พระอภิธรรมปิฎก ยมก · สัจจยมก
ปริญญาวาร เล่ม ๓๘
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๐๑๗–๑๐๒๒ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๖/๖ ในสัจจยมกมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระอภิธรรมปิฎก ยมก สัจจยมก ปริญญาวาร (ฉบับหลวง เล่ม ๓๘ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๘ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๘๒ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๘)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๘ หน้า ๕๑๑–๕๑๖
๓. ปริญญาวาร
๑. ปัจจุปปันนวาร
{๑๐๑๗} [๑๖๕] อนุ. บุคคลใดย่อมกำหนดรู้ทุกขสัจ บุคคลนั้นย่อมละสมุทยสัจหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปฏิ. หรือว่าบุคคลใดย่อมละสมุทยสัจ บุคคลนั้นย่อมกำหนดรู้ทุกขสัจ ?
วิ. ถูกแล้ว
อนุ. บุคคลใดย่อมไม่กำหนดรู้ทุกขสัจ บุคคลนั้นย่อมไม่ละสมุทยสัจหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปฏิ. หรือว่าบุคคลใดย่อมไม่ละสมุทยสัจ บุคคลนั้นย่อมไม่กำหนดรู้ทุกขสัจ ?
วิ. ถูกแล้ว
๒. อตีตวาร
{๑๐๑๘} [๑๖๖] อนุ. บุคคลใดเคยกำหนดรู้ทุกขสัจ บุคคลนั้นเคยละสมุทยสัจหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปฏิ. หรือว่าบุคคลใดเคยละสมุทยสัจ บุคคลนั้นเคยกำหนดรู้ทุกขสัจ ?
วิ. ถูกแล้ว
อนุ. บุคคลใดไม่เคยกำหนดรู้ทุกขสัจ บุคคลนั้นไม่เคยละสมุทยสัจหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปฏิ. หรือว่าบุคคลใดไม่เคยละสมุทยสัจ บุคคลนั้นไม่เคยกำหนดรู้ทุกขสัจ ?
วิ. ถูกแล้ว
๓. อนาคตวาร
{๑๐๑๙} [๑๖๗] อนุ. บุคคลใดจักกำหนดรู้ทุกขสัจ บุคคลนั้นจักละสมุทยสัจหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปฏิ. หรือว่าบุคคลใดจักละสมุทยสัจ บุคคลนั้นจักกำหนดรู้ทุกขสัจ ?
วิ. ถูกแล้ว
อนุ. บุคคลใดจักไม่กำหนดรู้ทุกขสัจ บุคคลนั้นจักไม่ละสมุทยสัจหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปฏิ. หรือว่าบุคคลใดจักไม่ละสมุทยสัจ บุคคลนั้นจักไม่กำหนดรู้ทุกขสัจ ?
วิ. ถูกแล้ว
๔. ปัจจุปปันนาตีตวาร
{๑๐๒๐} [๑๖๘] อนุ. บุคคลใดย่อมกำหนดรู้ทุกขสัจ บุคคลนั้นเคยละสมุทยสัจหรือ ?
วิ. หามิได้
ปฏิ. หรือว่าบุคคลใดเคยละสมุทยสัจ บุคคลนั้นย่อมกำหนดรู้ทุกขสัจ ?
วิ. หามิได้
อนุ. บุคคลใดย่อมไม่กำหนดรู้ทุกขสัจ บุคคลนั้นไม่เคยละสมุทยสัจหรือ ?
วิ. พระอรหันต์ย่อมไม่กำหนดรู้ทุกขสัจ แต่ไม่เคยละสมุทยสัจก็หาไม่ บุคคลที่เหลือ เว้นบุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยอรหัตตมรรคและพระอรหันต์ ย่อมไม่กำหนดรู้ทุกขสัจและไม่เคยละสมุทยสัจปฏิ. หรือว่าบุคคลใดไม่เคยละแล้วซึ่งสมุทยสัจ บุคคลนั้นย่อมไม่กำหนดรู้ทุกขสัจ ?
วิ. บุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยอรหัตตมรรคไม่เคยละสมุทยสัจ แต่ย่อมไม่กำหนดรู้ทุกขสัจก็หาไม่ บุคคลที่เหลือ เว้นบุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยอรหัตตมรรคและพระอรหันต์ ไม่เคยละสมุทยสัจและย่อมไม่กำหนดรู้ทุกขสัจ
๕. ปัจจุปปันนานาคตวาร
{๑๐๒๑} [๑๖๙] อนุ. บุคคลใดย่อมกำหนดรู้ทุกขสัจ บุคคลนั้นจักละสมุทยสัจหรือ ?
วิ. หามิได้
ปฏิ. หรือว่าบุคคลใดจักละสมุทยสัจ บุคคลนั้นย่อมกำหนดรู้ทุกขสัจ ?
วิ. หามิได้
อนุ. บุคคลใดย่อมไม่กำหนดรู้ทุกขสัจ บุคคลนั้นจักไม่ละสมุทยสัจหรือ ?
วิ. บุคคลเหล่าใดจักได้เฉพาะมรรค บุคคลเหล่านั้นย่อมไม่กำหนดรู้ทุกขสัจ แต่จักไม่ละสมุทยสัจก็หาไม่ พระอรหันต์และปุถุชนเหล่าใดจักไม่ได้เฉพาะมรรค พระอรหันต์และปุถุชนเหล่านั้นย่อมไม่กำหนดรู้ทุกขสัจและจักไม่ละสมุทยสัจปฏิ. หรือว่าบุคคลใดจักไม่ละสมุทยสัจ บุคคลนั้นย่อมไม่กำหนดรู้ทุกขสัจ ?
