มาติกา เล่ม ๓๕

๑๗. ขุททกวัตถุวิภังค์

๑. เอกกมาติกา

{๘๔๙} [๘๓๒] (๑) ชาติมทะ ความมัวเมาในชาติ

(๒) โคตตมทะ ความมัวเมาในโคตร

(๓) อาโรคยมทะ ความมัวเมาในความไม่มีโรค

(๔) โยพพนมทะ ความมัวเมาในความเป็นหนุ่มสาว

(๕) ชีวิตมทะ ความมัวเมาในชีวิต

(๖) ลาภมทะ ความมัวเมาในลาภ

(๗) สักการมทะ ความมัวเมาในสักการะ

(๘) ครุการมทะ ความมัวเมาในการทำความเคารพ

(๙) ปุเรกขารมทะ ความมัวเมาในความเป็นหัวหน้า

(๑๐) ปริวารมทะ ความมัวเมาในบริวาร

(๑๑)โภคมทะ ความมัวเมาในโภคสมบัติ

(๑๒)วัณณมทะ ความมัวเมาในผิวพรรณและคุณความดี

(๑๓) สุตมทะ ความมัวเมาในการศึกษา

(๑๔) ปฏิภาณมทะ ความมัวเมาในการปฏิภาณ

(๑๕) รัตตัญญุมทะ ความมัวเมาในความเป็นผู้รัตตัญญู

(๑๖) ปิณฑปาติกมทะ ความมัวเมาในความถือบิณฑบาตเป็นวัตร

(๑๗) อนวัญญัตติมทะ ความมัวเมาในความไม่มีใครดูหมิ่น

(๑๘) อิริยาปถมทะ ความมัวเมาในอิริยาบท

(๑๙) อิทธิมทะ ความมัวเมาในอิทธิฤทธิ์

(๒๐) ยสมทะ ความมัวเมาในยศ

(๒๑) สีลมทะ ความมัวเมาในศีล

(๒๒) ฌานมทะ ความมัวเมาในฌาน

(๒๓) สิปปมทะ ความมัวเมาในศิลปะ

(๒๔) อาโรหมทะ ความมัวเมาในความมีทรวดทรงสูง

(๒๕) ปริณาหมทะ ความมัวเมาในความมีทรวดทรงสันทัด

(๒๖) สัณฐานมทะ ความมัวเมาในความมีทรวดทรงงาม

(๒๗) ปาริปูริมทะ ความมัวเมาในความมีร่างกายสมบูรณ์

(๒๘) มทะ ความมัวเมา

(๒๙) ปมาทะ ความประมาท

(๓๐) ถัมภะ ความหัวดื้อ

(๓๑) สารัมภะ ความแข่งดี

(๓๒) อติจฉตา ความอยากได้เกินประมาณ

(๓๓) มหิจฉตา ความมักมาก

(๓๔) ปาปิจฉตา ความปรารถนาลามก

(๓๕) สิงคะ ความมีเล่ห์เหลี่ยม

(๓๖) ติณติณะ ความกันท่าคนอื่น

(๓๗) จาปัลยะ การชอบตกแต่ง

(๓๘) อสภาควุตติ การประพฤติไม่สมควร

(๓๙) อรติ ความไม่ยินดี

(๔๐) ตันที ความมึนซึม

(๔๑) วิชัมภิตา ความทุรนทุราย

(๔๒) ภัตตสัมมทะ ความเมาอาหาร

(๔๓) เจตโสลีนัตตะ ความที่จิตไม่คล่องแคล่ว

(๔๔) กุหนา การหลอกลวง

(๔๕) ลปนา การพูดประจบ

(๔๖) เนมิตติกตา การแสดงนิมิต

(๔๗) นิปเปสิกตา การพูดติเตียน

(๔๘) ลาเภนลาภังชิคิงสนตา การแสวงหาลาภด้วยลาภ

(๔๙) เสยโยหมัสมีติมานะ ความสำคัญตนว่าเลิศกว่าเขา

(๕๐) สทิโสหมัสมีติมานะ ความสำคัญตนว่าเสมอเขา

(๕๑) หีโนหมัสมีติมานะ ความสำคัญตนว่าเลวกว่าเขา

(๕๒) เสยยัสสเสยโยหมัสมีติมานะ ผู้เลิศกว่าเขาสำคัญตนว่าเลิศกว่าเขา

