ปริญญาวาร เล่ม ๓๘

ปริญญาวาระ

ปัจจุปปันนวาระ อนุโลม

ทุกขสัจจมูล

ทุกขสัจจมูละ สมุทยสัจจมูลี :-

[๑๐๑๗] บุคคลใดกำลังรู้แจ้งทุกขสัจจะ, บุคคลนั้นกำลังละสมุทยสัจจะ ใช่ไหม ?

ใช่.

ก็หรือว่า บุคคลใดกำลังละสมุทยสัจจะ, บุคคลนั้นกำลังรู้แจ้งทุกขสัจจะ ใช่ไหม ?

ใช่.

จบ ทุกขสัจจมูละ สมุทยสัจจมูลี

ทุกขสัจจมูล จบ

ปัจจุปันนวาระ อนุโลม จบ

ปัจจุปปันนวาระ ปัจจนิก

ทุกขสัจจมูล

ทุกขสัจจมูละ สมุทยสัจจมูลี :-

บุคคลใดไม่ใช่กำลังรู้แจ้งทุกขสัจจะ, บุคคลนั้นไม่ใช่กำลังละสมุทยสัจจะ ใช่ไหม ?

ใช่.

ก็หรือว่า บุคคลใดไม่ใช่กำลังละสมุทยสัจจะ บุคคลนั้นไม่ใช่กำลังรู้แจ้งทุกขสัจจะ ใช่ไหม ?

ใช่.

จบ ทุกขสัจจมูละ สมุทยสัจจมูลี

ทุกขสัจจมูล จบ

ปัจจุปปันนวาระ ปัจจนิก จบ

อตีตวาระ อนุโลม

ทุกขสัจจมูล

ทุกขสัจจมูละ สมุทยสัจจมูลี :-

[๑๐๑๘] บุคคลใดเคยรู้แจ้งทุกขสัจจะ, บุคคลนั้นเคยละสมุทยสัจจะ ใช่ไหม?

ใช่.

ก็หรือว่า บุคคลใดเคยละสมุทยสัจจะ, บุคคลนั้นเคยรู้แจ้งทุกขสัจจะ ใช่ไหม ?

ใช่.

จบ ทุกขสัจจมูละ สมุทยสัจจมูลี

ทุกขสัจจมูล จบ

อตีตวาระ อนุโลม จบ

อตีตวาระ ปัจจนิก

ทุกขสัจจมูล

ทุกขสัจจมูละ สมุทยสัจจมูลี :-

บุคคลใดไม่ใช่เคยรู้แจ้งทุกขสัจจะ, บุคคลนั้นไม่ใช่เคยละสมุทยสัจจะ ใช่ไหม ?

ใช่.

ก็หรือว่า บุคคลใดไม่ใช่เคยละสมุทยสัจจะ, บุคคลนั้นไม่ใช่เคยรู้แจ้งทุกขสัจจะ ใช่ไหม ?

ใช่.

จบ ทุกขสัจจมูละ สมุทยสัจจะมูลี

ทุกขสัจจมูล จบ

อตีตวาระ ปัจจนิก จบ

อนาคตวาระ อนุโลม

ทุกขสัจจมูล

ทุกขสัจจมูละ สมุทยสัจจมูลี :-

[๑๐๑๙] บุคคลใดจักรู้แจ้งทุกขสัจจะ, บุคคลนั้นจักละสมุทย-สัจจะ ใช่ไหม?

ใช่.

ก็หรือว่า บุคคลใดจักละสมุทยสัจจะ, บุคคลนั้นจักรู้แจ้งทุกขสัจจะ ใช่ไหม ?

ใช่.

จบ ทุกขสัจจมูละ สมุทยสัจจมูลี

ทุกขสัจจมูล จบ

อนาคตวาระ อนุโลม จบ

อนาคตวาระ ปัจจนิก

ทุกขสัจจมูล

ทุกขสัจจมูละ สมุทยสัจจมูลี :-

บุคคลใดไม่ใช่จักรู้แจ้งทุกขสัจจะ, บุคคลนั้นไม่ใช่จักละสมุทย-สัจจะ ใช่ไหม ?

ใช่.

ก็หรือว่า บุคคลใดไม่ใช่จักละสมุทยสัจจะ, บุคคลนั้นไม่ใช่จักรู้แจ้งทุกขสัจจะ ใช่ไหม ?

ใช่.