วิ. บุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยอรหัตตมรรคจักไม่ละสมุทยสัจแต่ย่อมไม่กำหนดรู้ทุกขสัจก็หาไม่ พระอรหันต์และปุถุชนเหล่าใดจักไม่ได้เฉพาะมรรค พระอรหันต์และปุถุชนเหล่านั้นจักไม่ละสมุทยสัจด้วยย่อมไม่กำหนดรู้ทุกขสัจด้วย
๖. อตีตานาคตวาร
{๑๐๒๒} [๑๗๐] อนุ. บุคคลใดเคยกำหนดรู้ทุกขสัจ บุคคลนั้นจักละสมุทยสัจหรือ ?
วิ. หามิได้
ปฏิ. หรือว่าบุคคลใดจักละสมุทยสัจ บุคคลนั้นเคยกำหนดรู้ทุกขสัจ ?
วิ. หามิได้
อนุ. บุคคลใดไม่เคยกำหนดรู้ทุกขสัจ บุคคลนั้นจักไม่ละสมุทยสัจหรือ ?
วิ. บุคคลเหล่าใดจักได้เฉพาะมรรค บุคคลเหล่านั้นไม่เคยกำหนดรู้ทุกขสัจ แต่จักไม่ละสมุทยสัจก็หาไม่ บุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วย
อรหัตตมรรคและปุถุชนเหล่าใดจักไม่ได้เฉพาะมรรค บุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยอรหัตตมรรคและปุถุชนเหล่านั้นไม่เคยกำหนดรู้ทุกขสัจและจักไม่ละสมุทยสัจ
ปฏิ. หรือว่าบุคคลใดจักไม่ละสมุทยสัจ บุคคลนั้นไม่เคยกำหนดรู้แล้วซึ่งทุกขสัจ ?
วิ. พระอรหันต์จักไม่ละสมุทยสัจ แต่ไม่เคยกำหนดรู้ทุกขสัจก็หาไม่ บุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยอรหัตตมรรคและปุถุชนเหล่าใดจักไม่ได้เฉพาะมรรค บุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยอรหัตตมรรคและปุถุชนเหล่านั้นจักไม่ละสมุทยสัจและไม่เคยกำหนดรู้แล้วซึ่งทุกขสัจ
จบ ปริญญาวาร
จบ พระบาลีสัจจยมก
พระบาลีอภิธรรมปิฎก
ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น
๑. ปัณณัตติวารอุทเทส
{๑๐๒๓} [๑] สังขาร ๓ คือ
๑. กายสังขาร สภาวะที่ปรุงแต่งกาย
๒. วจีสังขาร สภาวะที่ปรุงแต่งวาจา
๓. จิตตสังขาร สภาวะที่ปรุงแต่งจิต
ลมอัสสาสะและปัสสาสะชื่อว่ากายสังขาร วิตกและวิจารชื่อว่าวจีสังขาร สัญญาและเวทนาชื่อว่าจิตตสังขาร สภาวธรรมที่สัมปยุตด้วยจิตแม้ทั้งหมด เว้นวิตกและวิจาร ชื่อว่าจิตตสังขาร
- ๑สังขารยมก ยมกที่ว่าด้วยหมวดสภาวธรรมที่เรียกว่าสังขาร จัดเป็นยมกที่ ๖ ของคัมภีร์ยมก ซึ่งคำว่า สังขาร แปลว่า สภาวะหรือสภาพที่ปรุงแต่ง มีหลายหมวด ในที่นี้หมายถึงสภาพที่ปรุงแต่ง สภาวธรรมคือขันธ์ อายตนะ ธาตุ หรือสภาพที่ปรุงแต่งกาย วาจา และจิต ซึ่งองค์ธรรมได้แก่สังขาร ๓ หมวด คือ (๑) กายสังขาร สภาวะที่ปรุงแต่งกาย ความปรุงแต่งที่กายให้เกิด ความปรุงแต่งที่เป็นไปทางกาย หรือความปรุงแต่งของกาย ได้แก่ อัสสาสะ ลมหายใจเข้า และ ปัสสาสะลมหายใจออก (๒) วจีสังขาร สภาวะที่ปรุงแต่งวาจา ความปรุงแต่งที่วาจาให้เกิด ความปรุงแต่งที่เป็นไปทางวาจา หรือความปรุงแต่งของวาจา ได้แก่ วิตก สภาวะที่ตรึกอารมณ์ และ วิจาร สภาวะที่ตรองตามอารมณ์ (๓) จิตตสังขาร สภาวะที่ปรุงแต่งจิต ความปรุงแต่งที่จิตให้เกิดความปรุงแต่งที่เป็นไปทางจิต หรือความปรุงแต่งของจิต ได้แก่ สัญญา สภาวะที่จดจำอารมณ์เวทนา สภาวะที่เสวยหรือรู้สึกอารมณ์ และสภาวธรรมที่สัมปยุตคือเกิดร่วมเป็นต้นกับจิตแม้ทั้งหมด ยกเว้นวิตกกับวิจาร (อภิ.วิ.อ. ๑๕๕, อภิ.ปญฺจ.อ. ๓๕๘)
- สังขารยมกมีโครงสร้างการดำเนินเนื้อหาประกอบด้วยนัยและวารอันเป็นวิธีการจำแนก แจกแจงองค์ธรรมด้วยวิธีการยมกเหมือนกับขันธยมกทุกประการ ต่างแต่เนื้อหาเท่านั้น
จบ ปริญญาวาร