(๕๓) เสยยัสสสทิโสหมัสมีติมานะ ผู้เลิศกว่าเขาสำคัญตนว่าเสมอเขา

(๕๔) เสยยัสสหีโนหมัสมีติมานะ ผู้เลิศกว่าเขาสำคัญตนว่าเลวกว่าเขา

(๕๕) สทิสัสสเสยโยหมัสมีติมานะ ผู้เสมอเขาสำคัญตนว่าเลิศกว่าเขา

(๕๖) สทิสัสสสทิโสหมัสมีติมานะ ผู้เสมอเขาสำคัญตนว่าเสมอเขา

(๕๗) สทิสัสสหีโนหมัสมีติมานะ ผู้เสมอเขาสำคัญตนว่าเลวกว่าเขา

(๕๘) หีนัสสเสยโยหมัสมีติมานะ ผู้เลวกว่าเขาสำคัญตนว่าเลิศกว่าเขา

(๕๙) หีนัสสสทิโสหมัสมีติมานะ ผู้เลวกว่าเขาสำคัญตนว่าเสมอเขา

(๖๐) หีนัสสหีโนหมัสมีติมานะ ผู้เลวกว่าเขาสำคัญตนว่าเลวกว่าเขา

(๖๑) มานะ ความถือตัว

(๖๒) อติมานะ ความดูหมิ่นผู้อื่น

(๖๓) มานาติมานะ ความเย่อหยิ่ง

(๖๔) โอมานะ ความดูหมิ่นตนเอง

(๖๕) อธิมานะ ความสำคัญว่าได้บรรลุคุณวิเศษ

(๖๖) อัสมิมานะ ความสำคัญว่ามีอัตตาตัวตน

(๖๗) มิจฉามานะ ความถือตัวผิด

(๖๘) ญาติวิตักกะ ความตรึกถึงญาติ

(๖๙) ชนปทวิตักกะ ความตรึกถึงชนบท

(๗๐) อมรวิตักกะ ความตรึกเพื่อความไม่ตายหรือความตรึกที่ดิ้นได้

(๗๑) ปรานุททยตาปฏิสังยุตตวิตักกะ ความตรึกที่เกี่ยวด้วยความเอ็นดูผู้อื่น

(๗๒) ลาภสักการสิโลกปฏิสังยุตตวิตักกะ ความตรึกที่เกี่ยวด้วยลาภสักการะและชื่อเสียง

(๗๓) อนวัญญัตติปฏิสังยุตตวิตก ความตรึกที่เกี่ยวด้วยความไม่อยากให้ใครดูหมิ่น

จบ เอกกมาติกา

๒. ทุกมาติกา

{๘๕๐} [๘๓๓] (๑) โกธะ ความโกรธ

อุปนาหะ ความผูกโกรธไว้

(๒) มักขะ ความลบหลู่คุณท่าน

ปลาสะ ความตีเสมอ

(๓) อิสสา ความริษยา

มัจฉริยะ ความตระหนี่

(๔) มายา ความเจ้าเล่ห์

สาเถยยะ ความโอ้อวด

(๕) อวิชชา ความไม่รู้

ภวตัณหา ความปรารถนาภพ

(๖) ภวทิฏฐิ ความเห็นว่าเกิด

วิภวทิฏฐิ ความเห็นว่าไม่เกิด

(๗) สัสสตทิฏฐิ ความเห็นว่าเที่ยง

อุจเฉททิฏฐิ ความเห็นว่าขาดสูญ

(๘) อันตวาทิฏฐิ ความเห็นว่ามีที่สุด

อนันตวาทิฏฐิ ความเห็นว่าไม่มีที่สุด

(๙) ปุพพันตานุทิฏฐิ ความเห็นปรารภขันธ์ส่วนอดีต

อปรันตานุทิฏฐิ ความเห็นปรารภขันธ์ส่วนอนาคต

(๑๐) อหิริกะ ความไม่ละอายต่อการประพฤติทุจริต

อโนตตัปปะ ความไม่เกรงกลัวต่อการประพฤติทุจริต

(๑๑) โทวจัสสตา ความเป็นผู้ว่ายาก

ปาปมิตตตา ความเป็นผู้มีมิตรชั่ว

(๑๒) อนาชชวะ ความไม่ซื่อตรง

อมัททวะ ความไม่อ่อนโยน

(๑๓) อักขันติ ความไม่อดทน

อโสรัจจะ ความไม่สงบเสงี่ยม

