อุปปัตตานุปปัตติวาร เล่ม ๓๕

[๑๐๘๕] เจตนา ๗ เป็นไฉน ?

คือ เจตนาเกิดแต่จักขุสัมผัส เจตนาเกิดแต่โสตสัมผัส เจตนาเกิดแต่ฆานสัมผัส เจตนาเกิดแต่ชิวหาสัมผัส เจตนาเกิดแต่กายสัมผัส เจตนาเกิดแต่มโนธาตุสัมผัส เจตนาเกิดแต่มโนวิญญาณธาตุสัมผัส

เหล่านี้เรียกว่า เจตนา ๗.

[๑๐๘๖] จิต ๗ เป็นไฉน ?

คือ จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ ฆานวิญญาน ชิวหาวิญญาณกายวิญญาณ มโนธาตุ มโนวิญญาณธาตุ.

เหล่านี้เรียกว่า จิต ๗.

อุปปัตตานุปปัตติวาระ

กามธาตุ

[๑๐๘๗] ในกามธาตุมีขันธ์เท่าไร ฯลฯ มีจิตเท่าไร ?

ในกามธาตุ มีขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒ ธาตุ ๑๘ สัจจะ ๓ อินทรีย์ ๒๒เหตุ ๙ อาหาร ๔ ผัสสะ ๗ เวทนา ๗ สัญญา ๗ เจตนา ๗ จิต ๗

บรรดาธรรมเหล่านั้น ขันธ์ ๕ ในกามธาตุ เป็นไฉน ?

คือ รูปขันธ์ ฯลฯ วิญญาณขันธ์ เหล่านี้เรียกว่า ขันธ์ ๕ ในกามธาตุ.

อายตนะ ๑๒ ในกามธาตุ เป็นไฉน ?

คือ จักขายตนะ รูปายตนะ ฯลฯ ฆานายตนะ ธัมมายตนะ เหล่านี้เรียกว่า อายตนะ ๑๒ ในกามธาตุ.

ธาตุ ๑๘ ในกามธาตุ เป็นไฉน ?

คือ จักขุธาตุ จักขุวิญญาณธาตุ ฯลฯ มโนธาตุ ธัมมธาตุ มโนวิญญาณ-ธาตุ เหล่านี้เรียกว่า ธาตุ ๑๘ ในกามธาตุ.

สัจจะ ๓ ในกามธาตุ เป็นไฉน ?

คือ ทุกขสัจจะ สมุทยสัจจะ มัคคสัจจะ เหล่านี้เรียกว่า สัจจะ ๓ในกามธาตุ.

อินทรีย์ ๒๒ ในกามธาตุ เป็นไฉน ?

คือ จักขุนทรีย์ ฯลฯ อัญญาตาวินทรีย์ เหล่านี้เรียกว่า อินทรีย์๒๒ ในกามธาตุ.

เหตุ ๙ ในกามธาตุ เป็นไฉน ?

คือ กุศลเหตุ ๓ อกุศลเหตุ ๓ อัพยากตเหตุ ๓ เหล่านี้เรียกว่า เหตุ๙ ในกามธาตุ.

อาหาร ๔ ในกามธาตุ เป็นไฉน ?

คือ กพฬิงการาหาร ผัสสาหาร มโนสัญเจตนาหาร วิญญาณาหารเหล่านี้เรียกว่า อาหาร ๔ ในกามธาตุ.

ผัสสะ ๗ ในกามธาตุ เป็นไฉน ?

คือ จักขุสัมผัส ฯลฯ มโนวิญญาณธาตุสัมผัส เหล่านี้เรียกว่า ผัสสะ๗ ในกามธาตุ.

เวทนา ๗ สัญญา ๗ เจตนา ๗ จิต ๗ ในกามธาตุ เป็นไฉน ?

คือ จักขุวิญญาณ ฯลฯ มโนธาตุ มโนวิญญาณธาตุ เหล่านี้เรียกว่าจิต ๗ ในกามธาตุ.

