงปฏิญาณฐานะอันประเสริฐ ทรงบันลือสีหนาทในบริษัท ทรงประกาศพรหมจักร กำลังเหล่านี้ชื่อว่ากำลัง ๑๐ ของพระตถาคต

ญาณวัตถุหมวดละ ๑๐ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้

จบ มาติกา

๑. เอกกนิทเทส

{๘๐๑} [๗๖๑] วิญญาณ ๕ ไม่เป็นเหตุทั้งนั้น ไม่มีเหตุทั้งนั้น วิปปยุตจากเหตุทั้งนั้น มีปัจจัยปรุงแต่งทั้งนั้น เป็นสังขตธรรมทั้งนั้น เป็นอรูปธรรมทั้งนั้น เป็นโลกิยะทั้งนั้น เป็นอารมณ์ของอาสวะทั้งนั้น เป็นอารมณ์ของสังโยชน์ทั้งนั้น เป็นอารมณ์ของคันถะทั้งนั้น เป็นอารมณ์ของโอฆะทั้งนั้น เป็นอารมณ์ของโยคะทั้งนั้น เป็นอารมณ์ของนิวรณ์ทั้งนั้น เป็นอารมณ์ของปรามาสทั้งนั้น เป็นอารมณ์ของอุปาทานทั้งนั้น เป็นอารมณ์ของกิเลสทั้งนั้น เป็นอัพยากฤตทั้งนั้น เป็นธรรมรับรู้อารมณ์ได้ทั้งนั้น ไม่เป็นเจตสิกทั้งนั้น เป็นวิบากทั้งนั้น อันกรรมที่สัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิยึดครองและเป็นอารมณ์ของอุปาทานทั้งนั้น อันกิเลสไม่ทำให้เศร้าหมองแต่เป็นอารมณ์ของกิเลสทั้งนั้น หาใช่มีทั้งวิตกและวิจารไม่ทั้งนั้น หาใช่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจารไม่ทั้งนั้น ไม่มีทั้งวิตกและวิจารทั้งนั้น ไม่สหรคตด้วยปีติทั้งนั้น อันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ ไม่พึงประหาณทั้งนั้น ไม่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณทั้งนั้น ไม่เป็นเหตุให้ถึงปฏิสนธิและจุติและไม่เป็นเหตุให้ถึงนิพพานทั้งนั้น ไม่เป็นของเสกขบุคคล