สัพพสังคาหิกวาร เล่ม ๓๕

กติ ขนฺธา? กติ อายตนานิ? กติ ธาตุโย? กติ สจฺจานิ? กติ อินฺทฺริยานิ? กติ เหตู? กติ อาหารา? กติ ผสฺสา? กติ เวทนา? กติ สญฺญา? กติ เจตนา? กติ จิตฺตานิ?

ปญฺจกฺขนฺธา, ทฺวาทสายตนานิ, อฏฺฐารส ธาตุโย, จตฺตาริ สจฺจานิ, พาวีสตินฺทฺริยานิ, นว เหตู, จตฺตาโร อาหารา, สตฺต ผสฺสา, สตฺต เวทนา, สตฺต สญฺญา, สตฺต เจตนา, สตฺต จิตฺตานิ.

ขันธ์มีเท่าไร อายตนะมีเท่าไร ธาตุมีเท่าไร สัจจะมีเท่าไร อินทรีย์ มีเท่าไร เหตุมีเท่าไร อาหารมีเท่าไร ผัสสะมีเท่าไร เวทนามีเท่าไร สัญญามีเท่าไร เจตนามีเท่าไร จิตมีเท่าไรขันธ์มี ๕ อายตนะมี ๑๒ ธาตุมี ๑๘ สัจจะมี ๔ อินทรีย์มี ๒๒ เหตุมี ๙ อาหารมี ๔ ผัสสะมี ๗ เวทนามี ๗ สัญญามี ๗ เจตนามี ๗ จิตมี ๗

ตตฺถ กตเม ปญฺจกฺขนฺธา? รูปกฺขนฺโธ เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ สงฺขารกฺขนฺโธ วิญฺญาณกฺขนฺโธ. อิเม วุจฺจนฺติ ปญฺจกฺขนฺธา. (๑)

บรรดาสภาวธรรมเหล่านั้น ขันธ์ ๕ เป็นไฉน

ขันธ์มี ๕ คือ

๑. รูปขันธ์ ๒. เวทนาขันธ์

๓. สัญญาขันธ์ ๔. สังขารขันธ์

๕. วิญญาณขันธ์

เหล่านี้เรียกว่า ขันธ์ ๕ (๑)

ตตฺถ กตมานิ ทฺวาทสายตนานิ? จกฺขายตนํ รูปายตนํ โสตายตนํ สทฺทายตนํ ฆานายตนํ คนฺธายตนํ ชิวฺหายตนํ รสายตนํ กายายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ มนายตนํ ธมฺมายตนํ. อิมานิ วุจฺจนฺติ ทฺวาทสายตนานิ. (๒)

อายตนะ ๑๒ เป็นไฉน

อายตนะ ๑๒ คือ

๑. จักขายตนะ ๒. รูปายตนะ

๓. โสตายตนะ ๔. สัททายตนะ

๕. ฆานายตนะ ๖. คันธายตนะ

๗. ชิวหายตนะ ๘. รสายตนะ

๙. กายายตนะ ๑๐. โผฏฐัพพายตนะ

๑๑. มนายตนะ ๑๒. ธัมมายตนะ

เหล่านี้เรียกว่า อายตนะ ๑๒ (๒)

ตตฺถ กตมา อฏฺฐารส ธาตุโย? จกฺขุธาตุ รูปธาตุ จกฺขุวิญฺญาณธาตุ โสตธาตุ สทฺทธาตุ โสตวิญฺญาณธาตุ ฆานธาตุ คนฺธธาตุ ฆานวิญฺญาณธาตุ ชิวฺหาธาตุ รสธาตุ ชิวฺหาวิญฺญาณธาตุ กายธาตุ โผฏฺฐพฺพธาตุ กายวิญฺญาณธาตุ มโนธาตุ ธมฺมธาตุ มโนวิญฺญาณธาตุ. อิมา วุจฺจนฺติ อฏฺฐารส ธาตุโย. (๓)

ธาตุ ๑๘ เป็นไฉน

ธาตุ ๑๘ คือ

๑. จักขุธาตุ ๒. รูปธาตุ ๓. จักขุวิญญาณธาตุ

๔. โสตธาตุ ๕. สัททธาตุ ๖. โสตวิญญาณธาตุ

๗. ฆานธาตุ ๘. คันธธาตุ ๙. ฆานวิญญาณธาตุ

๑๐. ชิวหาธาตุ ๑๑. รสธาตุ ๑๒. ชิวหาวิญญาณธาตุ

๑๓. กายธาตุ ๑๔. โผฏฐัพพธาตุ ๑๕. กายวิญญาณธาตุ

๑๖. มโนธาตุ ๑๗. ธัมมธาตุ ๑๘. มโนวิญญาณธาตุ

เหล่านี้เรียกว่า ธาตุ ๑๘ (๓)

ตตฺถ กตมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ? ทุกฺขสจฺจํ สมุทยสจฺจํ นิโรธสจฺจํ มคฺคสจฺจํ. อิมานิ วุจฺจนฺติ จตฺตาริ สจฺจานิ. (๔)

