จตุกกนิเทศ เล่ม ๓๕

๔. จตุกกนิทเทส

{๙๖๑} [๙๓๗] ในจตุกกมาติกาเหล่านั้น อาสวะ ๔ เป็นไฉน

คือ กามาสวะ ภวาสวะ ทิฏฐาสวะ อวิชชาสวะ

บรรดาอาสวะ ๔ นั้น กามาสวะ เป็นไฉน

ความพอใจในกาม ...ความหมกมุ่นในกาม นี้เรียกว่ากามาสวะ

ภวาสวะ เป็นไฉน

ความพอใจในภพ ...ความหมกมุ่นในภพ นี้เรียกว่าภวาสวะ

ทิฏฐาสวะ เป็นไฉน

ความเห็นว่า ‘โลกเที่ยง โลกไม่เที่ยง... สัตว์หลังจากตายไปจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่’ ดังนี้ ทิฏฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐิ ... การถือเอาโดยวิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าทิฏฐาสวะ มิจฉาทิฏฐิแม้ทั้งหมดก็เรียกว่าทิฏฐาสวะอวิชชาสวะ เป็นไฉน

ความไม่รู้ในทุกข์ ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่าอวิชชาสวะ

เหล่านี้เรียกว่าอาสวะ ๔ (๑)

{๙๖๒} [๙๓๘] คันถะ ๔ เป็นไฉน

คือ อภิชฌากายคันถะ พยาปาทกายคันถะ สีสัพพตปรามาสกายคันถะ อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะบรรดาคันถะ ๔ นั้น อภิชฌากายคันถะ เป็นไฉน

ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ... ความเพ่งเล็งที่จะเอาทรัพย์สมบัติของผู้อื่น อกุศลมูลคือโลภะ นี้เรียกว่าอภิชฌากายคันถะ

พยาปาทกายคันถะ เป็นไฉน

ความอาฆาตย่อมเกิดด้วยคิดว่าผู้นี้ได้ทำความเสื่อมเสียแก่เราแล้ว ... ความดุร้าย ความเกรี้ยวกราด ความมีจิตไม่แช่มชื่น นี้เรียกว่าพยาปาทกายคันถะ

สีลัพพตปรามาสกายคันถะ เป็นไฉน

สมณพราหมณ์ภายนอกธรรมวินัยนี้มีความเห็นว่า ‘ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้ด้วยศีล ด้วยวัตร ด้วยศีลและวัตร’ ดังนี้ ทิฏฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐิ ความยึดถือโดยวิปลาสมีลักษณะเช่นว่านี้เรียกว่าปรามาสกายคันถะอิทังสัจจาภินเวสกายคันถะ เป็นไฉน

ความเห็นว่า ‘โลกเที่ยง สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า หรือโลกไม่เที่ยง สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ ... ความเห็นว่า ‘สัตว์หลังจากตายไปจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่ สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ ดังนี้ ทิฏฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐิ ... การถือเอาโดยวิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าอิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะเว้นสีลัพพตปรามาสกายคันถะ มิจฉาทิฏฐิแม้ทั้งหมดก็เรียกว่าอิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ

เหล่านี้เรียกว่าคันถะ ๔ (๒)

{๙๖๓} โอฆะ ๔ ... โยคะ ๔ ... อุปาทาน ๔ เป็นไฉน

คือ กามุปาทาน ทิฏฐุปทาน สีลัพพตุปาทาน อัตตวาทุปาทาน

บรรดาอุปาทาน ๔ นั้น กามุปาทาน เป็นไฉน

ความพอใจในกาม ... ความหมกมุ่นในกาม นี้เรียกว่ากามุปาทาน

ทิฏฐุปาทาน เป็นไฉน

ความเห็นว่า ‘ทานที่บุคคลให้แล้วไม่มีผล การบูชาไม่มีผล ... สมณพราหมณ์ผู้ปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบ ผู้ทำโลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้วประกาศให้ผู้อื่นรู้ไม่มีในโลก’ ดังนี้ ทิฏฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐิ ... การถือเอาโดยวิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าทิฏฐุปาทาน เว้นสีลัพพตุปาทานและอัตตวาทุปาทาน มิจฉาทิฏฐิ แม้ทั้งหมดก็เรียกว่าทิฏฐุปาทาน

