ธาตุยมก

อฏฺฐารส ธาตุโย จกฺขุธาตุ โสตธาตุ ฆานธาตุ ชิวฺหาธาตุ กายธาตุ รูปธาตุ สทฺทธาตุ คนฺธธาตุ รสธาตุ โผฏฺฐพฺพธาตุ จกฺขุวิญฺญาณธาตุ โสตวิญฺญาณธาตุ ฆานวิญฺญาณธาตุ ชิวฺหาวิญฺญาณธาตุ กายวิญฺญาณธาตุ มโนธาตุ มโนวิญฺญาณธาตุ ธมฺมธาตุ ฯ

ธาตุ ๑๘ คือ

๑. จักขุธาตุ

๒. โสตธาตุ

๓. ฆานธาตุ

๔. ชิวหาธาตุ

๕. กายธาตุ

๖. รูปธาตุ

๗. สัททธาตุ

๘. คันธธาตุ

๙. รสธาตุ

๑๐. โผฏฐัพพธาตุ

๑๑. จักขุวิญญาญธาตุ

๑๒. โสตวิญญาณธาตุ

๑๓. ฆานวิญญาณธาตุ

๑๔. ชิวหาวิญญาณธาตุ

๑๕. กายวิญญาณธาตุ

๑๖. มโนธาตุ

๑๗. มโนวิญญาณธาตุ

๑๘. ธัมมธาตุ

อุทฺเทสวาโร

จกฺขุ จกฺขุธาตุ จกฺขุธาตุ จกฺขุ ฯ โสตํ โสตธาตุ โสตธาตุ โสตํ ฯเปฯ จกฺขุวิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณธาตุ จกฺขุวิญฺญาณธาตุ จกฺขุวิญฺญาณํ ฯเปฯ มโน มโนธาตุ มโนธาตุ มโน ฯ มโนวิญฺญาณํ มโนวิญฺญาณธาตุ มโนวิญฺญาณธาตุ มโนวิญฺญาณํ ฯ ธมฺโม ธมฺมธาตุ ธมฺมธาตุ ธมฺโม ฯ

อุทเทสวาร

จักขุ คือ จักขุธาตุหรือ จักขุธาตุ คือจักขุหรือ?

โสต คือโสตธาตุหรือ โสตธาตุ คือโสตหรือ ฯลฯ.

จักขุ คือ จักขุวิญญาณธาตุหรือ จักขุวิญญาณธาตุ คือจักขุวิญญาณหรือ ฯลฯ.

มโน คือมโนวิญญาณธาตุหรือ มโนธาตุ คือมโนหรือ?

มโนวิญญาณ คือมโนวิญญาณธาตุหรือ มโนวิญญาณธาตุ คือมโนวิญญาณหรือ?

ธรรม คือธัมมธาตุหรือ ธัมมธาตุ คือธรรมหรือ?

น จกฺขุ น จกฺขุธาตุ น จกฺขุธาตุ น จกฺขุ ฯ น โสตํ น โสตธาตุ น โสตธาตุ น โสตํ ฯเปฯ น จกฺขุวิญฺญาณํ น จกฺขุวิญฺญาณธาตุ น จกฺขุวิญฺญาณธาตุ น จกฺขุวิญฺญาณํ ฯเปฯ น มโน น มโนธาตุ น มโนธาตุ น มโน ฯ น มโนวิญฺญาณํ น มโนวิญฺญาณธาตุ น มโนวิญฺญาณธาตุ น มโนวิญฺญาณํ ฯ น ธมฺโม น ธมฺมธาตุ น ธมฺมธาตุ น ธมฺโม ฯ

ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่จักขุธาตุหรือ ไม่ใช่จักขุธาตุ ไม่ใช่จักขุหรือ?

ไม่ใช่โสต ไม่ใช่โสตธาตุหรือ ไม่ใช่โสตธาตุ ไม่ใช่โสตหรือ ฯลฯ?

ไม่ใช่จักขุวิญญาณ ไม่ใช่จักขุวิญญาณธาตุหรือ ไม่ใช่จักขุวิญญาณธาตุ ไม่ใช่จักขุวิญญาณหรือ?

ไม่ใช่มโน ไม่ใช่มโนธาตุหรือ ไม่ใช่มโนธาตุ ไม่ใช่มโนหรือ?

ไม่ใช่มโนวิญญาณ ไม่ใช่มโนวิญญาณธาตุหรือ ไม่ใช่มโนวิญญาณธาตุ ไม่ใช่มโนวิญญาณหรือ?

ไม่ใช่ธรรม ไม่ใช่ธัมมธาตุหรือ ไม่ใช่ธัมมธาตุ ไม่ใช่ธรรมหรือ?

จกฺขุ จกฺขุธาตุ ธาตู โสตธาตุ ฯเปฯ จกฺขุ จกฺขุธาตุ ธาตู ธมฺมธาตุ ฯ ยถา อายตนยมเก จกฺกํ พนฺธิตํ เอวมิธ จกฺกํ พนฺธิตพฺพํ ฯ

จักขุ คือจักขุธาตุหรือ ธาตุ คือโสตธาตุหรือ ฯลฯ

จักขุ คือจักขุธาตุ ธาตุเป็นธัมมธาตุหรือ?

จักรอันได้ผูกไว้แล้วในอายตนยมก ฉันใด จักรในธาตุยมกนี้ก็พึงผูกฉันนั้น.

น จกฺขุ น จกฺขุธาตุ น ธาตู น โสตธาตุ ฯ น จกฺขุ น จกฺขุธาตุ น ธาตู น ฆานธาตุ ฯเปฯ น จกฺขุ น จกฺขุธาตุ น ธาตู น ธมฺมธาตุ ฯเปฯ น ธมฺโม น ธมฺมาตุ น ธาตู น จกฺขุธาตุ ฯเปฯ น ธมฺโม น ธมฺมธาตุ น ธาตู น มโนวิญฺญาณธาตุ ฯ จกฺกํ พนฺธิตพฺพํ ฯ

________________

ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่จักขุธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่โสตธาตุหรือ?

ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่จักขุธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่ฆานธาตุหรือ ฯลฯ?

ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่จักขุธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่ธัมมธาตุหรือ ฯลฯ?

ไม่ใช่ธรรม ไม่ใช่ธัมมธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่จักขุธาตุหรือ ฯลฯ?

