อภิธรรมภาชนีย์ เล่ม ๓๕

๒. อภิธัมมภาชนีย์

๑. กุสลวาร

แจกปฏิสัมภิทา ๔ ด้วยกามาวจรกุศลจิต ๘

{๗๘๔} [๗๒๕] ปฏิสัมภิทา ๔ คือ

๑. อัตถปฏิสัมภิทา ๒. ธัมมปฏิสัมภิทา

๓. นิรุตติปฏิสัมภิทา ๔. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ธรรมเป็นกุศล เป็นไฉน

กามาวจรกุศลจิตที่สหรคตด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยญาณ มีรูปเป็นอารมณ์ ... มีธรรมเป็นอารมณ์ หรือปรารภอารมณ์ใด ๆ เกิดขึ้นในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะมีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล ความรู้แตกฉานในธรรมเหล่านี้ชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา ความรู้แตกฉานในวิบากแห่งธรรมเหล่านั้นชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา บัญญัติแห่งธรรมเหล่านั้นย่อมมีด้วยนิรุตติใด ความรู้แตกฉานในอันกล่าวธัมมนิรุตตินั้นชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทา บุคคลรู้แตกฉานซึ่งญาณเหล่านั้นด้วยญาณใดว่า ‘ญาณเหล่านี้ส่องเนื้อความนี้’ ดังนี้ ความรู้แตกฉานในญาณทั้งหลายนั้นชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา[๗๒๖] ปฏิสัมภิทา ๔ คือ

๑. อัตถปฏิสัมภิทา ๒. ธัมมปฏิสัมภิทา

๓. นิรุตติปฏิสัมภิทา ๔. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ธรรมเป็นกุศล เป็นไฉน

กามาวจรกุศลจิตที่สหรคตด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยญาณ เกิดขึ้นโดยมีการชักจูง ... ที่สหรคตด้วยโสมนัส วิปปยุตจากญาณ เกิดขึ้น ... ที่สหรคต

ด้วยโสมนัส วิปปยุตจากญาณ เกิดขึ้นโดยมีการชักจูง ... ที่สหรคตด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยญาณ เกิดขึ้น ... ที่สหรคตด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยญาณ เกิดขึ้นโดยมีการชักจูง ... ที่สหรคตด้วยอุเบกขา วิปปยุตจากญาณ เกิดขึ้น ... ที่สหรคตด้วยอุเบกขา วิปปยุตจากญาณ มีรูปเป็นอารมณ์ ... มีธรรมเป็นอารมณ์ หรือปรารภอารมณ์ใด ๆ เกิดขึ้นโดยมีการชักจูงในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะมีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศลความรู้แตกฉานในธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธัมมปฏิสัมภิทา ความรู้แตกฉานในวิบากแห่งธรรมเหล่านั้นชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา บัญญัติแห่งธรรมเหล่านั้นย่อมมีด้วยนิรุตติใด ความรู้แตกฉานในอันกล่าวธัมมนิรุตตินั้นชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทา บุคคลรู้แตกฉานซึ่งญาณเหล่านั้นด้วยญาณใดว่า ‘ญาณเหล่านี้ส่องเนื้อความนี้’ ดังนี้ ความรู้แตกฉานในญาณทั้งหลายนั้นชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา

แจกปฏิสัมภิทา ๔ ด้วยรูปาวจรกุศลจิต

[๗๒๗] ปฏิสัมภิทา ๔ คือ

๑. อัตถปฏิสัมภิทา ๒. ธัมมปฏิสัมภิทา

๓. นิรุตติปฏิสัมภิทา ๔. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ธรรมเป็นกุศล เป็นไฉน

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่มีปฐวีกสิณเป็นอารมณ์อยู่ในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล

ความรู้แตกฉานในธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธัมมปฏิสัมภิทา ความรู้แตกฉานในวิบากแห่งธรรมเหล่านั้นชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา บัญญัติแห่งธรรมเหล่านั้น

ย่อมมีด้วยนิรุตติใด ความรู้แตกฉานในอันกล่าวธัมมนิรุตตินั้นชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทา บุคคลรู้แตกฉานซึ่งญาณเหล่านั้นด้วยญาณใดว่า ‘ญาณเหล่านี้ส่องเนื้อความนี้’ ดังนี้ ความรู้แตกฉานในญาณทั้งหลายนั้นชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา

แจกปฏิสัมภิทา ๔ ด้วยอรูปาวจรกุศลจิต

[๗๒๘] ปฏิสัมภิทา ๔ คือ

๑. อัตถปฏิสัมภิทา ๒. ธัมมปฏิสัมภิทา

๓. นิรุตติปฏิสัมภิทา ๔. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ธรรมเป็นกุศล เป็นไฉน

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงอรูปภพ เพราะก้าวล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง จึงบรรลุจตุตถฌานที่สหรคตด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา เพราะละสุข ... อยู่ในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะมีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศลความรู้แตกฉานในธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธัมมปฏิสัมภิทา ความรู้แตกฉานในวิบากแห่งธรรมเหล่านั้นชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา บัญญัติแห่งธรรมเหล่านั้นย่อมมีด้วยนิรุตติใด ความรู้แตกฉานในอันกล่าวธัมมนิรุตตินั้นชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทา บุคคลรู้แตกฉานซึ่งญาณเหล่านั้นด้วยญาณใดว่า ‘ญาณเหล่านี้ส่องเนื้อความนี้’ ดังนี้ ความรู้แตกฉานในญาณทั้งหลายนั้นชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา

แจกปฏิสัมภิทา ๔ ด้วยโลกุตตรกุศลจิต

[๗๒๙] ปฏิสัมภิทา ๔ คือ

๑. อัตถปฏิสัมภิทา ๒. ธัมมปฏิสัมภิทา

๓. นิรุตติปฏิสัมภิทา ๔. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ธรรมเป็นกุศล เป็นไฉน

โยคาวจรบุคคลเจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องออกไปจากโลกนำไปสู่นิพพาน เพื่อประหาณทิฏฐิ เพื่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะมีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศลความรู้แตกฉานในธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธัมมปฏิสัมภิทา ความรู้แตกฉานในวิบากแห่งธรรมเหล่านั้นชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา บัญญัติแห่งธรรมเหล่านั้นย่อมมีด้วยนิรุตติใด ความรู้แตกฉานในอันกล่าวธัมมนิรุตตินั้นชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทา บุคคลรู้แตกฉานซึ่งญาณเหล่านั้นด้วยญาณใดว่า ‘ญาณเหล่านี้ส่องเนื้อความนี้’ ดังนี้ ความรู้แตกฉานในญาณทั้งหลายนั้นชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา

๒. อกุสลวาร

แจกปฏิสัมภิทา ๔ ด้วยอกุศลจิต ๑๒

{๗๘๕} [๗๓๐] ปฏิสัมภิทา ๔ คือ

๑. อัตถปฏิสัมภิทา ๒. ธัมมปฏิสัมภิทา

๓. นิรุตติปฏิสัมภิทา ๔. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ธรรมเป็นอกุศล เป็นไฉน

อกุศลจิตที่สหรคตด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยทิฏฐิ มีรูปเป็นอารมณ์ ... มีธรรมเป็นอารมณ์ หรือปรารภอารมณ์ใด ๆ เกิดขึ้นในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะมีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอกุศล

ความรู้แตกฉานในธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธัมมปฏิสัมภิทา ความรู้แตกฉานในวิบากแห่งธรรมเหล่านั้นชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา บัญญัติแห่งธรรมเหล่านั้นย่อมมีด้วยนิรุตติใด ความรู้แตกฉานในอันกล่าวธัมมนิรุตตินั้นชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทา บุคคลรู้แตกฉานซึ่งญาณเหล่านั้นด้วยญาณใดว่า ‘ญาณเหล่านี้ส่องเนื้อความนี้’ ดังนี้ ความรู้แตกฉานในญาณทั้งหลายนั้นชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา

[๗๓๑] ปฏิสัมภิทา ๔ คือ

๑. อัตถปฏิสัมภิทา ๒. ธัมมปฏิสัมภิทา

๓. นิรุตติปฏิสัมภิทา ๔. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ธรรมเป็นอกุศล เป็นไฉน