รูปธาตุ

[๑๐๘๘] ในรูปธาตุ มีขันธ์เท่าไร ฯลฯ มีจิตเท่าไร

ในรูปธาตุ มีขันธ์ ๕ อายตนะ ๖ ธาตุ ๙ สัจจะ ๓ อินทรีย์ ๑๔ เหตุ๘ อาหาร ๓ ผัสสะ ๔ เวทนา ๔ สัญญา ๔ เจตนา ๔ จิต ๔.

ขันธ์ ๕ ในรูปธาตุ เป็นไฉน ?

คือ รูปขันธ์ ฯลฯ วิญญาณขันธ์ เหล่านี้เรียกว่า ขันธ์ ๕ ในรูปธาตุ.

อายตนะ ๖ ในรูปธาตุ เป็นไฉน ?

คือ จักขายตนะ รูปายตนะ โสตายตนะ สัททายตนะ มนายตนะธัมมายตนะ เหล่านี้เรียกว่า อายตนะ ๖ ในรูปธาตุ.

ธาตุ ๙ ในรูปธาตุ เป็นไฉน ?

คือ จักขุธาตุ รูปธาตุ จักขุวิญญาณธาตุ โสตธาตุ สัททธาตุ โสต-วิญญาณธาตุ มโนธาตุ ธัมมธาตุ มโนวิญญาณธาตุ เหล่านี้เรียกว่า ธาตุ ๙ในรูปธาตุ.

สัจจะ ๓ ในรูปธาตุ เป็นไฉน ?

คือ ทุกขสัจจะ สมุทยสัจจะ มัคคสัจจะ เหล่านี้เรียกว่า สัจจะ ๓ในรูปธาตุ.

อินทรีย์ ๑๔ ในรูปธาตุ เป็นไฉน?

คือ จักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ มนินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์อุเปกขินทรีย์ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์อนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์ อัญญินทรีย์ อัญญาตาวินทรีย์ เหล่านี้เรียกว่าอินทรีย์ ๑๔ ในรูปธาตุ.

เหตุ ๘ ในรูปธาตุ เป็นไฉน ?

คือ กุศลเหตุ ๓ อกุศลเหตุ ๒ อัพยากตเหตุ ๓.

บรรดาเหตุ ๘ ในรูปธาตุนั้น กุศลเหตุ ๓ เป็นไฉน ?

คือ กุศลเหตุคืออโลภะ กุศลเหตุคืออโทสะ กุศลเหตุคืออโมหะเหล่านี้เรียกว่า กุศลเหตุ ๓.

อกุศลเหตุ ๒ เป็นไฉน ?

คือ อกุศลเหตุคือโลภะ อกุศลเหตุคือโมหะ เหล่านี้เรียกว่า อกุศล-เหตุ ๒.

อัพยากตเหตุ ๓ เป็นไฉน ?

คือ อโลภะ อโทสะ อโมหะ ฝ่ายวิบากแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย หรือในกิริยาอัพยากตธรรมทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า อัพยากตเหตุ ๓.

เหล่านี้เรียกว่า เหตุ ๘ ในรูปธาตุ.

อาหาร ๓ ในรูปธาตุ เป็นไฉน ?

คือ ผัสสาหาร มโนสัญเจตนาหาร วิญญาณาหาร เหล่านี้เรียกว่าอาหาร ๓ ในรูปธาตุ.

ผัสสะ ๔ ในรูปธาตุ เป็นไฉน ?

คือ จักขุสัมผัส โสตสัมผัส มโนธาตุสัมผัส มโนวิญญาณธาตุสัมผัสเหล่านี้เรียกว่า ผัสสะ ๔ ในรูปธาตุ.

เวทนา ๔ สัญญา ๔ เจตนา ๔ จิต ๔ ในรูปธาตุ เป็นไฉน ?

คือ จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ มโนธาตุ มโนวิญญาณธาตุ เหล่านี้เรียกว่า จิต ๔ ในรูปธาตุ.

อรูปธาตุ

[๑๐๘๙] ในอรูปธาตุ มีขันธ์เท่าไร ฯลฯ มีจิตเท่าไร.