ไม่ใช่ธรรม ไม่ใช่ธัมมธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่มโนวิญญาณธาตุหรือ?

พึงผูกจักรนัย

จกฺขุ ธาตุ ธาตู จกฺขุ ฯ โสตํ ธาตุ ธาตู โสตํ ฯ ฆานํ ชิวฺหา กาโย รูปํ สทฺโท คนฺโธ รโส โผฏฺฐพฺโพ ฯ จกฺขุวิญฺญาณํ ธาตุ ธาตู จกฺขุวิญฺญาณํ ฯ โสตวิญฺญาณํ ธาตุ ธาตู โสตวิญฺญาณํ ฯ ฆานวิญฺญาณํ ชิวฺหาวิญฺญาณํ กายวิญฺญาณํ ฯ มโน ธาตุ ธาตู มโน ฯ มโนวิญฺญาณํ ธาตุ ธาตู มโนวิญฺญาณํ ฯ ธมฺโม ธาตุ ธาตู ธมฺโม ฯ

จักขุ คือธาตุหรือ ธาตุ คือจักขุหรือ?

โสต คือธาตุหรือ ธาตุ คือโสตหรือ?

ฆานะ ชิวหา กายะ รูปะ สัททะ คันธะ รสะ โผฏฐัพพะ.

จักขุวิญญาณ คือธาตุหรือ ธาตุ คือจักขุวิญญาณหรือ?

โสตวิญญาณ คือธาตุหรือ ธาตุ คือโสตวิญญาณหรือ?

ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ.

มโน คือธาตุหรือ ธาตุ คือมโนหรือ?

มโนวิญญาณ คือธาตุหรือ ธาตุ คือมโนวิญญาณหรือ?

ธรรม คือธาตุหรือ ธาตุ คือธรรมหรือ.

น จกฺขุ น ธาตุ น ธาตู น จกฺขุ ฯ น โสตํ น ธาตุ น ธาตู น โสตํ ฯ น ฆานํ น ชิวฺหา น กาโย น รูปํ น สทฺโท น คนฺโธ น รโส น โผฏฺฐพฺโพ ฯ น จกฺขุวิญฺญาณํ น ธาตุ น ธาตู น จกฺขุวิญฺญาณํ ฯ น โสตวิญฺญาณํ น ฆานวิญฺญาณํ น ชิวฺหาวิญฺญาณํ ฯ น กายวิญฺญาณํ น ธาตุ น ธาตู น กายวิญฺญาณํ ฯ น มโน น ธาตุ น ธาตู น มโน ฯ น มโนวิญฺญาณํ น ธาตุ น ธาตู น มโนวิญฺญาณํ ฯ น ธมฺโม น ธาตุ น ธาตู น ธมฺโม ฯ

___________

ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่จักขุหรือ?

ไม่ใช่โสต ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่โสตหรือ?

ไม่ใช่ฆานะ ไม่ใช่ชิวหา ไม่ใช่กายะ ไม่ใช่รูปะ ไม่ใช่สัททะ ไม่ใช่คันธะไม่ใช่รสะ ไม่ใช่โผฏฐัพพะ.

ไม่ใช่จักขุวิญญาณ ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่จักขุวิญญาณหรือ?

ไม่ใช่โสตวิญญาณ ไม่ใช่ฆานวิญญาณ ไม่ใช่ชิวหาวิญญาณ.

ไม่ใช่กายวิญญาณ ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่กายวิญญาณหรือ?

ไม่ใช่มโน ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่มโนหรือ?

ไม่ใช่มโนวิญญาณ ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่มโนวิญญาณหรือ?

ไม่ใช่ธรรม ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่ธรรมหรือ?

จกฺขุ ธาตุ ธาตู โสตํ ฯเปฯ จกฺขุ ธาตุ ธาตู ธมฺโม ฯเปฯ ธมฺโม ธาตุ ธาตู จกฺขุ ฯเปฯ ธมฺโม ธาตุ ธาตู มโนวิญฺญาณํ ฯ จกฺกํ พนฺธิตพฺพํ ฯ

จักขุ คือธาตุหรือ ธาตุ คือโสตหรือ ฯลฯ?

จักขุ คือธาตุหรือ ธาตุ คือธรรมหรือ ฯลฯ.

ธรรม คือธาตุหรือ ธาตุ คือจักขุหรือ ฯลฯ.

ธรรม คือธาตุหรือ ธาตุ คือมโนวิญญาณหรือ?

พึงผูกจักรนัย.

น จกฺขุ น ธาตุ น ธาตู น โสตํ ฯ น จกฺขุ น ธาตุ น ธาตู น ฆานํ ฯเปฯ น จกฺขุ น ธาตุ น ธาตู น ธมฺโม ฯเปฯ น ธมฺโม น ธาตุ น ธาตู น จกฺขุ ฯเปฯ น ธมฺโม น ธาตุ น ธาตู น มโนวิญฺญาณํ ฯ จกฺกํ พนฺธิตพฺพํ ฯ

อุทฺเทสวาโร ฯ

ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่โสตหรือ?

ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่ฆานะหรือ ฯลฯ?

ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่ธรรมหรือ ฯลฯ?

ไม่ใช่ธรรม ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่จักขุหรือ ฯลฯ?

ไม่ใช่ธรรม ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่มโนวิญญาณหรือ?

พึงผูกจักรนัย.

อุทเทสวาร จบ.

จกฺขุ จกฺขุธาตูติ: ทิพฺพจกฺขุ ปญฺญาจกฺขุ จกฺขุ น จกฺขุธาตุ จกฺขุธาตุ จกฺขุ เจว จกฺขุธาตุ จ ฯ จกฺขุธาตุ จกฺขูติ: อามนฺตา ฯ โสตํ โสตธาตูติ: ทิพฺพโสตํ ตณฺหาโสตํ โสตํ น โสตธาตุ โสตธาตุ โสตญฺเจว โสตธาตุ จ ฯ โสตธาตุ โสตนฺติ: อามนฺตา ฯ ฆานํ ฆานธาตูติ: อามนฺตา ฯ ฆานธาตุ ฆานนฺติ: อามนฺตา ฯ ชิวฺหาปิ ฆานธาตุสทิสา ฯ กาโย กายธาตูติ: กายธาตต ฐเปตฺวา อวเสโส กาโย กาโย น กายธาตุ กายธาตุ กาโย เจว กายธาตุ จ ฯ กายธาตุ กาโยติ: อามนฺตา ฯ รูปํ รูปธาตูติ: รูปธาตต ฐเปตฺวา อวเสสํ รูปํ รูปํ น รูปธาตุ รูปธาตุ รูปญฺเจว รูปธาตุ จ ฯ รูปธาตุ รูปนฺติ: อามนฺตา ฯ สทฺโท ฆานสทิโส ฯ คนฺโธ คนฺธธาตูติ: สีลคนฺโธ สมาธิคนฺโธ ปญฺญาคนฺโธ คนฺโธ น คนฺธธาตุ คนฺธธาตุ คนฺโธ เจว คนฺธธาตุ จ ฯ

