อุปปัตตานุปปัตติวาร เล่ม ๓๕

๒. อุปปัตตานุปปัตติวาร

(วาระว่าด้วยการแสดงสภาวธรรมที่เกิดได้และไม่ได้)

๑. กามธาตุ

{๑๐๘๗} [๙๙๑] ในกามธาตุ ขันธ์มีเท่าไร อายตนะมีเท่าไร ธาตุมีเท่าไร สัจจะมีเท่าไร อินทรีย์มีเท่าไร เหตุมีเท่าไร อาหารมีเท่าไร ผัสสะมีเท่าไร เวทนามีเท่าไร สัญญามีเท่าไร เจตนามีเท่าไร จิตมีเท่าไรในกามธาตุ ขันธ์มี ๕ อายตนะมี ๑๒ ธาตุมี ๑๘ สัจจะมี ๓ อินทรีย์ มี ๒๒ เหตุมี ๙ อาหารมี ๔ ผัสสะมี ๗ เวทนามี ๗ สัญญามี ๗ เจตนามี ๗ จิตมี ๗[๙๙๒] บรรดาสภาวธรรมเหล่านั้น ขันธ์ ๕ ในกามธาตุ เป็นไฉน

คือ รูปขันธ์ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ เหล่านี้เรียกว่าขันธ์ ๕ ในกามธาตุ (๑)

อายตนะ ๑๒ ในกามธาตุ เป็นไฉน

คือ จักขายตนะ รูปายตนะ ... มนายตนะ ธัมมายตนะ เหล่านี้เรียกว่าอายตนะ ๑๒ ในกามธาตุ (๒)

ธาตุ ๑๘ ในกามธาตุ เป็นไฉน

คือ จักขุธาตุ รูปธาตุ จักขุวิญญาณธาตุ ... มโนธาตุ ธัมมธาตุ มโนวิญญาณธาตุ เหล่านี้เรียกว่าธาตุ ๑๘ ในกามธาตุ (๓)สัจจะ ๓ ในกามธาตุ เป็นไฉน

คือ ทุกขสัจ สมุทยสัจ มัคคสัจ เหล่านี้เรียกว่าสัจจะ ๓ ในกามธาตุ (๔)

อินทรีย์ ๒๒ ในกามธาตุ เป็นไฉน

คือ จักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ ... อัญญาตาวินทรีย์ เหล่านี้เรียกว่าอินทรีย์ ๒๒ ในกามธาตุ (๕)เหตุ ๙ ในกามธาตุ เป็นไฉน

คือ กุศลเหตุ ๓ อกุศลเหตุ ๓ อัพยากตเหตุ ๓ ... เหล่านี้เรียกว่าเหตุ ๙ ในกามธาตุ (๖)อาหาร ๔ ในกามธาตุ เป็นไฉน

คือ กพฬิงการาหาร ผัสสาหาร มโนสัญเจตนาหาร วิญญาณาหาร เหล่านี้เรียกว่าอาหาร ๔ ในกามธาตุ (๗)ผัสสะ ๗ ในกามธาตุ เป็นไฉน

คือ จักขุสัมผัส ... มโนวิญญาณธาตุสัมผัส เหล่านี้เรียกว่าผัสสะ ๗ ในกามธาตุ (๘)

เวทนา ๗ ในกามธาตุ เป็นไฉน

คือ เวทนาที่เกิดแต่จักขุสัมผัส ... เวทนาที่เกิดแต่มโนวิญญาณธาตุสัมผัส เหล่านี้เรียกว่าเวทนา ๗ ในกามธาตุ (๙)สัญญา ๗ ในกามธาตุ เป็นไฉน

คือ สัญญาที่เกิดจากจักขุสัมผัส ... สัญญาที่เกิดจากมโนวิญญาณธาตุสัมผัส เหล่านี้เรียกว่าสัญญา ๗ ในกามธาตุ (๑๐)เจตนา ๗ ในกามธาตุ เป็นไฉน