จบ ทุกขสัจจมูละ สมุทยสัจจมูลี

ทุกขสัจจมูล จบ

อนาคตวาระ ปัจจนิก จบ

ปัจจุปปันนาตีตวาระ อนุโลม

ทุกขสัจจมูล

ทุกขสัจจมูละ สมุทยสัจจมูลี :-

[๑๐๒๐] บุคคลใดกำลังรู้แจ้งทุกขสัจจะ, บุคคลนั้นเคยละสมุทยสัจจะ ใช่ไหม ?

ไม่ใช่.

ก็หรือว่า บุคคลใดเคยละสมุทยสัจจะ, บุคคลนั้นกำลังรู้แจ้งทุกขสัจจะ ใช่ไหม ?

ไม่ใช่.

จบ ทุกขสัจจมูละ สมุทยสัจจมูลี

ทุกขสัจจมูล จบ

ปัจจุปปันนาตีตวาระ อนุโลม จบ

ปัจจุปปันนาตีตวาระ ปัจจนิก

ทุกขสัจจมูล

ทุกขสัจจมูละ สมุทยสัจจมูลี :-

บุคคลใดไม่ใช่กำลังรู้แจ้งทุกขสัจจะ, บุคคลนั้นไม่ใช่เคยละสมุทยสัจจะ ใช่ไหม ?

พระอรหันต์ไม่ใช่กำลังรู้แจ้งทุกขสัจจะ แต่เคยละสมุทยสัจจะ,ยกเว้นอรหัตมรรคบุคคลและพระอรหันต์เสียแล้ว บุคคลที่เหลือนอกนั้นไม่ใช่กำลังแจ้งทุกขสัจจะและไม่เคยละสมุทยสัจจะ.

ก็หรือว่า บุคคลใดไม่ใช่เคยละสมุทยสัจจะ, บุคคลนั้นไม่ใช่กำลังรู้แจ้งทุกขสัจจะ ใช่ไหม ?

อรหัตมรรคบุคคลไม่เคยละสมุทยสัจจะ แต่กำลังรู้แจ้งทุกข-สัจจะ, ยกเว้นอรหัตมรรคบุคคลและพระอรหันต์เสียแล้ว บุคคลที่เหลือนอกนั้นไม่เคยละสมุทยสัจจะและไม่ใช่กำลังรู้แจ้งทุกขสัจจะ.

จบ ทุกขสัจจมูละ สมุทยสัจจมูลี

ทุกขสัจจมูล จบ

ปัจจุปปันนาตีตวาระ ปัจจนิก จบ

ปัจจุปปันนานาคตวาระ อนุโลม

ทุกขสัจจมูล

ทุกขสัจจมูละ สมุทยสัจจมูลี :-

[๑๐๒๑] บุคคลใดกำลังรู้แจ้งทุกขสัจจะ, บุคคลนั้นจักละสมุทยสัจจะ ใช่ไหม ?

ไม่ใช่.

ก็หรือว่า บุคคลใดจักละสมุทยสัจจะ, บุคคลนั้นกำลังรู้แจ้งทุกขสัจจะ ใช่ไหม ?

ไม่ใช่.

จบ ทุกขสัจจมูละ สมุทยสัจจมูลี

ทุกขสัจจมูล จบ

ปัจจุปปันนานาคตวาระ อนุโลม จบ

ปัจจุปปันนานาคตวาระ ปัจจนิก

ทุกขสัจจมูล

ทุกขสัจจมูละ สมุทยสัจจมูลี :-

บุคคลใดไม่ใช่กำลังรู้แจ้งทุกขสัจจะ, บุคคลนั้นไม่ใช่จักละสมุทยสัจจะ ใช่ไหม ?

บุคคลเหล่าใดจะได้มรรค บุคคลเหล่านั้นไม่ใช่กำลังรู้แจ้งทุกข-สัจจะ แต่จักละสมุทยสัจจะ, พระอรหันต์ทั้งหลายก็ดี ปุถุชนเหล่าใดจะไม่ได้มรรค ปุถุชนเหล่านั้นก็ดี ไม่ใช่กำลังรู้แจ้งทุกขสัจจะ และจักไม่ละสมุทยสัจจะ.

ก็หรือว่า บุคคลใดไม่ใช่จักละสมุทยสัจจะ, บุคคลนั้นไม่ใช่กำลังรู้แจ้งทุกขสัจจะ ใช่ไหม ?

พระอรหัตมรรคบุคคลจักไม่ละสมุทยสัจจะ, แต่กำลังรู้แจ้งทุกข์สัจจะ, พระอรหันต์ทั้งหลายก็ดี ปุถุชนเหล่าใดจะไม่ได้มรรค ปุถุชนเหล่านั้นก็ดี จักไม่ละสมุทยสัจจะ และไม่ใช่กำลังรู้แจ้งทุกขสัจจะ.