(๑๔) อสาขัลยะ ความเป็นผู้มีวาจาไม่อ่อนหวาน

อัปปฏิสันถาระ ความไม่มีการปฏิสันถาร

(๑๕) อินทริยอคุตตทวารตา ความไม่คุ้มครองทวารในอินทรีย์ ๖

โภชนอมัตตัญญุตา ความเป็นผู้ไม่ประมาณในโภชนาหาร

(๑๖) มุฏฐสัจจะ ความเป็นผู้ไม่มีสติ

อสัมปชัญญะ ความเป็นผู้ไม่มีสัมปชัญญะ

(๑๗) สีลวิปัตติ ความวิบัติแห่งศีล

ทิฏฐิวิปัตติ ความวิบัติแห่งทิฏฐิ

(๑๘) อัชฌัตตสัญโญชนะ สังโยชน์ภายใน

พหิทธาสัญโญชนะ สังโยชน์ภายนอก

จบ ทุกมาติกา

๓. ติกมาติกา

{๘๕๑} [๘๓๔] (๑) อกุศลมูล รากเหง้าแห่งอกุศล ๓

(๒) อกุศลวิตก ความตรึกที่เป็นอกุศล ๓

(๓) อกุศลสัญญา ความกำหนดหมายที่เป็นอกุศล ๓

(๔) อกุศลธาตุ ธาตุที่เป็นอกุศล ๓

(๕) ทุจริต ความประพฤติชั่ว ๓

(๖) อาสวะ กิเลสที่หมักดองในสันดาน ๓

(๗) สัญโญชน์ กิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพ ๓

(๘) ตัณหา ความทะยานอยาก ๓

(๙) ตัณหา ๓ แม้อีกนัยหนึ่ง

(๑๐) ตัณหา ๓ แม้อีกนัยหนึ่ง

(๑๑) เอสนา การแสวงหา ๓

(๑๒) วิธา ความถือตัว ๓

(๑๓) ภัย ความกลัว ๓

(๑๔) ตมะ ความมืด ๓

(๑๕) ติตถายตนะ บ่อเกิดของทิฏฐิ ๓

(๑๖) กิญจนะ กิเลสเครื่องกังวล ๓

(๑๗) อังคณะ กิเลสเครื่องยั่วยวน ๓

(๑๘) มละ มลทิน ๓

(๑๙) วิสมะ ความประพฤติไม่สม่ำเสมอ ๓

(๒๐) วิสมะ ๓ แม้อีกนัยหนี่ง

(๒๑) อัคคิ ไฟกิเลส ๓

(๒๒) กสาวะ กิเลสดุจนํ้าฝาด ๓

(๒๓) กสาวะ ๓ แม้อีกนัยหนึ่ง

(๒๔) อัสสาททิฏฐิ ความเห็นผิดอันประกอบด้วยความยินดี

อัตตานุทิฏฐิ ความเห็นผิดว่ามีอัตตาตัวตน

มิจฉาทิฏฐิ ความเห็นผิด

(๒๕) อรติ ความไม่ยินดี

วิเหสา ความเบียดเบียน

อธัมมจริยา ความประพฤติไม่เป็นธรรม

(๒๖) โทวจัสสตา ความเป็นผู้ว่ายาก

ปาปมิตตตา ความเป็นผู้มีมิตรชั่ว

นานัตตสัญญา สัญญาต่าง ๆ

(๒๗) อุทธัจจะ ความฟุ้งซ่าน

โกสัชชะ ความเกียจคร้าน

ปมาทะ ความประมาท

(๒๘) อสันตุฏฐิตา ความไม่สันโดษ

อสัมปชัญญตา ความเป็นผู้ไม่มีสัมปชัญญะ

มหิจฉตา ความมักมาก

(๒๙) อหิริกะ ความไม่ละอายต่อการประพฤติทุจริต

อโนตตัปปะ ความไม่เกรงกลัวต่อการประพฤติทุจริต

ปมาทะ ความประมาท

(๓๐) อนาทริยะ ความไม่เอื้อเฟื้อ

โทวจัสสตา ความเป็นผู้ว่ายาก

ปาปมิตตตา ความเป็นผู้มีมิตรชั่ว

(๓๑) อัสสัทธิยะ ความไม่เชื่อ

อวทัญญุตา ความเป็นผู้ไม่รู้ถ้อยคำด้วยอำนาจความตระหนี่อันกระด้าง