คนฺธธาตุ คนฺโธติ: อามนฺตา ฯ รโส รสธาตูติ: อตฺถรโส ธมฺมรโส วิมุตฺติรโส รโส น รสธาตุ รสธาตุ รโส เจว รสธาตุ จ ฯ รสธาตุ รโสติ: อามนฺตา ฯ โผฏฺฐพฺโพ ฆานสทิโส ฯ จกฺขุวิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณธาตูติ: อามนฺตา ฯ จกฺขุวิญฺญาณธาตุ จกฺขุวิญฺญาณนฺติ: อามนฺตา ฯ โสตวิญฺญาณํ ฯเปฯ ฆานวิญฺญาณํ ชิวฺหาวิญฺญาณํ กายวิญฺญาณํ ฯ มโน มโนธาตูติ: มโนธาตต ฐเปตฺวา อวเสโส มโน มโน น มโนธาตุ มโนธาตุ มโน เจว มโนธาตุ จ ฯ มโนธาตุ มโนติ: อามนฺตา ฯ มโนวิญฺญาณํ มโนวิญฺญาณธาตูติ: อามนฺตา ฯ มโนวิญฺญาณธาตุ มโนวิญฺญาณนฺติ: อามนฺตา ฯ ธมฺโม ธมฺมธาตูติ: ธมฺมธาตต ฐเปตฺวา อวเสโส ธมฺโม ธมฺโม น ธมฺมธาตุ ธมฺมธาตุ ธมฺโม เจว ธมฺมธาตุ จ ฯ ธมฺมธาตุ ธมฺโมติ: อามนฺตา ฯ

จักขุ คือจักขุธาตุหรือ?

ทิพพจักขุ ปัญญาจักขุ เรียกว่า จักขุ ไม่ใช่จักขุธาตุ จักขุธาตุ เรียกว่า จักขุด้วยเรียกว่า จักขุธาตุด้วย.

จักขุธาตุ คือจักขุหรือ?

ถูกแล้ว.

โสต คือโสตธาตุหรือ?

ทิพพโสต ตัณหาโสต เรียกว่า โสต ไม่ใช่โสตธาตุ โสตธาตุ เรียกว่า โสตด้วยเรียกว่า โสตธาตุด้วย.

โสตธาตุ คือโสตหรือ?

ถูกแล้ว.

ฆานะ คือฆานธาตุหรือ?

ถูกแล้ว.

ฆานธาตุ คือฆานะหรือ?

ถูกแล้ว.

แม้ชิวหา ก็เช่นเดียวกับฆานธาตุ.

กาย คือกายธาตุหรือ?

เว้นจากกายธาตุเสียแล้ว กายที่เหลือเรียกว่า กาย ไม่ใช่กายธาตุ กายธาตุ เรียกว่ากายด้วย เรียกว่า กายธาตุด้วย.

กายธาตุ คือกายหรือ?

ถูกแล้ว.

รูป คือรูปธาตุหรือ?

เว้นรูปธาตุเสีย รูปที่เหลือเรียกว่า รูป ไม่ใช่รูปธาตุ รูปธาตุ เรียกว่า รูปด้วยเรียกว่า รูปธาตุด้วย.

รูปธาตุ คือรูปหรือ?

ถูกแล้ว.

สัททะก็เช่นเดียวกับฆานะ.

คันธะ คือคันธธาตุหรือ?

ศีลคันธะ สมาธิคันธะ ปัญญาคันธะ เรียกว่า คันธะ ไม่ใช่คันธธาตุ คันธธาตุเรียกว่า คันธะด้วย เรียกว่า คันธธาตุด้วย.

คันธธาตุ คือคันธะหรือ?

ถูกแล้ว.

รส คือรสธาตุหรือ?

อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรส เรียกว่า รส ไม่ใช่รสธาตุ รสธาตุ เรียกว่า รสด้วยเรียกว่า รสธาตุด้วย.

รสธาตุ คือรสหรือ?

ถูกแล้ว.

โผฏฐัพพะก็เช่นเดียวกับฆานะ.

จักขุวิญญาณ คือจักขุวิญญาณธาตุหรือ?

ถูกแล้ว.

จักขุวิญญาณธาตุ คือจักขุวิญญาณหรือ?

ถูกแล้ว.

โสตวิญญาณ ฯลฯ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ.

มโน คือมโนธาตุหรือ?

เว้นมโนธาตุเสียแล้ว มโนที่เหลือ เรียกว่า มโน ไม่ใช่มโนธาตุ มโนธาตุ เรียกว่ามโนด้วย เรียกว่า มโนธาตุด้วย.

มโนธาตุ คือมโนหรือ?

ถูกแล้ว.

มโนวิญญาณ คือมโนวิญญาณหรือ?

ถูกแล้ว.

มโนวิญญาณธาตุ คือมโนวิญญาณหรือ?

ถูกแล้ว.

ธรรม คือธัมมธาตุหรือ?

เว้นธัมมธาตุเสียแล้ว ธรรมที่เหลือ เรียกว่า ธรรม ไม่ใช่ธัมมธาตุ ธัมมธาตุ เรียกว่าธรรมด้วย เรียกว่า ธัมมธาตุด้วย.

ธัมมธาตุ คือธรรมหรือ?

ถูกแล้ว.