คือ เจตนาที่เกิดจากจักขุสัมผัส ... เจตนาที่เกิดจากมโนวิญญาณธาตุสัมผัส เหล่านี้เรียกว่าเจตนา ๗ ในกามธาตุ (๑๑)จิต ๗ ในกามธาตุ เป็นไฉน

คือ จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ มโนธาตุ มโนวิญญาณธาตุ เหล่านี้เรียกว่าจิต ๗ ในกามธาตุ (๑๒)

๒. รูปธาตุ

{๑๐๘๘} [๙๙๓] ในรูปธาตุ ขันธ์มีเท่าไร ... จิตมีเท่าไร

ในรูปธาตุ ขันธ์มี ๕ อายตนะมี ๖ ธาตุมี ๙ สัจจะมี ๓ อินทรีย์มี ๑๔ เหตุมี ๘ อาหารมี ๓ ผัสสะมี ๔ เวทนามี ๔ สัญญามี ๔ เจตนามี ๔ จิตมี ๔[๙๙๔] บรรดาสภาวธรรมเหล่านั้น ขันธ์ ๕ ในรูปธาตุ เป็นไฉน

คือ รูปขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ เหล่านี้เรียกว่าขันธ์ ๕ ในรูปธาตุ (๑)

อายตนะ ๖ ในรูปธาตุ เป็นไฉน

คือ จักขายตนะ รูปายตนะ โสตายตนะ สัททายตนะ มนายตนะ ธัมมายตนะ เหล่านี้เรียกว่าอายตนะ ๖ ในรูปธาตุ (๒)ธาตุ ๙ ในรูปธาตุ เป็นไฉน

คือ จักขุธาตุ รูปธาตุ จักขุวิญญาณธาตุ โสตธาตุ สัททธาตุ โสตวิญญาณธาตุ มโนธาตุ ธัมมธาตุ มโนวิญญาณธาตุ เหล่านี้เรียกว่าธาตุ ๙ ในรูปธาตุ (๓)สัจจะ ๓ ในรูปธาตุ เป็นไฉน

คือ ทุกขสัจ สมุทยสัจ มัคคสัจ เหล่านี้เรียกว่าสัจจะ ๓ในรูปธาตุ (๔)

อินทรีย์ ๑๔ ในรูปธาตุ เป็นไฉน

คือ จักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ มนินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ อุเปกขินทรีย์ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์

อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ อัญญินทรีย์ อัญญาตาวินทรีย์ เหล่านี้เรียกว่าอินทรีย์ ๑๔ ในรูปธาตุ (๕)เหตุ ๘ ในรูปธาตุ เป็นไฉน

คือ กุศลเหตุ ๓ อกุศลเหตุ ๒ อัพยากตเหตุ ๓

กุศลเหตุ ๓ เป็นไฉน

คือ กุศลเหตุคืออโลภะ กุศลเหตุคืออโทสะ กุศลเหตุคืออโมหะ เหล่านี้เรียกว่ากุศลเหตุ ๓อกุศลเหตุ ๒ เป็นไฉน

คือ อกุศลเหตุคือโลภะ อกุศลเหตุคือโมหะ เหล่านี้เรียกว่าอกุศลเหตุ ๒

อัพยากตเหตุ ๓ เป็นไฉน

คือ อโลภะ อโทสะ อโมหะ ฝ่ายวิบากแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย หรือในกิริยาอัพยากตธรรมทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่าอัพยากตเหตุ ๓เหล่านี้เรียกว่าเหตุ ๘ ในรูปธาตุ (๖)

อาหาร ๓ ในรูปธาตุ เป็นไฉน

คือ ผัสสาหาร มโนสัญเจตนาหาร วิญญาณาหาร เหล่านี้เรียกว่าอาหาร ๓ ในรูปธาตุ (๗)ผัสสะ ๔ ในรูปธาตุ เป็นไฉน

คือ จักขุสัมผัส โสตสัมผัส มโนธาตุสัมผัส มโนวิญญาณธาตุสัมผัส เหล่านี้เรียกว่าผัสสะ ๔ ในรูปธาตุ (๘)เวทนา ๔ ... สัญญา ๔ ... เจตนา ๔ ... จิต ๔ ในรูปธาตุ เป็นไฉน