โกสัชชะ ความเกียจคร้าน

(๓๒) อุทธัจจะ ความฟุ้งซ่าน

อสังวร ความไม่สำรวม

ทุสสีลยะ ความเป็นผู้ทุศีล

(๓๓) อริยอทัสสนกัมยตา ความไม่อยากเห็นพระอริยเจ้า

สัทธัมมอโสตุกัมยตา ความไม่อยากฟังพระสัทธรรม

อุปารัมภจิตตตา ความเป็นผู้มีจิตคิดแข่งดี

(๓๔) มุฏฐสัจจะ ความเป็นผู้ไม่มีสติ

อสัมปชัญญะ ความเป็นผู้ไม่มีสัมปชัญญะ

เจตโสวิกเขปะ ความฟุ้งซ่านแห่งจิต

(๓๔) อโยนิโสมนสิการ ความทำไว้ในใจโดยไม่แยบคาย

กุมมัคคเสวนา การเสพทางชั่ว

เจตโสลีนัตตะ ความย่อหย่อนแห่งจิต

จบ ติกมาติกา

๔.จตุกกมาติกา

{๘๕๒} [๘๓๕] (๑) อาสวะ กิเลสที่หมักดองในสันดาน ๔

(๒) คันถะ กิเลสเครื่องร้อยรัด ๔

(๓) โอฆะ กิเลสดุจห้วงน้ำ ๔

(๔) โยคะ กิเลสเครื่องประกอบสัตว์ ๔

(๕) อุปาทาน ความยึดมั่น ๔

(๖) ตัณหุปาทาน ความยึดมั่นด้วยตัณหา ๔

(๗) อคติคมนะ การถึงความลำเอียง ๔

(๘) วิปริเยสะ การแสวงหาผิด ๔

(๙) อนริยโวหาร โวหาของผู้มิใช่อริยะ ๔

(๑๐) อนริยโวหาร ๔ แม้อีกนัยหนึ่ง

(๑๑) ทุจริต ความประพฤติชั่ว ๔

(๑๒) ทุจริต ๔ แม้อีกนัยหนึ่ง

(๑๓) ภัย ความกลัว ๔

(๑๔) ภัย ๔ แม้อีกนัยหนึ่ง

(๑๕) ภัย ๔ แม้อีกนัยหนึ่ง

(๑๖) ภัย ๔ แม้อีกนัยหนึ่ง

(๑๗) ทิฏฐิ ความเห็นผิด ๔

จบ จตุกกมาติกา

๕. ปัญจกมาติกา

{๘๕๓} [๘๓๖] (๑) โอรัมภาคิยสังโยชน์ สังโยชน์เบื้องต่ำ ๕

(๒) อุทธัมมภาคิยสังโยชน์ สังโยชน์เบื้องสูง ๕

(๓) มัจฉริยะ ความตระหนี่ ๕

(๔) สังคะ กิเลสเครื่องข้อง ๕

(๕) สัลละ กิเลสดุจลูกศร ๕

(๖) เจโตขีละ กิเลสดุจตะปูตรึงใจ ๕

(๗) เจตโสวินิพันธะ กิเลสเครื่องผูกมัดใจ ๕

(๘) นิวรณ์ กิเลสเครื่องกั้นจิตมิให้บรรลุความดี ๕

(๙) อนันตริยกรรม กรรมให้ผลไม่มีระหว่างคั่น ๕

(๑๐) ทิฏฐิ ความเห็นผิด ๕

(๑๑) เวร การก่อความแค้น ๕

(๑๒) พยสนะ ความพินาศ ๕

(๑๓) อักขันติยาทีนวะ โทษแห่งความไม่อดทน ๕

(๑๔) ภัย ความกลัว ๕

(๑๕) ทิฏฐิธัมมนิพพานวาทะ วาทะว่านิพพานมีในปัจจุบัน ๕

จบ ปัญจกมาติกา

๖. ฉักกมาติกา

{๘๕๔} [๘๓๗] (๑) วิวาทมูล เหตุก่อวิวาท ๖

(๒) ฉันทราคเคหสิตธรรม ธรรมที่อาศัยกามคุณคือความกำหนัดในอารมณ์ที่พอใจ ๖

(๓) วิโรธวัตถุ เหตุก่อความขัดใจ ๖

(๔) ตัณหากายะ กองตัณหา ๖

(๕) อคารวะ ความไม่เคารพ ๖

(๖) ปริหานิยธรรม ธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความเสื่อม ๖