น จกฺขุ น จกฺขุธาตูติ: อามนฺตา ฯ น จกฺขุธาตุ น จกฺขูติ: ทิพฺพจกฺขุ ปญฺญาจกฺขุ น จกฺขุธาตุ จกฺขุ จกฺขุญฺจ จกฺขุธาตุญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสํ น เจว จกฺขุ น จ จกฺขุธาตุ ฯ น โสตํ น โสตธาตูติ: อามนฺตา ฯ น โสตธาตุ น โสตนฺติ: ทิพฺพโสตํ ตณฺหาโสตํ น โสตธาตุ โสตํ โสตญฺจ โสตธาตุญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสํ น เจว โสตํ น จ โสตธาตุ ฯ น ฆานํ น ฆานธาตูติ: อามนฺตา ฯ น ฆานธาตุ น ฆานนฺติ: อามนฺตา ฯ ยํ สํขิตฺตํ อุภโต อามนฺตา ฯ น ชิวฺหา ฯเปฯ น กาโย น กายธาตูติ: อามนฺตา ฯ น กายธาตุ น กาโยติ: กายธาตต ฐเปตฺวา อวเสโส กาโย น กายธาตุ กาโย กายญฺจ กายธาตุญฺจ ฐเปตฺวา อวเสโส น เจว กาโย น จ กายธาตุ ฯ น รูปํ น รูปธาตูติ: อามนฺตา ฯ

น รูปธาตุ นรูปนฺติ: รูปธาตต ฐเปตฺวา อวเสสํ รูปํ น รูปธาตุ รูปํ รูปญฺจ รูปธาตุญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสํ น เจว รูปํ น จ รูปธาตุ ฯ น สทฺโท ฯเปฯ น คนฺโธ นคนธธาตูติ: อามนฺตา ฯ น คนฺธธาตุ น คนฺโธติ: สีลคนฺโธ สมาธิคนฺโธ ปญฺญาคนฺโธ น คนฺธธาตุ คนฺโธ คนฺธญฺจ คนฺธธาตุญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสา น เจว คนฺโธ น จ คนฺธธาตุ ฯ น รโส น รสธาตูติ: อามนฺตา ฯ น รสธาตุ น รโสติ: อตฺถรโส ธมฺมรโส วิมุตฺติรโส น รสธาตุ รโส รสญฺจ รสธาตุญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสา น เจว รโส น จ รสธาตุ ฯ น โผฏฺฐพฺโพ ฯเปฯ น จกฺขุวิญฺญาณํ น จกฺขุวิญฺญาณธาตูติ: อามนฺตา ฯ น จกฺขุวิญฺญาณธาตุ น จกฺขุวิญฺญาณนฺติ: อามนฺตา ฯ น โสตวิญฺญาณํ น ฆานวิญฺญาณํ น ชิวฺหาวิญฺญาณํ น กายวิญฺญาณํ ฯ น มโนธาตูติ: อามนฺตา ฯ

น มโนธาตุ น มโนติ: มโนธาตุํ ฐเปตฺวา อวเสโส มโน น มโนธาตุ มโน มนญฺจ มโนธาตุญฺจ ฐเปตฺวา อวเสโส น เจว มโน น จ มโนธาตุ ฯ น มโนวิญฺญาณํ น มโนวิญฺญาณธาตูติ: อามนฺตา ฯ น มโนวิญฺญาณธาตุ น มโน วิญฺญาณนฺติ: อามนฺตา ฯ น ธมฺโม น ธมฺมธาตูติ: อามนฺตา ฯ น ธมฺมธาตุ น ธมฺโมติ: ธมฺมธาตต ฐเปตฺวา อวเสโส ธมฺโม น ธมฺมธาตุ ธมฺโม ธมฺมญฺจ ธมฺมธาตุญฺจ ฐเปตฺวา อวเสโส น เจว ธมฺโม น จ ธมฺมธาตุ ฯ

___________

ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่จักขุธาตุหรือ?

ถูกแล้ว.

ไม่ใช่จักขุธาตุ ไม่ใช่จักขุหรือ?

ทิพพจักขุ ปัญญาจักขุ ไม่ใช่จักขุธาตุ เรียกว่า จักขุ เว้นจักขุและจักขุธาตุเสียแล้วธาตุที่เหลือไม่ใช่จักขุ และไม่ใช่จักขุธาตุ.

ไม่ใช่โสต ไม่ใช่โสตธาตุหรือ?

ถูกแล้ว.

ไม่ใช่โสตธาตุ ไม่ใช่โสตหรือ?

ทิพพโสต ตัณหาโสต ไม่ใช่โสตธาตุ เรียกว่า โสต เว้นโสตและโสตธาตุเสียแล้วธาตุที่เหลือไม่ใช่โสต และไม่ใช่โสตธาตุ.

ไม่ใช่ฆานะ ไม่ใช่ฆานธาตุหรือ?

ถูกแล้ว.

ไม่ใช่ฆานธาตุ ไม่ใช่ฆานะหรือ?

ถูกแล้ว.

ท่านย่อคำว่า อามนฺตา ไว้ทั้งสองส่วน.

ไม่ใช่ชิวหา ฯลฯ ไม่ใช่กาย ไม่ใช่กายธาตุหรือ?

ถูกแล้ว.

ไม่ใช่กายธาตุ ไม่ใช่กายหรือ?

เว้นกายธาตุเสียแล้ว กายที่เหลือ ไม่ใช่กายธาตุ เรียกว่า กาย เว้นกายและกายธาตุเสียแล้ว กายที่เหลือไม่เรียกว่า กาย และไม่เรียกว่า กายธาตุ.

ไม่ใช่รูป ไม่ใช่รูปธาตุหรือ?

ถูกแล้ว.

ไม่ใช่รูปธาตุ ไม่ใช่รูปหรือ?

เว้นรูปธาตุเสียแล้ว รูปที่เหลือ ไม่เรียกว่า รูปธาตุ เรียกว่า รูป เว้นรูปและรูปธาตุเสียแล้ว รูปที่เหลือ ไม่เรียกว่า รูป และไม่เรียกว่า รูปธาตุ.

ไม่ใช่สัททะ ฯลฯ ไม่ใช่คันธะ ไม่ใช่คันธธาตุหรือ?

ถูกแล้ว.

ไม่ใช่คันธธาตุ ไม่ใช่คันธะหรือ?

ศีลคันธะ สมาธิคันธะ ปัญญาคันธะ ไม่ใช่คันธธาตุ เรียกว่า คันธะ เว้นคันธะและคันธธาตุเสียแล้ว คันธะที่เหลือไม่เรียกว่า คันธะ และไม่เรียกว่า คันธธาตุ.

ไม่ใช่รส ไม่ใช่รสธาตุหรือ?

ถูกแล้ว.