ในอรูปธาตุ มีขันธ์ ๔ อายตนะ ๒ ธาตุ ๒ สัจจะ ๓ อินทรีย์ ๑๑เหตุ ๘ อาหาร ๓ ผัสสะ ๑ เวทนา ๑ สัญญา ๑ เจตนา ๑ จิต ๑.

บรรดาธรรมเหล่านั้น ขันธ์ ๔ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน ?

คือ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ เหล่านี้เรียกว่า ขันธ์ ๔ ในอรูปธาตุ.

อายตนะ ๒ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน ?

คือ มนายตนะ ธัมมายตนะ เหล่านี้เรียกว่า อายตนะ ๒ ในอรูป-ธาตุ.

ธาตุ ๒ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน ?

คือ มโนวิญญาณธาตุ ธัมมธาตุ เหล่านี้เรียกว่า ธาตุ ๒ ในอรูปธาตุสัจจะ ๓ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน ?

คือ ทุกขสัจจะ สมุทยสัจจะ มัคคสัจจะ เหล่านี้เรียกว่า สัจจะ ๓ในอรูปธาตุ.

อินทรีย์ ๑๑ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน ?

คือ มนินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ อุเปกขินทรีย์ สัท-ธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ อัญญินทรีย์อัญญาตาวินทรีย์ เหล่านี้เรียกว่า อินทรีย์ ๑๑ ในอรูปธาตุ.

เหตุ ๘ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน ?

คือ กุศลเหตุ ๓ อกุศลเหตุ ๒ อัพยากตเหตุ ๓ เหล่านี้เรียกว่าเหตุ ๘ ในอรูปธาตุ.

อาหาร ๓ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน ?

คือ ผัสสาหาร มโนสัญเจตนาหาร วิญญาณาหาร เหล่านี้เรียกว่าอาหาร ๓ ในอรูปธาตุ.

ผัสสะ ๑ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน ?

คือ มโนวิญญาณธาตุสัมผัส นี้เรียกว่า ผัสสะ ๑ ในอรูปธาตุ.

เวทนา ๑ สัญญา ๑ เจตนา ๑ จิต ๑ ในอรูปธาตุ เป็นไฉนคือ มโนวิญญาณธาตุ นี้เรียกว่า จิต ๑ ในอรูปธาตุ.

โลกุตตระ

[๑๐๙๐] ในโลกุตตระ มีขันธ์เท่าไร ฯ ล ฯ มีจิตเท่าไร.

ในโลกุตตระ มีขันธ์ ๔ อายตนะ ๒ ธาตุ ๒ สัจจะ ๒ อินทรีย์ ๑๒เหตุ ๖ อาหาร ๓ ผัสสะ ๑ เวทนา ๑ สัญญา ๑ เจตนา ๑ จิต ๑.

บรรดาธรรมเหล่านั้น ขันธ์ ๔ ในโลกุตตระ เป็นไฉน ?

คือ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ เหล่านี้เรียกว่า ขันธ์ ๔ ในโลกุตตระ.

อายตนะ ๒ ในโลกุตตระ เป็นไฉน ?

คือ มนายตนะ ธัมมายตนะ เหล่านี้เรียกว่า อายตนะ ๒ ในโลกุตตระ.

ธาตุ ๒ ในโลกุตตระ เป็นไฉน ?

คือ มโนวิญญาณธาตุ ธัมมธาตุ เหล่านั้นเรียกว่า ธาตุ ๒ ในโลกุตตระ.

สัจจะ ๒ ในโลกุตตระ เป็นไฉน ?

คือ มัคคสัจจะ นิโรธสัจจะ เหล่านี้เรียกว่า สัจจะ ๒ ในโลกุตตระ.

อินทรีย์ ๑๒ ในโลกุตตระ เป็นไฉน ?

คือ มนินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ อุเปกขินทรีย์ สัทธินทรีย์วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ อนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์อัญญินทรีย์ อัญญาตาวินทรีย์ เหล่านี้เรียกว่า อินทรีย์ ๑๒ ในโลกุตตระ.