คือ จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ มโนธาตุ มโนวิญญาณธาตุ เหล่านี้เรียกว่าจิต ๔ ในรูปธาตุ (๙-๑๒)

๓. อรูปธาตุ

{๑๐๘๙} [๙๙๕] ในอรูปธาตุ ขันธ์มีเท่าไร ... จิตมีเท่าไร

ในอรูปธาตุ ขันธ์มี ๔ อายตนะมี ๒ ธาตุมี ๒ สัจจะมี ๓ อินทรีย์มี ๑๑ เหตุมี ๘ อาหารมี ๓ ผัสสะมี ๑ เวทนามี ๑ สัญญามี ๑ เจตนา มี ๑ จิตมี ๑[๙๙๖] บรรดาสภาวธรรมเหล่านั้น ขันธ์ ๔ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน

คือ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ เหล่านี้เรียกว่าขันธ์ ๔ ในอรูปธาตุ (๑)

อายตนะ ๒ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน

คือ มนายตนะ ธัมมายตนะ เหล่านี้เรียกว่าอายตนะ ๒ ในอรูปธาตุ (๒)

ธาตุ ๒ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน

คือ มโนวิญญาณธาตุ ธัมมธาตุ เหล่านี้เรียกว่าธาตุ ๒ในอรูปธาตุ (๓)

สัจจะ ๓ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน

คือ ทุกขสัจ สมุทยสัจ มัคคสัจ เหล่านี้เรียกว่าสัจจะ ๓ ในอรูปธาตุ (๔)

อินทรีย์ ๑๑ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน

คือ มนินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ อุเปกขินทรีย์ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ อัญญินทรีย์ อัญญาตาวินทรีย์ เหล่านี้เรียกว่าอินทรีย์ ๑๑ ในอรูปธาตุ (๕)เหตุ ๘ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน

คือ กุศลเหตุ ๓ อกุศลเหตุ ๒ อัพยากตเหตุ ๓ ... เหล่านี้เรียกว่าเหตุ ๘ ในอรูปธาตุ (๖)อาหาร ๓ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน

คือ ผัสสาหาร มโนสัญเจตนาหาร วิญญาณาหาร เหล่านี้เรียกว่าอาหาร ๓ ในอรูปธาตุ (๗)ผัสสะ ๑ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน

คือ มโนวิญญาณธาตุสัมผัส นี้เรียกว่าผัสสะ ๑ ในอรูปธาตุ (๘)

เวทนา ๑ ... สัญญา ๑ ... เจตนา ๑ ... จิต ๑ ในอรูปธาตุ เป็นไฉนคือ มโนวิญญาณธาตุ นี้เรียกว่าจิต ๑ ในอรูปธาตุ (๙-๑๒)

๔. อปริยาปันนะ

{๑๐๙๐} [๙๙๗] ในโลกุตตระ ขันธ์มีเท่าไร ... จิตมีเท่าไร

ในโลกุตตระ ขันธ์มี ๔ อายตนะมี ๒ ธาตุมี ๒ สัจจะมี ๒ อินทรีย์ มี ๑๒ เหตุมี ๖ อาหารมี ๓ ผัสสะมี ๑ เวทนามี ๑ สัญญามี ๑ เจตนามี ๑ จิตมี ๑[๙๙๘] บรรดาสภาวธรรมเหล่านั้น ขันธ์ ๔ ในโลกุตตระ เป็นไฉน

คือ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ เหล่านี้เรียกว่าขันธ์ ๔ ในโลกุตตระ (๑)อายตนะ ๒ ในโลกุตตระ เป็นไฉน

คือ มนายตนะ ธัมมายตนะ เหล่านี้เรียกว่าอายตนะ ๒ ในโลกุตตระ (๒)

ธาตุ ๒ ในโลกุตตระ เป็นไฉน

คือ มโนวิญญาณธาตุ ธัมมธาตุ เหล่านี้เรียกว่าธาตุ ๒ ในโลกุตตระ (๓)สัจจะ ๒ ในโลกุตตระ เป็นไฉน