ไม่ใช่รสธาตุ ไม่ใช่รสหรือ?

อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรส ไม่ใช่รสธาตุ เรียกว่า รส เว้นรสและรสธาตุเสียแล้วรสที่เหลือไม่เรียกว่า รส และไม่เรียกว่ารสธาตุ.

ไม่ใช่โผฏฐัพพะ ฯลฯ ไม่ใช่จักขุวิญญาณ ไม่ใช่จักขุวิญญาณธาตุหรือ?

ถูกแล้ว.

ไม่ใช่จักขุวิญญาณธาตุ ไม่ใช่จักขุวิญญาณหรือ?

ถูกแล้ว.

ไม่ใช่โสตวิญญาณ ไม่ใช่ฆานวิญญาณ ไม่ใช่ชิวหาวิญญาณ ไม่ใช่กายวิญญาณ.

ถูกแล้ว.

ไม่ใช่มโน ไม่ใช่มโนธาตุหรือ?

ถูกแล้ว.

ไม่ใช่มโนธาตุ ไม่ใช่มโนหรือ?

เว้นมโนธาตุเสียแล้ว มโนที่เหลือ ไม่ใช่มโนธาตุ เรียกว่า มโน เว้นมโนและมโนธาตุเสียแล้ว มโนที่เหลือไม่เรียกว่า มโน และไม่เรียกว่า มโนธาตุ.

ไม่ใช่มโนวิญญาณ ไม่ใช่มโนวิญญาณธาตุหรือ?

ถูกแล้ว.

ไม่ใช่มโนวิญญาณธาตุ ไม่ใช่มโนวิญญาณหรือ?

ถูกแล้ว.

ไม่ใช่ธรรม ไม่ใช่ธัมมธาตุหรือ?

ถูกแล้ว.

ไม่ใช่ธัมมธาตุ ไม่ใช่ธรรมหรือ?

เว้นธรรมธาตุเสียแล้ว ธรรมที่เหลือไม่เรียกว่า ธัมมธาตุ เรียกว่าธรรม เว้นธรรมและธัมมธาตุเสียแล้ว ธรรมที่เหลือ ไม่เรียกว่า ธรรม และไม่เรียกว่า ธัมมธาตุ.

จกฺขุ จกฺขุธาตูติ: ทิพฺพจกฺขุ ปญฺญาจกฺขุ จกฺขุ น จกฺขุธาตุ จกฺขุธาตุ จกฺขุ เจว จกฺขุธาตุ จ ฯ ธาตู โสตธาตูติ: โสตธาตุ ธาตุ เจว โสตธาตุ จ อวเสสา ธาตู ธาตู น โสตธาตุ ฯ จกฺขุ จกฺขุธาตูติ: ทิพฺพจกฺขุ ปญฺญาจกฺขุ จกฺขุ น จกฺขุธาตุ จกฺขุธาตุ จกฺขุ เจว จกฺขุธาตุ จ ฯ ธาตู ฆานธาตุ ฯเปฯ ธาตู ธมฺมธาตูติ: ธมฺมธาตุ เจว ธมฺมธาตุ จ อวเสสา ธาตู ธาตู น ธมฺมธาตุ ฯ ยถา อายตนยมเก ปณฺณตฺติ เอวํ ธาตุยมเกปิ ปณฺณตฺติ ฯ จกฺกํ พนฺธิตพฺพํ ฯ

ปทโสธนมูลจักกวาร

จักขุ คือ จักขุธาตุหรือ?

ทิพพจักขุ ปัญญาจักขุ เรียกว่า จักขุ ไม่ใช่จักขุธาตุ จักขุธาตุ เรียกว่าจักขุด้วยเรียกว่าจักขุธาตุด้วย.

ธาตุ คือ โสตธาตุหรือ?

โสตธาตุ เรียกว่า ธาตุด้วย เรียกว่า โสตธาตุด้วย ธาตุที่เหลือ เรียกว่า ธาตุ ไม่ใช่โสตธาตุ.

จักขุ คือ จักขุธาตุหรือ?

ทิพพจักขุ ปัญญาจักขุ เรียกว่า จักขุ ไม่ใช่จักขุธาตุ จักขุธาตุเรียกว่า จักขุด้วยเรียกว่าจักขุธาตุด้วย.

ธาตุ คือ ฆานธาตุหรือ ฯลฯ?

ธาตุ คือ ธัมมธาตุหรือ?

ธัมมธาตุ เรียกว่าธาตุด้วย เรียกว่า ธัมมธาตุด้วย ธาตุที่เหลือ เรียกว่า ธาตุ ไม่ใช่ธัมมธาตุ.

ปัณณัตติวารในอายตนยมกฉันใด ปัณณัตติวารในธาตุยมกก็ฉันนั้น.

พึงผูกจักรนัย.

น จกฺขุ น จกฺขุธาตูติ: อามนฺตา ฯ น ธาตู น โสตธาตูติ: อามนฺตา ฯ น จกฺขุ น จกฺขุธาตูติ: อามนฺตา ฯ น ธาตู น ฆานธาตุ ฯเปฯ น ธาตู น ธมฺมธาตูติ: อามนฺตา ฯ จกฺกํ พนฺธิตพฺพํ ฯ สพฺเพ อามนฺตา อุภโตปิ เสเสปิ ฯ

ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่จักขุธาตุหรือ?

ถูกแล้ว.

ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่โสตธาตุหรือ?

ถูกแล้ว.

ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่จักขุธาตุหรือ?

ถูกแล้ว.

ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่ฆานธาตุหรือ ฯลฯ?

ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่ธัมมธาตุหรือ?

ถูกแล้ว.

พึงผูกจักรนัย ทั้งหมดใช้คำตอบว่า อามนฺตา ทั้งสองส่วน แม้ในธาตุที่เหลือ.