เหตุ ๖ ในโลกุตตระ เป็นไฉน ?

คือ กุศลเหตุ ๓ อัพยากตเหตุ ๓.

บรรดาเหตุ ๖ เหล่านั้น กุศลเหตุ ๓ เป็นไฉน ?

คือ กุศลเหตุคืออโลภะ กุศลเหตุคืออโทสะ กุศลเหตุคืออโมหะ.

เหล่านี้เรียกว่า กุศลเหตุ ๓.

อัพยากตเหตุ ๓ เป็นไฉน ?

คือ อโลภะ อโทสะ อโมหะ ฝ่ยวิบากแห่งกุศลธรรมทั้งหลายเหล่านี้เรียกว่า อัพยากตเหตุ ๓

เหล่านี้เรียกว่า เหตุ ๖ ในโลกุตตระ.

อาหาร ๓ ในโลกุตตระ เป็นไฉน ?

คือ ผัสสาหาร มโนสัญเจตนาหาร วิญญาณาหาร เหล่านี้เรียกว่าอาหาร ๓ ในโลกุตตระ.

ผัสสะ ๑ ในโลกุตตระ เป็นไฉน ?

คือ มโนวิญญาณธาตุสัมผัส นี้เรียกว่า ผัสสะ ๑ ในโลกุตตระ.

เวทนา ๑ สัญญา ๑ เจตนา ๑ จิต ๑ ในโลกุตตระ เป็นไฉน ?

คือ มโนวิญญาณธาตุ นี้เรียกว่า จิต ๑ ในโลกุตตระ.

ปริยาปันนาปริยาปันนวาระ

[๑๐๙๑] บรรดาขันธ์ ๕ ขันธ์ไหน นับเนื่องในกามธาตุขันธ์ไหน ไม่นับเนื่องในกามธาตุ ฯลฯ บรรดาจิต จิตไหน นับเนื่องในกามธาตุ จิตไหน ไม่นับเนื่องในกามธาตุ ?

รูปขันธ์ นับเนื่องในกามธาตุ ขันธ์ ๔ นับเนื่องในกามธาตุก็มีไม่นับเนื่องในกามธาตุก็มี.

อายตนะ ๑๐ นับเนื่องในกามธาตุ อายตนะ ๒ นับเนื่องในกาม-ธาตุก็มี ไม่นับเนื่องในกามธาตุก็มี.

ธาตุ ๑๖ นับเนื่องในกามธาตุ ธาตุ ๒ นับเนื่องในกามธาตุก็มี ไม่นับเนื่องในกามธาตุก็มี.

สมุทยสัจจะ นับเนื่องในกามธาตุ สัจจะ ๒ ไม่นับเนื่องในกาม-ธาตุ ทุกขสัจจะ นับเนื่องในกามธาตุก็มี ไม่นับเนื่องในกามธาตุก็มี.

อินทรีย์ ๑๐ นับเนื่องในกามธาตุ อินทรีย์ ๓ ไม่นับเนื่องในกาม-ธาตุ อินทรีย์ ๙ นับเนื่องในกามธาตุก็มี ไม่นับเนื่องในกามธาตุก็มี.

อกุศลเหตุ ๓ นับเนื่องในกามธาตุ เหตุ ๖ นับเนื่องในกามธาตุก็มี ไม่นับเนื่องในกามธาตุก็มี.

กพฬิงการาหาร นับเนื่องในกามธาตุ อาหาร ๓ นับเนื่องในกามธาตุก็มี ไม่นับเนื่องในกามธาตุก็มี.

ผัสสะ ๖ นับเนื่องในกามธาตุ มโนวิญญาณธาตุสัมผัส นับเนื่องในกามธาตุก็มี ไม่นับเนื่องในกามธาตุก็มี.

เวทนา ๖ สัญญา ๖ เจตนา ๖ จิต ๖ นับเนื่องในกามธาตุมโนวิญญาณธาตุ นับเนื่องในกามธาตุก็มี ไม่นับเนื่องในกามธาตุก็มี.