สีลัพพตุปาทาน เป็นไฉน

สมณพราหมณ์ภายนอกธรรมวินัยนี้มีความเห็นว่า ‘ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้ด้วยศีล ด้วยวัตร ด้วยศีลและวัตร’ ดังนี้ ทิฏฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐิ ... การถือเอาโดยวิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าลีลัพพตุปาทาน

อัตตวาทุปาทาน เป็นไฉน

ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วในโลกนี้ ผู้ไม่ได้พบพระอริยเจ้าทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้พบสัตบุรุษทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นตนบ้าง ตามเห็นตนว่ามีรูปบ้าง ตามเห็นรูปในตนบ้าง ตามเห็นตนในรูปบ้าง ย่อมตามเห็นเวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณโดยความเป็นตนบ้าง ตามเห็นตนว่ามีวิญญาณบ้าง ตามเห็นวิญญาณในตนบ้าง ตามเห็นตนในวิญญาณบ้าง ทิฏฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐิ ... การถือโดยวิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าอัตตวาทุปาทานเหล่านี้เรียกว่าอุปาทาน ๔ (๕)

{๙๖๔} [๙๓๙] ตัณหุปปาทา ๔ เป็นไฉน

คือ ตัณหาเมื่อจะเกิดแก่ภิกษุ ย่อมเกิดเพราะจีวรเป็นเหตุบ้าง ตัณหาเมื่อจะเกิดแก่ภิกษุ ย่อมเกิดเพราะบิณฑบาตเป็นเหตุบ้าง ตัณหาเมื่อจะ

เกิดแก่ภิกษุ ย่อมเกิดเพราะเสนาสนะเป็นเหตุบ้าง ตัณหาเมื่อจะเกิดแก่ภิกษุ ย่อมเกิดเพราะปัจจัยดังกล่าวมานี้อันประณีตและประณีตยิ่งเป็นเหตุบ้าง เหล่านี้เรียกว่าตัณหุปปาทา ๔ (๖)

{๙๖๕} อคติคมนะ ๔ เป็นไฉน

คือ บุคคลย่อมลำเอียงเพราะรักใคร่กัน ย่อมลำเอียงเพราะไม่ชอบกัน ย่อมลำเอียงเพราะเขลา ย่อมลำเอียงเพราะกลัว ความลำเอียง การถึงความลำเอียง การลำเอียงเพราะรักใคร่กัน การลำเอียงเพราะเป็นพวกพ้องกัน ความหันเหไปเหมือนนํ้าไหล มีลักษณะเช่นว่านี้ เหล่านี้เรียกว่าอคติคมนะ ๔ (๗)

{๙๖๖} วิปริเยสะ ๔ เป็นไฉน

คือ ความเข้าใจผิดด้วยอำนาจสัญญา ความเข้าใจผิดด้วยอำนาจจิต ความเข้าใจผิดด้วยอำนาจทิฏฐิว่าเที่ยงในสิ่งที่ไม่เที่ยง ความเข้าใจผิดด้วยอำนาจสัญญา ความเข้าใจผิดด้วยอำนาจจิต ความเข้าใจผิดด้วยอำนาจทิฏฐิว่าเป็นสุขในสิ่งที่เป็นทุกข์ ความเข้าใจผิดด้วยอำนาจสัญญา ความเข้าใจผิดด้วยอำนาจจิต ความเข้าใจผิดด้วยอำนาจทิฏฐิว่าเป็นอัตตาตัวตนในสิ่งที่ไม่ใช่อัตตาตัวตน ความเข้าใจผิดด้วยอำนาจสัญญา ความเข้าใจผิดด้วยอำนาจจิต ความเข้าใจผิดด้วยอำนาจทิฏฐิว่างามในสิ่งที่ไม่งาม เหล่านี้เรียกว่าวิปริเยสะ ๔ (๘){๙๖๗} อนริยโวหาร ๔ เป็นไฉน

คือ เมื่อไม่เห็นพูดว่าเห็น เมื่อไม่ได้ยินพูดว่าได้ยิน เมื่อไม่รู้พูดว่ารู้ เมื่อไม่รู้แจ้งพูดว่ารู้แจ้ง เหล่านี้เรียกว่าอนริยโวหาร ๔ (๙)

{๙๖๘} อนริยโวหาร ๔ แม้อีกนัยหนึ่ง เป็นไฉน

คือ เมื่อเห็นพูดว่าไม่เห็น เมื่อได้ยินพูดว่าไม่ได้ยิน เมื่อรู้พูดว่าไม่รู้ เมื่อรู้แจ้งพูดว่าไม่รู้แจ้ง เหล่านี้เรียกว่าอนริยโวหาร ๔ (๑๐)