สัจจะ ๔ เป็นไฉน

สัจจะ ๔ คือ

๑. ทุกขสัจ ๒. สมุทยสัจ

๓. มัคคสัจ ๔. นิโรธสัจ

เหล่านี้เรียกว่า สัจจะ ๔ (๔)

ตตฺถ กตมานิ พาวีสตินฺทฺริยานิ? จกฺขุนฺทฺริยํ โสตินฺทฺริยํ ฆานินฺทฺริยํ ชิวฺหินฺทฺริยํ กายินฺทฺริยํ มนินฺทฺริยํ อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ สุขินฺทฺริยํ ทุกฺขินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ โทมนสฺสินฺทฺริยํ อุเปกฺขินฺทฺริยํ สทฺธินฺทฺริยํ วิริยินฺทฺริยํ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยํ อนญฺญา-ตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ อญฺญินฺทฺริยํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ. อิมานิ วุจฺจนฺติ พาวีสตินฺทฺริยานิ. (๕)

อินทรีย์ ๒๒ เป็นไฉน

อินทรีย์ ๒๒ คือ

๑. จักขุนทรีย์ ๒. โสตินทรีย์

๓. ฆานินทรีย์ ๔. ชิวหินทรีย์

๕. กายินทรีย์ ๖. มนินทรีย์

๗. อิตถินทรีย์ ๘. ปุริสินทรีย์

๙. ชีวิตินทรีย์ ๑๐. สุขินทรีย์

๑๑. ทุกขินทรีย์ ๑๒. โสมนัสสินทรีย์

๑๓. โทมนัสสินทรีย์ ๑๔. อุเปกขินทรีย์

๑๕. สัทธินทรีย์ ๑๖. วิริยินทรีย์

๑๗. สตินทรีย์ ๑๘. สมาธินทรีย์

๑๙. ปัญญินทรีย์ ๒๐. อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์

๒๑. อัญญินทรีย์ ๒๒. อัญญาตาวินทรีย์

เหล่านี้เรียกว่า อินทรีย์ ๒๒ (๕)

ตตฺถ กตเม นว เหตู? ตโย กุสลเหตู, ตโย อกุสลเหตู, ตโย อพฺยากตเหตู.

ตตฺถ กตเม ตโย กุสลเหตู? อโลโภ กุสลเหตุ อโทโส กุสลเหตุ อโมโห กุสลเหตุ. อิเม ตโย กุสลเหตู.

ตตฺถ กตเม ตโย อกุสลเหตู? โลโภ อกุสลเหตุ โทโส อกุสลเหตุ โมโห อกุสลเหตุ. อิเม ตโย อกุสลเหตู.

ตตฺถ กตเม ตโย อพฺยากตเหตู? กุสลานํ วา ธมฺมานํ วิปากโต กิริยาพฺยากเตสุ วา ธมฺเมสุ อโลโภ อโทโส อโมโห. อิเม ตโย อพฺยากตเหตู. อิเม วุจฺจนฺติ นว เหตู. (๖)

เหตุ ๙ เป็นไฉน

เหตุ ๙ คือ

กุศลเหตุ ๓ อกุศลเหตุ ๓ และอัพยากตเหตุ ๓

บรรดาเหตุ ๙ เหล่านั้น กุศลเหตุ ๓ เป็นไฉน

กุศลเหตุ ๓ คือ กุศลเหตุคืออโลภะ กุศลเหตุคืออโทสะ และกุศลเหตุคือ อโมหะ เหล่านี้ชื่อว่ากุศลเหตุ ๓

อกุศลเหตุ ๓ เป็นไฉน

อกุศลเหตุ ๓ คือ อกุศลเหตุคือโลภะ อกุศลเหตุคือโทสะ และอกุศลเหตุ คือโมหะ เหล่านี้ชื่อว่าอกุศลเหตุ ๓

อัพยากตเหตุ ๓ เป็นไฉน

อัพยากตเหตุ ๓ คือ อโลภะ อโทสะ และอโมหะ ฝ่ายวิบากแห่งสภาวธรรม ที่เป็นกุศล หรือในสภาวธรรมที่เป็นอัพยากตกิริยา เหล่านี้ชื่อว่าอัพยากตเหตุ ๓เหล่านี้เรียกว่า เหตุ ๙ (๖)

ตตฺถ กตเม จตฺตาโร อาหารา? กพฬิงฺกาโร อาหาโร (๑) ผสฺสาหาโร มโนสญฺเจตนา-หาโร วิญฺญาณาหาโร. อิเม วุจฺจนฺติ จตฺตาโร อาหารา. (๗)

อาหาร ๔ เป็นไฉน

อาหาร ๔ คือ

๑. กวฬิงการาหาร (อาหารคือคำข้าว)

๒. ผัสสาหาร (อาหารคือผัสสะ)

๓. มโนสัญเจตนาหาร (อาหารคือมโนสัญเจตนา)

๔. วิญญาณาหาร (อาหารคือวิญญาณ)

เหล่านี้เรียกว่า อาหาร ๔ (๗)