อกุศลจิตที่สหรคตด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยทิฏฐิ เกิดขึ้นโดยมีการชักจูง ... ที่สหรคตด้วยโสมนัส วิปปยุตจากทิฏฐิ เกิดขึ้น ... ที่สหรคตด้วยโสมนัส วิปปยุตจากทิฏฐิ เกิดขึ้นโดยมีการชักจูง ... ที่สหรคตด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยทิฏฐิ เกิดขึ้น ... ที่สหรคตด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยทิฏฐิ เกิดขึ้นโดยมีการชักจูง ... ที่สหรคตด้วยอุเบกขา วิปปยุตจากทิฏฐิ เกิดขึ้น ... ที่สหรคตด้วยอุเบกขา วิปปยุตจากทิฏฐิ เกิดขึ้นโดยมีการชักจูง ... อกุศลจิตที่สหรคตด้วยโทมนัส สัมปยุตด้วยปฏิฆะ เกิดขึ้น ... ที่สหรคตด้วยโทมนัส สัมปยุตด้วยปฏิฆะ เกิดขึ้นโดยมีการชักจูง ... อกุศลจิตที่สหรคตด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยวิจิกิจฉา เกิดขึ้น ... ที่สหรคตด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยอุทธัจจะ มีรูปเป็นอารมณ์ ... มีธรรมเป็นอารมณ์ หรือปรารภอารมณ์ใด ๆ เกิดขึ้นในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะมีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอกุศลความรู้แตกฉานในธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธัมมปฏิสัมภิทา ความรู้แตกฉานในวิบากแห่งธรรมเหล่านั้นชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา บัญญัติแห่งธรรมเหล่านั้น

ย่อมมีด้วยนิรุตติใด ความรู้แตกฉานในอันกล่าวธัมมนิรุตตินั้นชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทา บุคคลรู้แตกฉานซึ่งญาณเหล่านั้นด้วยญาณใดว่า ‘ญาณเหล่านี้ส่องเนื้อความนี้’ ดังนี้ ความรู้แตกฉานในญาณทั้งหลายนั้นชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา

๓. วิปากวาร

แจกปฏิสัมภิทา ๓ ด้วยอเหตุกกุศลวิบากจิต ๘

{๗๘๖} [๗๓๒] ปฏิสัมภิทา ๓ คือ

๑. อัตถปฏิสัมภิทา ๒. นิรุตติปฏิสัมภิทา

๓. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ธรรมเป็นอัพยากฤต เป็นไฉน

จักขุวิญญาณอันเป็นวิบาก ที่สหรคตด้วยอุเบกขา มีรูปเป็นอารมณ์ เกิดขึ้นเพราะกามาวจรกุศลกรรมที่ได้ทำได้สั่งสมไว้แล้วในสมัยใด ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา จิต อุเบกขา เอกัคคตาแห่งจิต มนินทรีย์ อุเปกขินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ หรืออรูปธรรมที่อิงอาศัยเกิดขึ้นแม้อื่นใดมีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤตความรู้แตกฉานในธรรมเหล่านี้ชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา บัญญัติแห่งธรรมเหล่านั้นย่อมมีด้วยนิรุตติใด ความรู้แตกฉานในอันกล่าวธัมมนิรุตตินั้นชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทา บุคคลรู้แตกฉานซึ่งญาณเหล่านั้นด้วยญาณใดว่า ‘ญาณเหล่านี้ส่องเนื้อความนี้’ ดังนี้ ความรู้แตกฉานในญาณทั้งหลายนั้นชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา[๗๓๓] ปฏิสัมภิทา ๓ คือ

๑. อัตถปฏิสัมภิทา ๒. นิรุตติปฏิสัมภิทา

๓. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ธรรมเป็นอัพยากฤต เป็นไฉน

โสตวิญญาณอันเป็นวิบาก ที่สหรคตด้วยอุเบกขา มีเสียงเป็นอารมณ์เกิดขึ้น ... ฆานวิญญาณอันเป็นวิบาก ที่สหรคตด้วยอุเบกขา มีกลิ่นเป็นอารมณ์เกิดขึ้น ... ชิวหาวิญญาณอันเป็นวิบาก ที่สหรคตด้วยอุเบกขา มีรสเป็นอารมณ์เกิดขึ้น ... กายวิญญาณอันเป็นวิบาก ที่สหรคตด้วยสุข มีโผฏฐัพพะเป็นอารมณ์เกิดขึ้นเพราะกามาวจรกุศลกรรมที่ได้ทำได้สั่งสมไว้แล้วในสมัยใด ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา จิต สุข เอกัคคตาแห่งจิต มนินทรีย์ สุขินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ หรืออรูปธรรมที่อิงอาศัยเกิดขึ้นแม้อื่นใดมีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤตความรู้แตกฉานในธรรมเหล่านี้ชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา บัญญัติแห่งธรรมเหล่านั้นย่อมมีด้วยนิรุตติใด ความรู้แตกฉานในอันกล่าวธัมมนิรุตตินั้น ชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทา บุคคลรู้แตกฉานซึ่งญาณเหล่านั้นด้วยญาณใดว่า ‘ญาณเหล่านี้ส่องเนื้อความนี้’ ดังนี้ ความรู้แตกฉานในญาณทั้งหลายนั้น ชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา

[๗๓๔] ปฏิสัมภิทา ๓ คือ

๑. อัตถปฏิสัมภิทา ๒. นิรุตติปฏิสัมภิทา

๓. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ธรรมเป็นอัพยากฤต เป็นไฉน

มโนธาตุอันเป็นวิบาก ที่สหรคตด้วยอุเบกขา มีรูปเป็นอารมณ์ ... มีโผฏฐัพพะเป็นอารมณ์ หรือปรารภอารมณ์ใด ๆ เกิดขึ้นเพราะกามาวจร กุศลกรรมที่ได้ทำได้สั่งสมไว้แล้วในสมัยใด ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา จิต วิตก วิจาร อุเบกขา เอกัคคตาแห่งจิต มนินทรีย์ อุเปกขินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ หรืออรูปธรรมที่อิงอาศัยเกิดขึ้นแม้อื่นใดมีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤต

ความรู้แตกฉานในธรรมเหล่านี้ชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา บัญญัติแห่งธรรมเหล่านั้นย่อมมีด้วยนิรุตติใด ความรู้แตกฉานในอันกล่าวธัมมนิรุตตินั้นชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทา บุคคลรู้แตกฉานซึ่งญาณเหล่านั้นด้วยญาณใดว่า ‘ญาณเหล่านี้ส่องเนื้อความนี้’ ดังนี้ ความรู้แตกฉานในญาณทั้งหลายนั้นชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา[๗๓๕] ปฏิสัมภิทา ๓ คือ

๑. อัตถปฏิสัมภิทา ๒. นิรุตติปฏิสัมภิทา

๓. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ธรรมเป็นอัพยากฤต เป็นไฉน

มโนวิญญาณธาตุอันเป็นวิบาก ที่สหรคตด้วยโสมนัส มีรูปเป็นอารมณ์ ... มีธรรมเป็นอารมณ์ หรือปรารภอารมณ์ใด ๆ เกิดขึ้นเพราะกามาวจรกุศลกรรมที่ได้ทำได้สั่งสมไว้แล้วในสมัยใด ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา จิต วิตก วิจาร ปีติ สุข เอกัคคตาแห่งจิต มนินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ หรืออรูปธรรมที่อิงอาศัยเกิดขึ้นแม้อื่นใดมีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าเป็นอัพยากฤตความรู้แตกฉานในธรรมเหล่านี้ชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา บัญญัติแห่งธรรมเหล่านั้นย่อมมีด้วยนิรุตติใด ความรู้แตกฉานในอันกล่าวธัมมนิรุตตินั้นชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทา บุคคลรู้แตกฉานซึ่งญาณเหล่านั้นด้วยญาณใดว่า ‘ญาณเหล่านี้ส่องเนื้อความนี้’ ดังนี้ ความรู้แตกฉานในญาณทั้งหลายนั้น ชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา[๗๓๖] ปฏิสัมภิทา ๓ คือ

๑. อัตถปฏิสัมภิทา ๒. นิรุตติปฏิสัมภิทา

๓. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ธรรมเป็นอัพยากฤต เป็นไฉน

มโนวิญญาณธาตุอันเป็นวิบาก ที่สหรคตด้วยอุเบกขา มีรูปเป็นอารมณ์ ... มีธรรมเป็นอารมณ์ ... หรือปรารภอารมณ์ใด ๆ เกิดขึ้น เพราะกามาวจรกุศลกรรมที่ได้ทำได้สั่งสมไว้แล้วในสมัยใด ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา จิต วิตก วิจาร อุเบกขา เอกัคคตาแห่งจิต มนินทรีย์ อุเปกขินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ หรืออรูปธรรมที่อิงอาศัยเกิดขึ้นแม้อื่นใดมีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤตความรู้แตกฉานในธรรมเหล่านี้ชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา บัญญัติแห่งธรรมเหล่านั้นย่อมมีด้วยนิรุตติใด ความรู้แตกฉานในอันกล่าวธัมมนิรุตตินั้นชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทา บุคคลรู้แตกฉานซึ่งญาณเหล่านั้นด้วยญาณใดว่า ‘ญาณเหล่านี้ส่องเนื้อความนี้’ ดังนี้ ความรู้แตกฉานในญาณทั้งหลายนั้นชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา

แจกปฏิสัมภิทา ๓ ด้วยกามาวจรวิบากจิต ๘

[๗๓๗] ปฏิสัมภิทา ๓ คือ

๑. อัตถปฏิสัมภิทา ๒. นิรุตติปฏิสัมภิทา

๓. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ธรรมเป็นอัพยากฤฅ เป็นไฉน

มโนวิญญาณธาตุอันเป็นวิบาก ที่สหรคตด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยญาณ เกิดขึ้น ... ที่สหรคตด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยญาณ เกิดขึ้นโดยมีการชักจูง ... ที่สหรคตด้วยโสมนัส วิปปยุตจากญาณ เกิดขึ้น ... ที่สหรคตด้วยโสมนัส วิปปยุตจากญาณ เกิดขึ้นโดยมีการชักจูง ... ที่สหรคตด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยญาณ เกิดขึ้น ... ที่สหรคตด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยญาณ เกิดขึ้นโดยมีการชักจูง ... ที่สหรคตด้วยอุเบกขา วิปปยุตจาก

ญาณ เกิดขึ้น ... ที่สหรคตด้วยอุเบกขา วิปปยุตจากญาณ เกิดขึ้นโดยมีการชักจูง มีรูปเป็นอารมณ์ ... มีธรรมเป็นอารมณ์ หรือปรารภอารมณ์ใด ๆ เกิดขึ้นเพราะกามาวจรกุศลกรรมที่ได้ทำได้สั่งสมไว้แล้วในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะมีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤตความรู้แตกฉานในธรรมเหล่านี้ชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา บัญญัติแห่งธรรมเหล่านั้นย่อมมีด้วยนิรุตติใด ความรู้แตกฉานในอันกล่าวธัมมนิรุตตินั้นชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทา บุคคลรู้แตกฉานซึ่งญาณเหล่านั้นด้วยญาณใดว่า ‘ญาณเหล่านี้ส่องเนื้อความนี้’ ดังนี้ ความรู้แตกฉานในญาณทั้งหลายนั้นชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา

แจกปฏิสัมภิทา ๓ ด้วยรูปาวจรวิบากจิต

[๗๓๘] ปฏิสัมภิทา ๓ คือ

๑. อัตถปฏิสัมภิทา ๒. นิรุตติปฏิสัมภิทา

๓. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ธรรมเป็นอัพยากฤต เป็นไฉน

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่มีปฐวีกสิณเป็นอารมณ์อยู่ในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล

โยคาวจรบุคคลสงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่มีปฐวีกสิณเป็นอารมณ์ อันเป็นวิบากเพราะรูปาวจรกุศลกรรมนั้นแหละที่ได้ทำได้สั่งสมไว้แล้ว อยู่ในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะมีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤตความรู้แตกฉานในธรรมเหล่านี้ชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา บัญญัติแห่งธรรมเหล่านั้นย่อมมีด้วยนิรุตติใด ความรู้แตกฉานในอันกล่าวธัมมนิรุตตินั้น

ชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทา บุคคลรู้แตกฉานซึ่งญาณเหล่านั้นด้วยญาณใดว่า ญาณเหล่านี้ส่องเนื้อความนี้ ดังนี้ ความรู้แตกฉานในญาณทั้งหลายนั้นชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา

แจกปฏิสัมภิทา ๓ ด้วยอรูปาวจรวิบากจิต

[๗๓๙] ปฏิสัมภิทา ๓ คือ

๑. อัตถปฏิสัมภิทา ๒. นิรุตติปฏิสัมภิทา

๓. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ธรรมเป็นอัพยากฤต เป็นไฉน

โยคาวจรบุคคลเจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงอรูปภพ เพราะล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง จึงบรรลุจตุตถฌานที่สหรคตด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา เพราะละสุข(ละทุกข์)ได้ ... อยู่ในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศลเพราะล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง โยคาวจรบุคคลจึงบรรลุจตุตถฌานที่สหรคตด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา อันเป็นวิบากเพราะอรูปาวจรกุศลกรรมที่ได้ทำได้สั่งสมไว้แล้วนั้นแล เพราะละสุข(ละทุกข์)ได้ ... อยู่ในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะมีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤตความรู้แตกฉานในธรรมเหล่านี้ชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา บัญญัติแห่งธรรมเหล่านั้นย่อมมีด้วยนิรุตติใด ความรู้แตกฉานในอันกล่าวธัมมนิรุตตินั้น ชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทา บุคคลรู้แตกฉานซึ่งญาณเหล่านั้นด้วยญาณใดว่า ญาณเหล่านี้ส่องเนื้อความนี้ ดังนี้ ความรู้แตกฉานในญาณทั้งหลายนั้นชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา

แจกปฏิสัมภิทา ๓ ด้วยโลกุตตรวิบากจิต

[๗๔๐] ปฏิสัมภิทา ๓ คือ

๑. อัตถปฏิสัมภิทา ๒. นิรุตติปฏิสัมภิทา

๓. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ธรรมเป็นอัพยากฤต เป็นไฉน

โยคาวจรบุคคลเจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องออกไปจากโลกนำไปสู่นิพพาน เพื่อประหาณทิฏฐิ เพื่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะมีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศลโยคาวจรบุคคลสงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา เป็นสุญญตะ อันเป็นวิบาก เพราะโลกุตตรกุศลฌานนั้น แหละที่ได้ทำได้เจริญไว้แล้ว อยู่ในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะมีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤตความรู้แตกฉานในธรรมเหล่านี้ชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา บัญญัติแห่งธรรมเหล่านั้นย่อมมีด้วยนิรุตติใด ความรู้แตกฉานในอันกล่าวธัมมนิรุตตินั้นชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทา บุคคลรู้แตกฉานซึ่งญาณเหล่านั้นด้วยญาณใดว่า ‘ญาณเหล่านี้ส่องเนื้อความนี้’ ดังนี้ ความรู้แตกฉานในญาณทั้งหลายนั้นชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา

แจกปฏิสัมภิทา ๓ ด้วยอกุศลวิบากจิต ๗

[๗๔๑] ปฏิสัมภิทา ๓ คือ

๑. อัตถปฏิสัมภิทา ๒. นิรุตติปฏิสัมภิทา

๓. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ธรรมเป็นอัพยากฤต เป็นไฉน

จักขุวิญญาณอันเป็นวิบาก ที่สหรคตด้วยอุเบกขา มีรูปเป็นอารมณ์ เกิดขึ้น ... โสตวิญญาณอันเป็นวิบาก ที่สหรคตด้วยอุเบกขา มีเสียงเป็นอารมณ์ เกิดขึ้น ... ฆานวิญญาณอันเป็นวิบาก ที่สหรคตด้วยอุเบกขา มีกลิ่นเป็นอารมณ์ เกิดขึ้น ... ชิวหาวิญญาณอันเป็นวิบาก ที่สหรคตด้วยอุเบกขา มีรสเป็นอารมณ์ เกิดขึ้น ... กายวิญญาณอันเป็นวิบาก ที่สหรคตด้วยทุกข์ มีโผฏฐัพพะเป็นอารมณ์ เกิดขึ้นเพราะอกุศลกรรมที่ได้ทำได้สั่งสมไว้แล้วในสมัยใด ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา จิต ทุกข์ เอกัคคตาแห่งจิต มนินทรีย์ ทุกขินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ หรืออรูปธรรมที่อิงอาศัยเกิดขึ้นแม้อื่นใดมีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤตความรู้แตกฉานในธรรมเหล่านี้ชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา บัญญัติแห่งธรรมเหล่านั้นย่อมมีด้วยนิรุตติใด ความรู้แตกฉานในอันกล่าวธัมมนิรุตตินั้นชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทา บุคคลรู้แตกฉานซึ่งญาณเหล่านั้นด้วยญาณใดว่า ‘ญาณเหล่านี้ส่องเนื้อความนี้’ ดังนี้ ความรู้แตกฉานในญาณทั้งหลายนั้นชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา

[๗๔๒] ปฏิสัมภิทา ๓ คือ

๑. อัตถปฏิสัมภิทา ๒. นิรุตติปฏิสัมภิทา

๓. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ธรรมเป็นอัพยากฤต เป็นไฉน

มโนธาตุอันเป็นวิบาก ที่สหรคตด้วยอุเบกขา มีรูปเป็นอารมณ์ ... มีโผฏฐัพพะเป็นอารมณ์ เกิดขึ้น ... มโนวิญญาณธาตุอันเป็นวิบาก ที่สหรคตด้วยอุเบกขา มีรูปเป็นอารมณ์ ... มีธรรมเป็นอารมณ์ หรือปรารภอารมณ์ใด ๆ เกิดขึ้นเพราะอกุศลกรรมที่ได้ทำได้สั่งสมไว้แล้วในสมัยใด ผัสสะ เวทนา