{๙๖๙} ทุจริต ๔ เป็นไฉน

ปาณาติบาต อทินนาทาน กาเมสุมิจฉาจาร มุสาวาท เหล่านี้เรียกว่าทุจริต ๔ (๑๑)

{๙๗๐} ทุจริต ๔ แม้อีกนัยหนึ่ง เป็นไฉน

มุสาวาท ปิสุณวาจา ผรุสวาจา สัมผัปปลาปะ เหล่านี้เรียกว่าทุจริต ๔ (๑๒)

{๙๗๑} ภัย ๔ เป็นไฉน

คือ ชาติภัย ชราภัย พยาธิภัย มรณภัย เหล่านี้เรียกว่าภัย ๔ (๑๓)

{๙๗๒} ภัย ๔ แม้อีกนัยหนึ่ง เป็นไฉน

คือ ราชภัย โจรภัย อัคคีภัย อุทกภัย เหล่านี้เรียกว่าภัย ๔ (๑๔)

{๙๗๓} ภัย ๔ แม้อีกนัยหนึ่ง เป็นไฉน

คือ ภัยเกิดแต่คลื่น ภัยเกิดแต่จระเข้ ภัยเกิดแต่นํ้าวน ภัยเกิดแต่ปลาร้าย เหล่านี้เรียกว่าภัย ๔ (๑๕){๙๗๔} ภัย ๔ แม้อีกนัยหนึ่ง เป็นไฉน

คือ ภัยเกิดแต่การติเตียนของตัวเอง ภัยเกิดแต่การติเตียนของผู้อื่น ภัยเกิดแต่อาชญา ภัยเกิดแต่ทุคติ เหล่านี้เรียกว่าภัย ๔ (๑๖){๙๗๕} ทิฏฐิ ๔ เป็นไฉน

คือ ทิฏฐิเกิดขึ้นโดยแน่แท้มั่นคงว่าสุขทุกข์ตนทำเอง ทิฏฐิเกิดขึ้นโดยแน่แท้มั่นคงว่าสุขทุกข์คนอื่นทำให้ ทิฏฐิเกิดขึ้นโดยแน่แท้มั่นคงว่าสุขทุกข์ตนทำเองด้วย คนอื่นทำให้ด้วย ทิฏฐิเกิดขึ้นโดยแน่แท้มั่นคงว่าสุขทุกข์ตนไม่ได้ทำเองด้วย คนอื่นไม่ได้ทำให้ด้วย แต่เกิดขึ้นเองโดยเฉพาะ เหล่านี้เรียกว่าทิฏฐิ ๔ (๑๗)

จบ จตุกกนิทเทส

๕.ปัญจนิทเทส

{๙๗๖} [๙๔๐] ในปัญจกมาติกาเหล่านั้น โอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ เป็นไฉนโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ คือ

๑. สักกายทิฏฐิ ความเห็นผิดในอัตตาตัวตน

๒. วิจิกิจฉา ความสงสัย

๓. สีลัพพตปรามาส ความถือมั่นศีลพรต

๔. กามฉันทะ ความพอใจในกาม

๕. พยาบาท ความคิดปองร้าย

เหล่านี้เรียกว่าโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ (๑)

{๙๗๗} อุทธัมภาคิยสังโยชน์ ๕ เป็นไฉน

อุทธัมภาคิยสังโยชน์ ๕ คือ

๑. รูปราคะ ความติดใจในรูปภพ

๒. อรูปราคะ ความติดใจในอรูปภพ

๓. มานะ ความถือตัว

๔. อุทธัจจะ ความฟุ้งซ่าน

๕. อวิชชา ความไม่รู้สภาพจริง

เหล่านี้เรียกว่าอุทธัมภาคิยสังโยชน์ ๕ (๒)

{๙๗๘} มัจฉริยะ ๕ เป็นไฉน

มัจฉริยะ ๕ คือ

๑. อาวาสมัจฉริยะ ความตระหนี่ที่อยู่

๒. กุลมัจฉริยะ ความตระหนี่ตระกูล

๓. ลาภมัจฉริยะ ความตระหนี่ลาภ

๔. วัณณมัจฉริยะ ความตระหนี่วรรณะ

๕. ธรรมมัจฉริยะ ความตระหนี่ธรรม

เหล่านี้เรียกว่ามัจฉริยะ ๕ (๓)