ตตฺถ กตเม สตฺต ผสฺสา? จกฺขุสมฺผสฺโส โสตสมฺผสฺโส ฆานสมฺผสฺโส ชิวฺหา-สมฺผสฺโส กายสมฺผสฺโส มโนธาตุสมฺผสฺโส มโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺโส. อิเม วุจฺจนฺติ สตฺต ผสฺสา. (๘)

ผัสสะ ๗ เป็นไฉน

ผัสสะ ๗ คือ

๑. จักขุสัมผัส ๒. โสตสัมผัส

๓. ฆานสัมผัส ๔. ชิวหาสัมผัส

๕. กายสัมผัส ๖. มโนธาตุสัมผัส

๗. มโนวิญญาณธาตุสัมผัส

เหล่านี้เรียกว่า ผัสสะ ๗ (๘)

ตตฺถ กตมา สตฺต เวทนา? จกฺขุสมฺผสฺสชา เวทนา โสตสมฺผสฺสชา เวทนา ฆานสมฺผสฺสชา เวทนา ชิวฺหาสมฺผสฺสชา เวทนา กายสมฺผสฺสชา เวทนา มโนธาตุสมฺผสฺสชา เวทนา มโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชา เวทนา. อิมา วุจฺจนฺติ สตฺต เวทนา. (๙)

เวทนา ๗ เป็นไฉน

เวทนา ๗ คือ

๑. เวทนาที่เกิดแต่จักขุสัมผัส ๒. เวทนาที่เกิดแต่โสตสัมผัส

๓. เวทนาที่เกิดแต่ฆานสัมผัส ๔. เวทนาที่เกิดแต่ชิวหาสัมผัส

๕. เวทนาที่เกิดแต่กายสัมผัส ๖. เวทนาที่เกิดแต่มโนธาตุสัมผัส

๗. เวทนาที่เกิดแต่มโนวิญญาณธาตุสัมผัส

เหล่านี้เรียกว่า เวทนา ๗ (๙)

ตตฺถ กตมา สตฺต สญฺญา? จกฺขุสมฺผสฺสชา สญฺญา โสตสมฺผสฺสชา สญฺญา ฆานสมฺผสฺสชา สญฺญา ชิวฺหาสมฺผสฺสชา สญฺญา กายสมฺผสฺสชา สญฺญา มโนธาตุสมฺผสฺสชา สญฺญา มโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชา สญฺญา. อิมา วุจฺจนฺติ สตฺต สญฺญา. (๑๐)

สัญญา ๗ เป็นไฉน

สัญญา ๗ คือ

๑. สัญญาที่เกิดแต่จักขุสัมผัส ๒. สัญญาที่เกิดแต่โสตสัมผัส

๓. สัญญาที่เกิดแต่ฆานสัมผัส ๔. สัญญาที่เกิดแต่ชิวหาสัมผัส

๕. สัญญาที่เกิดแต่กายสัมผัส ๖. สัญญาที่เกิดแต่มโนธาตุสัมผัส

๗. สัญญาที่เกิดแต่มโนวิญญาณธาตุสัมผัส

เหล่านี้เรียกว่า สัญญา ๗ (๑๐)

ตตฺถ กตมา สตฺต เจตนา? จกฺขุสมฺผสฺสชา เจตนา โสตสมฺผสฺสชา เจตนา ฆานสมฺผสฺสชา เจตนา ชิวฺหาสมฺผสฺสชา เจตนา กายสมฺผสฺสชา เจตนา มโนธาตุสมฺผสฺสชา เจตนา มโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชา เจตนา. อิมา วุจฺจนฺติ สตฺต เจตนา. (๑๑)

เจตนา ๗ เป็นไฉน

เจตนา ๗ คือ

๑. เจตนาที่เกิดแต่จักขุสัมผัส ๒. เจตนาที่เกิดแต่โสตสัมผัส

๓. เจตนาที่เกิดแต่ฆานสัมผัส ๔. เจตนาที่เกิดแต่ชิวหาสัมผัส

๕. เจตนาที่เกิดแต่กายสัมผัส ๖. เจตนาที่เกิดแต่มโนธาตุสัมผัส

๗. เจตนาที่เกิดแต่มโนวิญญาณธาตุสัมผัส

เหล่านี้เรียกว่า เจตนา ๗ (๑๑)

ตตฺถ กตมานิ สตฺต จิตฺตานิ? จกฺขุวิญฺญาณํ โสตวิญฺญาณํ ฆานวิญฺญาณํ ชิวฺหา- วิญฺญาณํ กายวิญฺญาณํ มโนธาตุ มโนวิญฺญาณธาตุ. อิมานิ วุจฺจนฺติ สตฺต จิตฺตานิ. (๑๒)

จิต ๗ เป็นไฉน

จิต ๗ คือ

๑. จักขุวิญญาณ ๒. โสตวิญญาณ

๓. ฆานวิญญาณ ๔. ชิวหาวิญญาณ

๕. กายวิญญาณ ๖. มโนธาตุ

๗. มโนวิญญาณธาตุ

เหล่านี้เรียกว่า จิต ๗ (๑๒)

๒. อุปปัตตานุปปัตติวาร

(วาระว่าด้วยการแสดงสภาวธรรมที่เกิดได้และไม่ได้)