สัญญา เจตนา จิต วิตก วิจาร อุเบกขา เอกัคคตาแห่งจิต มนินทรีย์ อุเปกขินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ หรืออรูปธรรมที่อิงอาศัยเกิดขึ้นแม้อื่นใดมีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤต

ความรู้แตกฉานในธรรมเหล่านี้ชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา บัญญัติแห่งธรรมเหล่านั้นย่อมมีด้วยนิรุตติใด ความรู้แตกฉานในอันกล่าวธัมมนิรุตตินั้นชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทา บุคคลรู้แตกฉานซึ่งญาณเหล่านั้นด้วยญาณใดว่า ‘ญาณเหล่านี้ส่องเนื้อความนี้’ ดังนี้ ความรู้แตกฉานในญาณทั้งหลายนั้นชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา

๔. กิริยวาร

แจกปฏิสัมภิทา ๓ ด้วยอเหตุกิริยาจิต ๓

{๗๘๗} [๗๔๓] ปฏิสัมภิทา ๓ คือ

๑. อัตถปฏิสัมภิทา ๒. นิรุตติปฏิสัมภิทา

๓. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ธรรมเป็นอัพยากฤต เป็นไฉน

มโนธาตุอันเป็นกิริยา ไม่ใช่กุศล ไม่ใช่อกุศล และไม่ใช่กรรมวิบาก ที่สหรคตด้วยอุเบกขา มีรูปเป็นอารมณ์ ... มีโผฏฐัพพะเป็นอารมณ์ หรือปรารภอารมณ์ใด ๆ เกิดขึ้นในสมัยใด ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา จิต วิตก วิจาร อุเบกขา เอกัคคตาแห่งจิต มนินทรีย์ อุเปกขินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ หรืออรูปธรรมที่อิงอาศัยเกิดขึ้นแม้อื่นใดมีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤตความรู้แตกฉานในธรรมเหล่านี้ชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา บัญญัติแห่งธรรมเหล่านั้นย่อมมีด้วยนิรุตติใด ความรู้แตกฉานในอันกล่าวธัมมนิรุตตินั้น

ชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทา บุคคลรู้แตกฉานซึ่งญาณเหล่านั้นด้วยญาณใดว่า ญาณเหล่านี้ส่องเนื้อความนี้ ดังนี้ ความรู้แตกฉานในญาณทั้งหลายนั้นชื่อ ว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา

[๗๔๔] ปฏิสัมภิทา ๓ คือ

๑. อัตถปฏิสัมภิทา ๒. นิรุตติปฏิสัมภิทา

๓. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ธรรมเป็นอัพยากฤต เป็นไฉน

มโนวิญญาณธาตุอันเป็นกิริยา ไม่ใช่กุศล ไม่ใช่อกุศล และไม่ใช่กรรมวิบาก ที่สหรคตด้วยโสมนัส มีรูปเป็นอารมณ์ ... มีธรรมเป็นอารมณ์ เกิดขึ้น ... มโนวิญญาณธาตุอันเป็นกิริยา ไม่ใช่กุศล ไม่ใช่อกุศลและไม่ใช่กรรมวิบาก ที่สหรคตด้วยอุเบกขา มีรูปเป็นอารมณ์ ... มีธรรมเป็นอารมณ์ หรือปรารภอารมณ์ใด ๆ เกิดขึ้นในสมัยใด ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา จิต วิตก วิจาร อุเบกขา เอกัคคตาแห่งจิต วิริยินทรีย์ สมาธินทรีย์ มนินทรีย์ อุเปกขินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ หรืออรูปธรรมที่อิงอาศัยเกิดขึ้นแม้อื่นใดมีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤตความรู้แตกฉานในธรรมเหล่านี้ชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา บัญญัติแห่งธรรมเหล่านั้นย่อมมีด้วยนิรุตติใด ความรู้แตกฉานในอันกล่าวธัมมนิรุตตินั้นชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทา บุคคลรู้แตกฉานซึ่งญาณเหล่านั้นด้วยญาณใดว่า ‘ญาณเหล่านี้ส่องเนื้อความนี้’ ดังนี้ ความรู้แตกฉานในญาณทั้งหลายนั้นชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา

แจกปฏิสัมภิทา ๓ ด้วยกิริยาจิต ๓ ประเภท

[๗๔๕] ปฏิสัมภิทา ๓ คือ

๑. อัตถปฏิสัมภิทา ๒. นิรุตติปฏิสัมภิทา

๓. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ธรรมเป็นอัพยากฤต เป็นไฉน

มโนวิญญาณธาตุอันเป็นกิริยา ไม่ใช่กุศล ไม่ใช่อกุศล และไม่ใช่กรรมวิบาก ที่สหรคตด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยญาณ เกิดขึ้น ... ที่สหรคตด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยญาณ เกิดขึ้นโดยมีการชักจูง ... ที่สหรคตด้วยโสมนัส วิปปยุตจากญาณ เกิดขึ้น ... ที่สหรคตด้วยโสมนัส วิปปยุตจากญาณ เกิดขึ้นโดยมีการชักจูง ... ที่สหรคตด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยญาณ เกิดขึ้น ... ที่สหรคตด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยญาณ เกิดขึ้นโดยมีการชักจูง ... ที่สหรคตด้วยอุเบกขา วิปปยุตจากญาณ เกิดขึ้น ... ที่สหรคตด้วยอุเบกขา วิปปยุตจากญาณ เกิดขึ้นโดยมีการชักจูง ... เจริญรูปาวจรฌาน ... เจริญอรูปาวจรฌานอันเป็นกิริยา ไม่ใช่กุศล

ไม่ใช่อกุศล และไม่ใช่กรรมวิบาก เป็นทิฏฐธรรมสุขวิหาร ... เพราะล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง จึงบรรลุจตุตถฌานที่สหรคตด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา เพราะละสุข(ละทุกข์)ได้ ... อยู่ในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะมีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤตความรู้แตกฉานในธรรมเหล่านี้ชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา บัญญัติแห่งธรรมเหล่านั้นย่อมมีด้วยนิรุตติใด ความรู้แตกฉานในอันกล่าวธัมมนิรุตตินั้นชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทา บุคคลรู้แตกฉานซึ่งญาณเหล่านั้นด้วยญาณใดว่า ‘ญาณเหล่านี้ส่องเนื้อความนี้’ ดังนี้ ความรู้แตกฉานในญาณทั้งหลายนั้นชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา

{๗๘๘} [๗๔๖] ปฏิสัมภิทา ๔ คือ

๑. อัตถปฏิสัมภิทา ๒. ธัมมปฏิสัมภิทา

๓. นิรุตติปฏิสัมภิทา ๔. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ปฏิสัมภิทา ๓ ย่อมเกิดในจิตตุปบาทที่สัมปยุตด้วยญาณ ฝ่ายกามาวจรกุศล ๔ ดวง ในจิตตุปบาทที่สัมปยุตด้วยญาณ ฝ่ายกิริยา ๔ ดวง อัตถปฏิสัมภิทาย่อมเกิดในจิตตุปบาทเหล่านี้ด้วย ย่อมเกิดในมรรค ๔ ผล ๔ ด้วย

จบ อภิธัมมภาชนีย์

๓. ปัญหาปุจฉกะ

{๗๘๙} [๗๔๗] ปฏิสัมภิทา ๔ คือ

๑. อัตถปฏิสัมภิทา ๒. ธัมมปฏิสัมภิทา

๓. นิรุตติปฏิสัมภิทา ๔. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ติกมาติกาปุจฉา - ทุกมาติกาปุจฉา

[๗๔๘] บรรดาปฏิสัมภิทา ๔ ข้อไหนเป็นกุศล ข้อไหนเป็นอกุศล ข้อไหนเป็นอัพยากฤต ... ข้อไหนที่เกิดกับกิเลสอันเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ ข้อไหนที่ไม่เกิดกับกิเลสอันเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้

๑. ติกมาติกาวิสัชนา

{๗๙๐} [๗๔๙] ปฏิสัมภิทา ๔ ที่เป็นกุศลก็มี ที่เป็นอัพยากฤตก็มี

ปฏิสัมภิทา ๔ ที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาก็มี ที่สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนาก็มี

ปฏิสัมภิทา ๓ ที่เป็นเหตุให้เกิดวิบากก็มี ที่ไม่เป็นวิบากและไม่เป็นเหตุให้เกิดวิบากก็มี อัตถปฏิสัมภิทาที่เป็นวิบากก็มี ที่เป็นเหตุให้เกิดวิบากก็มี ที่ไม่เป็นวิบากและไม่เป็นเหตุให้เกิดวิบากก็มี