จกฺขุ ธาตูติ: อามนฺตา ฯ ธาตู จกฺขุธาตูติ: จกฺขุธาตุ ธาตุ เจว จกฺขุธาตุ จ อวเสสา ธาตู ธาตู น จกฺขุธาตุ ฯ โสตํ ธาตูติ: อามนฺตา ฯเปฯ ฆานํ ชิวฺหา กาโย รูปํ สทฺโท คนฺโธ รโส โผฏฺฐพฺโพ ฯ จกฺขุวิญฺญาณํ ธาตูติ: อามนฺตา ฯ ธาตู จกฺขุวิญฺญาณธาตูติ: จกฺขุวิญฺญาณธาตุ ธาตุ เจว จกฺขุวิญฺญาณธาตุ จ อวเสสา ธาตู น จกฺขุวิญฺญาณธาตุ ฯ โสตวิญฺญาณํ ฆานวิญฺญาณํ ชิวฺหาวิญฺญาณํ กายวิญฺญาณํ ฯ มโน ธาตูติ: อามนฺตา ฯ ธาตู มโนธาตูติ: มโนธาตุ ธาตุ เจว มโนธาตุ จ อวเสสา ธาตู ธาตู น มโนธาตุ ฯ มโนวิญฺญาณํ ธาตูติ: อามนฺตา ฯ ธาตู มโนวิญฺญาณธาตูติ: มโนวิญฺญาณธาตุ ธาตุ เจว มโนวิญฺญาณธาตุ จ อวเสสา ธาตู ธาตู น มโนวิญฺญาณธาตุ ฯ ธมฺโม ธาตูติ: อามนฺตา ฯ ธาตู ธมฺมธาตูติ: ธมฺมธาตุ ธาตุ เจว ธมฺมธาตุ จ อวเสสา ธาตู ธาตู น ธมฺมธาตุ ฯ

สุทธธาตุวาร

จักขุ คือธาตุหรือ?

ถูกแล้ว.

ธาตุ คือจักขุธาตุหรือ?

จักขุธาตุ เรียกว่า ธาตุด้วย เรียกว่า จักขุธาตุด้วย ธาตุที่เหลือ เรียกว่าธาตุ ไม่ใช่จักขุธาตุ.

โสต คือธาตุหรือ?

ถูกแล้ว ฯลฯ.

ฆานะ ชิวหา กายะ รูปะ สัททะ คันธะ รสะ โผฏฐัพพะ.

จักขุวิญญาณ คือธาตุหรือ?

ถูกแล้ว.

ธาตุ คือจักขุวิญญาณธาตุหรือ?

จักขุวิญญาณธาตุ เรียกว่า ธาตุด้วย เรียกว่า จักขุวิญญาณธาตุด้วย ธาตุที่เหลือไม่ใช่จักขุวิญญาณธาตุ.

โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ

มโน คือธาตุหรือ?

ถูกแล้ว.

ธาตุ คือมโนธาตุหรือ?

มโนธาตุ เรียกว่า ธาตุด้วย เรียกว่า มโนธาตุด้วย ธาตุที่เหลือ เรียกว่า ธาตุ ไม่ใช่มโนธาตุ.

มโนวิญญาณ คือธาตุหรือ?

ถูกแล้ว.

ธาตุ คือมโนวิญญาณธาตุหรือ?

มโนวิญญาณธาตุ เรียกว่า ธาตุด้วย เรียกว่า มโนวิญญาณธาตุด้วย ธาตุที่เหลือเรียกว่า ธาตุ ไม่ใช่มโนวิญญาณธาตุ.

ธรรม คือธาตุหรือ?

ถูกแล้ว.

ธาตุ คือธัมมธาตุหรือ?

ธัมมธาตุ เรียกว่า ธาตุด้วย เรียกว่า ธัมมธาตุด้วย ธาตุที่เหลือ เรียกว่า ธาตุไม่ใช่ธัมมธาตุ.

น จกฺขุ น ธาตูติ: จกฺขุํ ฐเปตฺวา อวเสสา ธาตู น จกฺขุ ธาตุ จกฺขุญฺจ ธาตุญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสา น เจว จกฺขุ น จ ธาตุ ฯ น ธาตู น จกฺขุธาตูติ: อามนฺตา ฯ น โสตํ น ธาตูติ: โสตํ ฐเปตฺวา ฯเปฯ ฆานํ ฐเปตฺวา ชิวฺหํ ฐเปตฺวา ฯเปฯ น กาโย น ธาตูติ: อามนฺตา ฯ น ธาตู น กายธาตูติ: อามนฺตา ฯ น รูปํ น ธาตูติ: รูปํ ฐเปตฺวา ฯเปฯ สทฺทํ คนฺธํ รสํ โผฏฺฐพฺพํ จกฺขุวิญฺญาณํ โสตวิญฺญาณํ ฆานวิญฺญาณํ ชิวฺหาวิญฺญาณํ กาย- วิญฺญาณํ มนํ มโนวิญฺญาณํ ฐเปตฺวา ฯเปฯ น ธมฺโม น ธาตูติ: อามนฺตา ฯ น ธาตู น ธมฺมธาตูติ: อามนฺตา ฯ

___________

ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่ธาตุหรือ?

เว้นจักขุเสียแล้ว ธาตุที่เหลือ ไม่ใช่จักขุ เป็นแต่ธาตุ เว้นจักขุและธาตุเสียแล้ว ธาตุที่เหลือ ไม่ใช่จักขุ และไม่ใช่ธาตุ.

ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่จักขุธาตุหรือ?

ถูกแล้ว.

ไม่ใช่โสต ไม่ใช่ธาตุหรือ?

เว้นโสตเสียแล้ว ฯลฯ เว้นฆานะเสียแล้ว เว้นชิวหาเสียแล้ว ฯลฯ

ไม่ใช่กาย ไม่ใช่ธาตุหรือ?

ถูกแล้ว.

ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่กายธาตุหรือ?

ถูกแล้ว.

ไม่ใช่รูป ไม่ใช่ธาตุหรือ?

เว้นรูปเสียแล้ว ฯลฯ เว้นสัททะ คันธะ รสะ โผฏฐัพพะ จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ มนะ มโนวิญญาณเสียแล้ว ฯลฯ.

ไม่ใช่ธรรม ไม่ใช่ธาตุหรือ?

ถูกแล้ว.

ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่ธัมมธาตุหรือ?

จกฺขุ ธาตูติ: อามนฺตา ฯ ธาตู โสตธาตูติ: โสตธาตุ ธาตุ เจว โสตธาตุ จ อวเสสา ธาตู ธาตู น โสตธาตุ ฯ จกฺขุ ธาตูติ: อามนฺตา ฯ ธาตู ฆานธาตุ ฯเปฯ ธาตู ธมฺมธาตูติ: ธมฺมธาตุ ธาตุ เจว ธมฺมธาตุ จ อวเสสา ธาตู ธาตู น ธมฺมธาตุ ฯ จกฺกํ พนฺธิตพฺพํ ฯ

สุทธธาตุมูลจักกวาร

จักขุ คือธาตุหรือ?