คือ มัคคสัจจะ นิโรธสัจจะ เหล่านี้เรียกว่าสัจจะ ๒ ในโลกุตตระ (๔)อินทรีย์ ๑๒ ในโลกุตตระ เป็นไฉน

คือ มนินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ อุเปกขินทรีย์ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ อัญญินทรีย์ อัญญาตาวินทรีย์ เหล่านี้เรียกว่าอินทรีย์ ๑๒ ในโลกุตตระ (๕)เหตุ ๖ ในโลกุตตระ เป็นไฉน

คือ กุศลเหตุ ๓ อัพยากตเหตุ ๓

บรรดาเหตุ ๖ เหล่านั้น กุศลเหตุ ๓ เป็นไฉน

คือ กุศลเหตุคืออโลภะ กุศลเหตุคืออโทสะ กุศลเหตุคืออโมหะ เหล่านี้เรียกว่ากุศลเหตุ ๓อัพยากตเหตุ ๓ เป็นไฉน

คือ อโลภะ อโทสะ อโมหะ ฝ่ายวิบากแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่าอัพยากตเหตุ ๓เหล่านี้เรียกว่าเหตุ ๖ ในโลกุตตระ (๖)

อาหาร ๓ ในโลกุตตระ เป็นไฉน

คือ ผัสสาหาร มโนสัญเจตนาหาร วิญญาณาหาร เหล่านี้เรียกว่าอาหาร ๓ ในโลกุตตระ (๗)ผัสสะ ๑ ในโลกุตตระ เป็นไฉน

คือ มโนวิญญาณธาตุสัมผัส นี้เรียกว่าผัสสะ ๑ ในโลกุตตระ (๘)

เวทนา ๑ ... สัญญา ๑ ... เจตนา ๑ ... จิต ๑ ในโลกุตตระ เป็นไฉน

คือ มโนวิญญาณธาตุ นี้เรียกว่าจิต ๑ ในโลกุตตระ (๙-๑๒)

๓. ปริยาปันนาปริยาปันนวาร

(วาระว่าด้วยสภาวธรรมที่นับเนื่องและไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์)

๑. กามธาตุ

{๑๐๙๑} [๙๙๙] บรรดาขันธ์ ๕ ขันธ์ไหนนับเนื่องในกามธาตุ ขันธ์ไหนไม่นับเนื่องในกามธาตุ ... บรรดาจิต ๗ จิตไหนนับเนื่องในกามธาตุ จิตไห ไม่นับเนื่องในกามธาตุ[๑๐๐๐] รูปขันธ์นับเนื่องในกามธาตุ ขันธ์ ๔ ที่นับเนื่องในกามธาตุก็มี ที่ไม่นับเนื่องในกามธาตุก็มี

อายตนะ ๑๐ นับเนื่องในกามธาตุ อายตนะ ๒ ที่นับเนื่องในกามธาตุก็มี ที่ไม่นับเนื่องในกามธาตุก็มีธาตุ ๑๖ นับเนื่องในกามธาตุ ธาตุ ๒ ที่นับเนื่องในกามธาตุก็มี ที่ไม่นับเนื่องในกามธาตุก็มี

สมุทยสัจนับเนื่องในกามธาตุ สัจจะ ๒ ไม่นับเนื่องในกามธาตุ ทุกขสัจที่นับเนื่องในกามธาตุก็มี ที่ไม่นับเนื่องในกามธาตุก็มีอินทรีย์ ๑๐ นับเนื่องในกามธาตุ อินทรีย์ ๓ ไม่นับเนื่องในกามธาตุ อินทรีย์ ๙ ที่นับเนื่องในกามธาตุก็มี ที่ไม่นับเนื่องในกามธาตุก็มีอกุศลเหตุ ๓ นับเนื่องในกามธาตุ เหตุ ๖ ที่นับเนื่องในกามธาตุก็มี ที่ไม่นับเนื่องในกามธาตุก็มี

กพฬิงการาหารนับเนื่องในกามธาตุ อาหาร ๓ ที่นับเนื่องในกามธาตุก็มี ที่ไม่นับเนื่องในกามธาตุก็มี