(๗) ปริหานิยธรรม ๖ แม้อีกนัยหนึ่ง

(๘) โสมนัสสุปวิจาร ความเข้าไปไตร่ตรองด้วยโสมนัส ๖

(๙) โทมนัสสุปวิจาร ความเข้าไปไตร่ตรองด้วยโทมนัส ๖

(๑๐) อุเปกขูปวิจาร ความเข้าไปไตร่ตรองด้วยอุเบกขา ๖

(๑๑) เคหสิตโสมนัส โสมนัสที่อาศัยเหย้าเรือนคือกามคุณ ๖

(๑๒) เคหสิตโทมนัส โทมนัสที่อาศัยเหย้าเรือนคือกามคุณ ๖

(๑๓) เคหสิตอุเปกขา อุเบกขาที่อาศัยเหย้าเรือนคือกามคุณ ๖

(๑๔) ทิฏฐิ ความเห็นผิด ๖

จบ ฉักกมาติกา

๗. สัตตกมาติกา

{๘๕๕} [๘๓๘] (๑) อนุสัย กิเลสที่นอนเนื่องในสันดาน ๗

(๒) สังโยชน์ กิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพ ๗

(๓) ปริยุฏฐาน กิเลสเครื่องกลุ้มรุมจิต ๗

(๔) อสัทธรรม ธรรมของอสัตบุรุษ ๗

(๕) ทุจริต ความประพฤติชั่ว ๗

(๖) มานะ ความถือตัว ๗

(๗) ทิฏฐิ ความเห็นผิด ๗

จบ สัตตกมาติกา

๘. อัฏฐกมาติกา

{๘๕๖} [๘๓๙] (๑) กิเลสวัตถุ ที่ตั้งคือกิเลส ๘

(๒) กุสีตวัตถุ เหตุให้เป็นคนเกียจคร้าน ๘

(๓) โลกธัมมจิตตปฏิฆาตะ ภาวะที่จิตกระทบในโลกธรรม ๘

(๔) อนริยโวหาร โวหารของผู้ไม่ใช่อริยะ ๘

(๕) มิจฉัตตะ สภาวะที่ผิด ๘

(๖) ปุริสโทสะ บุรุษโทษ ๘

(๗) อสัญญีวาทะ วาทะว่าอัตตาไม่มีสัญญา ๘

(๘) เนวสัญญีนาสัญญีวาทะ วาทะว่าอัตตามีสัญญาก็ไม่ใช่ ไม่มีสัญญาก็ไม่ใช่ ๘

จบ อัฏฐกมาติกา

๙. นวกมาติกา

{๘๕๗} [๘๔๐] (๑) อาฆาตวัตถุ เหตุให้เกิดความอาฆาต ๙

(๒) ปุริสมละ มลทินของคน ๙

(๓) มานะ ความถือตัว ๙

(๔) ตัณหามูลกธรรม ธรรมที่มีตัณหาเป็นมูล ๙

(๕) อิญชิตะ ความหวั่นไหว ๙

(๖) มัญญิตะ ความสำคัญมั่นหมาย ๙

(๗) ผันทิตะ ความดิ้นรน ๙

(๘) ปปัญจิตะ ความเนิ่นช้า ๙

(๙) สังขตธรรม ความปรุงแต่ง ๙

จบ นวกมาติกา

๑๐. ทสกมาติกา

{๘๕๘} [๘๔๑] (๑) กิเลสวัตถุ เรื่องที่ก่อความเศร้าหมอง ๑๐

(๒) อาฆาตวัตถุ เหตุให้เกิดความอาฆาต ๑๐

(๓) อกุศลกรรมบถ ทางแห่งอกุศลกรรม ๑๐

(๔) สังโยชน์ กิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพ ๑๐

(๕) มิจฉัตตะ สภาวะที่ผิด ๑๐

(๖) ทสวัตถุกามิจฉาทิฏฐิ ความเห็นผิด ๑๐ เรื่อง

(๗) ทสวัตถุกาอันตคาหิกทิฏฐิ ความเห็นที่ยึดเอาที่สุด ๑๐ เรื่อง

จบ ทสกมาติกา

{๘๕๙} [๘๔๒] ตัณหาวิจริตอาศัยอายตนะภายใน ๑๘ ตัณหาวิจริตอาศัยอายตนะภายนอก ๑๘ ประมวลเข้าด้วยกันเป็นตัณหาวิจริต ๓๖ตัณหาวิจริตเป็นอดีต ๓๖ ตัณหาวิจริตเป็นอนาคต ๓๖ ตัณหาวิจริตเป็นปัจจุบัน ๓๖ ประมวลเข้าด้วยกันเป็นตัณหาวิจริต ๑๐๘

ทิฏฐิ ๖๒ ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในพรหมชาลสูตร

จบ มาติกา

๑. เอกกนิทเทส

{๘๖๐} [๘๔๓] ในเอกกมาติกาเหล่านั้น ชาติมทะ เป็นไฉน

ความมัวเมา อาการที่มัวเมา ภาวะที่มัวเมา ความถือตัว อาการที่ถือตัว ภาวะที่ถือตัว การยกตน การเทิดตน การเชิดชูตนดุจธง การยกตนขึ้น ความที่จิตต้องการเป็นดุจธงเพราะอาศัยชาติ นี้เรียกว่าชาติมทะ