ถูกแล้ว.

ธาตุ คือโสตธาตุหรือ?

โสตธาตุ เรียกว่า ธาตุด้วย เรียกว่า โสตธาตุด้วย ธาตุที่เหลือ เรียกว่า ธาตุไม่ใช่โสตธาตุ.

จักขุ คือธาตุหรือ?

ถูกแล้ว.

ธาตุ คือฆานธาตุหรือ ฯลฯ?

ธาตุ คือธัมมธาตุหรือ?

ธัมมธาตุ เรียกว่า ธาตุด้วย เรียกว่า ธัมมธาตุด้วย ธาตุที่เหลือ เรียกว่า ธาตุไม่ใช่ธัมมธาตุ.

พึงผูกจักรนัย.

น จกฺขุ น ธาตูติ: จกฺขุํ ฐเปตฺวา อวเสสา ธาตู น จกฺขุ ธาตุ จกฺขุญฺจ ธาตุญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสา น เจว จกฺขุ น จ ธาตุ ฯ น ธาตู น โสตธาตูติ: อามนฺตา ฯ น จกฺขุ น ธาตูติ: จกฺขุํ ฐเปตฺวา อวเสสา น จกฺขุ ธาตุ จกฺขุญฺจ ธาตุญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสา น เจว จกฺขุ น จ ธาตุ ฯ น ธาตุ น ฆานธาตุ ฯเปฯ น ธาตู น ธมฺมธาตูติ: อามนฺตา ฯเปฯ น ธมฺโม น ธาตูติ: อามนฺตา ฯ น ธาตู น จกฺขุธาตูติ: อามนฺตา ฯ น ธมฺโม น ธาตูติ: อามนฺตา ฯ น ธาตู น โสตธาตุ ฯเปฯ น ธาตู น มโนวิญฺญาณธาตูติ: อามนฺตา ฯ จกฺกํ พนฺธิตพฺพํ ฯ ยถา อายตนยมกสฺส ปณฺณตฺติ เอวํ ธาตุยมกสฺส ปณฺณตฺติ วิตฺถาเรตพฺพา ฯ

ปณฺณตฺติวาโร ฯ

ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่ธาตุหรือ?

เว้นจักขุเสียแล้ว ธาตุที่เหลือไม่ใช่จักขุ เป็นแต่ธาตุ เว้นจักขุและธาตุเสียแล้ว ธรรมที่เหลือ ไม่ใช่จักขุและไม่ใช่ธาตุ.

ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่โสตธาตุหรือ?

ถูกแล้ว.

ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่ธาตุหรือ?

เว้นจักขุเสียแล้ว ธาตุที่เหลือ ไม่ใช่จักขุ เป็นแก่ธาตุ เว้นจักขุและธาตุเสียแล้ว ธรรมที่เหลือ ไม่ใช่จักขุ และไม่ใช่ธาตุ.

ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่ฆานธาตุหรือ ฯลฯ?

ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่ธัมมธาตุหรือ?

ถูกแล้ว ฯลฯ.

ไม่ใช่ธรรม ไม่ใช่ธาตุหรือ?

ถูกแล้ว.

ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่จักขุธาตุหรือ?

ถูกแล้ว.

ไม่ใช่ธรรม ไม่ใช่ธาตุหรือ?

ถูกแล้ว.

ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่โสตธาตุหรือ ฯลฯ?

ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่มโนวิญญาณธาตุหรือ?

ถูกแล้ว.

พึงผูกจักรนัย.

ปัณณัตติวารแห่งอายตนยมก ฉันใด ปัณณัตติวารแห่งธาตุยมกพึงให้พิสดาร ฉันนั้น.

ปัณณัตติวาร จบ.

ยสฺส จกฺขุธาตุ อุปฺปชฺชติ ตสฺส โสตธาตุ อุปฺปชฺชตีติ: สจกฺขุกานํ อโสตกานํ อุปปชฺชนฺตานํ เตสํ จกฺขุธาตุ อุปฺปชฺชติ โน จ เตสํ โสตธาตุ อุปฺปชฺชติ สจกฺขุกานํ สโสตกานํ อุปปชฺชนฺตานํ เตสํ จกฺขุธาตุ จ อุปฺปชฺชติ โสตธาตุ จ อุปฺปชฺชติ ฯ ยสฺส วา ปน โสตธาตุ อุปฺปชฺชติ ตสฺส จกฺขุธาตุ อุปฺปชฺชตีติ: สโสตกานํ อจกฺขุกานํ อุปปชฺชนฺตานํ เตสํ โสตธาตุ อุปฺปชฺชติ โน จ เตสํ จกฺขุธาตุ อุปฺปชฺชติ สโสตกานํ สจกฺขุกานํ อุปปชฺชนฺตานํ เตสํ โสตธาตุ จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุธาตุ จ อุปฺปชฺชติ ฯ

จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ใด โสตธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์นั้นหรือ?

จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น ซึ่งมีจักขุ ไม่มีโสต ที่กำลังเกิดขึ้นอยู่ แต่โสตธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นก็หาไม่ จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้น และโสตธาตุก็ย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น ซึ่งมีจักขุ มีโสต ที่กำลังเกิดขึ้นอยู่.

หรือว่า โสตธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ใด จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์นั้น.

โสตธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น ซึ่งมีโสต ไม่มีจักขุ ที่กำลังเกิดขึ้นอยู่ แต่จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นก็หาไม่ โสตธาตุย่อมเกิดขึ้น และจักขุธาตุก็ย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น ซึ่งมีโสต มีจักขุ ที่กำลังเกิดขึ้นอยู่.

ยสฺส จกฺขุธาตุ อุปฺปชฺชติ ตสฺส ฆานธาตุ อุปฺปชฺชตีติ: สจกฺขุกานํ อฆานกานํ อุปปชฺชนฺตานํ เตสํ จกฺขุธาตุ อุปฺปชฺชติ โน จ เตสํ ฆานธาตุ อุปฺปชฺชติ สจกฺขุกานํ สฆานกานํ อุปปชฺชนฺตานํ เตสํ จกฺขุธาตุ จ อุปฺปชฺชติ ฆานธาตุ จ อุปฺปชฺชติ ฯ ยสฺส วา ปน ฆานธาตุ อุปฺปชฺชติ ตสฺส จกฺขุธาตุ อุปฺปชฺชตีติ: สฆานกานํ อจกฺขุกานํ อุปปชฺชนฺตานํ เตสํ ฆานธาตุ อุปฺปชฺชติ โน จ เตสํ จกฺขุธาตุ อุปฺปชฺชติ สฆานกานํ สจกฺขุกานํ อุปปชฺชนฺตานํ เตสํ ฆานธาตุ จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุธาตุ จ อุปฺปชฺชติ ฯ

จักธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ใด ฆานธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์นั้นหรือ?

จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น ซึ่งมีจักขุ ไม่มีฆานะ ที่กำลังเกิดขึ้นอยู่ แต่ฆานธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นก็หาไม่ จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้น และฆานธาตุก็ย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น ซึ่งมีจักขุ มีฆานะ ที่กำลังเกิดขึ้นอยู่.

หรือว่า ฆานธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ใด จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์นั้น.

ฆานธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น ซึ่งมีฆานะ ไม่มีจักขุ ที่กำลังเกิดขึ้นอยู่ แต่จักขุธาตุย่อมแก่สัตว์เหล่านั้นก็หาไม่ ฆานธาตุย่อมเกิดขึ้น และจักขุธาตุก็ย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นซึ่งมีฆานะ มีจักขุ ที่กำลังเกิดขึ้นอยู่.

ยสฺส จกฺขุธาตุ อุปฺปชฺชติ ตสฺส รูปธาตุ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ ยสฺส วา ปน รูปธาตุ อุปฺปชฺชติ ตสฺส จกฺขุธาตุ อุปฺปชฺชตีติ: สรูปกานํ อจกฺขุกานํ อุปปชฺชนฺตานํ เตสํ รูปธาตุ อุปฺปชฺชติ โน จ เตสํ จกฺขุธาตุ อุปฺปชฺชติ สรูปกานํ สจกฺขุกานํ อุปปชฺชนฺตานํ เตสํ รูปธาตุ จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุธาตุ จ อุปฺปชฺชติ ฯ

จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ใด รูปธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์นั้นหรือ?

ถูกแล้ว.

หรือว่า รูปธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ใด จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์นั้น.

รูปธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น ซึ่งมีรูป ไม่มีจักขุ ที่กำลังเกิดขึ้นอยู่ แต่จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นก็หาไม่ รูปธาตุย่อมเกิดขึ้น และจักขุธาตุก็ย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น ซึ่งมีรูป มีจักขุ ที่กำลังเกิดขึ้นอยู่.

ยสฺส จกฺขุธาตุ อุปฺปชฺชติ ตสฺส มโนวิญฺญาณธาตุ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ ยสฺส วา ปน มโนวิญฺญาณธาตุ อุปฺปชฺชติ ตสฺส จกฺขุธาตุ อุปฺปชฺชตีติ: สจิตฺตกานํ อจกฺขุกานํ อุปปชฺชนฺตานํ เตสํ มโนวิญฺญาณธาตุ อุปฺปชฺชติ โน จ เตสํ จกฺขุธาตุ อุปฺปชฺชติ สจิตฺตกานํ สจกฺขุกานํ อุปปชฺชนฺตานํ เตสํ มโนวิญฺญาณธาตุ จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุธาตุ จ อุปฺปชฺชติ ฯ

จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ใด มโนวิญญาณธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์นั้น

หรือ?

ถูกแล้ว.

หรือว่า มโนวิญญาณธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ใด จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์นั้น.

มโนวิญญาณธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น ซึ่งมีจิต ไม่มีจักขุ ที่กำลังเกิดขึ้นอยู่แต่จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นก็หาไม่ มโนวิญญาณธาตุย่อมเกิดขึ้น และจักขุธาตุก็ย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น ซึ่งมีจิต มีจักขุ ที่กำลังเกิดขึ้นอยู่.

ยสฺส จกฺขุธาตุ อุปฺปชฺชติ ตสฺส ธมฺมธาตุ อุปฺปชฺชตีติ: อามนฺตา ฯ ยสฺส วา ปน ธมฺมธาตุ อุปฺปชฺชติ ตสฺส จกฺขุธาตุ อุปฺปชฺชตีติ: อจกฺขุกานํ อุปปชฺชนฺตานํ เตสํ ธมฺมธาตุ อุปฺปชฺชติ โน จ เตสํ จกฺขุธาตุ อุปฺปชฺชติ สจกฺขุกานํ อุปปชฺชนฺตานํ เตสํ ธมฺมธาตุ จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุธาตุ จ อุปฺปชฺชติ ฯ ยถา อายตนยมกํ วิภตฺตํ เอวํ ธาตุยมกมฺปิ วิภชิตพฺพํ สทิสํ กาตพฺพํ ฯ

จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ใด ธัมมธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์นั้นหรือ?

ถูกแล้ว.

หรือว่า ธัมมธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ใด จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์นั้น.

ธัมมธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น ซึ่งไม่มีจักขุ ที่กำลังเกิดขึ้นอยู่ แต่จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นก็หาไม่ ธัมมธาตุย่อมเกิดขึ้น และจักขุธาตุก็ย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นซึ่งมีจักขุ ที่กำลังเกิดขึ้นอยู่.

อายตนะยมกท่านจำแนกไว้ ฉันใด แม้ธาตุยมก ก็พึงจำแนก ฉันนั้น พึงกระทำให้เหมือนกัน.

โย จกฺขุธาตต ปริชานาติ โส โสตธาตต ปริชานาตีติ:

อามนฺตา ฯเปฯ

ธาตุยมกํ ปริปุณฺณํ เปยฺยาเลน ฯ

ธาตุยมกํ นิฏฺฐิตํ ฯ

________________

สจฺจยมกํ

ปณฺณตฺติวาโร

จตฺตาริ สจฺจานิ

ทุกฺขสจฺจํ สมุทยสจฺจํ นิโรธสจฺจํ มคฺคสจฺจํ ฯ

บุคคลใดย่อมกำหนดรู้ซึ่งจักขุธาตุ บุคคลนั้นย่อมกำหนดรู้ซึ่งโสตธาตุหรือ?

ถูกแล้ว ฯลฯ.

ธาตุยมก จบบริบูรณ์โดยเปยยาล.

ธาตุยมก จบ.