จบ ทุกขสัจจมูละ สมุทยสัจจะมูลี

ทุกขสัจจมูล จบ

ปัจจุปปันนานาคตวาระ ปัจจนิก จบ

อตีตานาคตวาระ อนุโลม

ทุกขสัจจมูล

ทุกขสัจจมูละ สมุทยสัจจมูลี :-

[๑๐๒๒] บุคคลใดเคยรู้แจ้งทุกขสัจจะ, บุคคลนั้นจักละสมุทยสัจจะ ใช่ไหม ?

ไม่ใช่.

ก็หรือว่า บุคคลใดจักละสมุทยสัจจะ, บุคคลนั้นรู้เคยแจ้งทุกขสัจจะ ใช่ไหม ?

ไม่ใช่.

จบ ทุกขสัจจมูละ สมุทยสัจจมูลี

ทุกขสัจจมูล จบ

อตีตานาคตวาระ อนุโลม จบ

อตีตานาคตวาระ ปัจจนิก

ทุกขสัจจมูล

ทุกขสัจจมูละ สมุทยสัจจมูลี :-

บุคคลใดไม่ใช่เคยรู้แจ้งทุกขสัจจะ, บุคคลนั้นไม่ใช่จักละสมุทย-สัจจะ ใช่ไหม ?

บุคคลเหล่าใดจะได้มรรค บุคคลเหล่านั้นไม่ใช่เคยรู้แจ้งทุกข-สัจจะ แต่จักละสมุทยสัจจะ, อรหัตมรรคบุคคลก็ดี ปุถุชนเหล่าใดจะไม่ได้มรรค ปุถุชนเหล่านั้นก็ดี ไม่ใช่เคยรู้แจ้งทุกขสัจจะ และไม่ใช่จักละสมุทยสัจจะ.

ก็หรือว่า บุคคลใดไม่ใช่จักละสมุทยสัจจะ, บุคคลนั้นไม่ใช่เคยรู้แจ้งทุกขสัจจะ ใช่ไหม ?

พระอรหันต์ไม่ใช่จักละสมุทยสัจจะ แต่เคยรู้แจ้งทุกขสัจจะ,อรหัตมรรคบุคคลก็ดี ปุถุชนเหล่าใดจะไม่ได้มรรค ปุถุชนเหล่านั้นก็ดีไม่ใช่จักละสมุทยสัจจะ และไม่ใช่เคยรู้แจ้งทุกขสัจจะ.

จบ ทุกขสัจจมูละ สมุทยสัจจมูลี

ทุกขสัจจมูล จบ

อตีตานาคตวาระ ปัจจนิก จบ

ปริญญาวาระ จบ

สัจจยมกที่ ๕ จบ

อรรถกถาสัจยมก

การพรรณนาสัจจยมกที่ท่านรวบรวมแสดงไว้แล้วในลำดับธาตุ

ยมก ด้วยอำนาจสัจจะในธรรมมีกุศลเป็นต้น ที่ท่านแสดงไว้แล้วในมูลยมกเหล่านั้นนั้นเที่ยว ย่อมมีในบัดนี้. พึงทราบมหาวาระ ๓ มีปัณณัตติวาระเป็นต้น และประเภทแห่งวาระที่เหลือมีอันตรวาระเป็นต้นตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ในธาตุยมกแม้นั้น. แต่ในปัณณัตติวาระในสัจจยมกนี้ ด้วยอำนาจสัจจะ ๔ พึงทราบการนับยมกในวาระทั้งหลาย๔ เหล่านี้ คือปทโสธนวาระ ปทโสธนมูลจักกวาระ สุทธสัจจวาระสุทธสัจจมูลจักกวาระ. แต่ในปัณณัตติวารนิทเทส พึงทราบเตภูมิกธรรมที่หลุดพ้นดีแล้วจากทุกขเวทนาและตัณหา ด้วยคำว่าอวเสสํ ทุกฺขสจฺจํ. ประเภทแห่งกามาวจรกุศลเป็นต้นที่ท่านแสดงไว้แล้วในสัจจวิภังค์ว่า อวเสโส สมุทโย ดังนี้ ย่อมเป็นปัจจัยแห่งทุกขสัจจะ. สองบทว่า อวเสโส นิโรโธ ได้แก่ ตทังคนิโรธ วิก-ขัมภนนิโรธ สมุจเฉทนิโรธ ปฏิปัสสัทธินิโรธ และขณภังคนิโรธ.

สองบทว่า อวเสโส มคฺโค ความว่าก็มรรคมีองค์ ๕ ย่อมมีในสมัยนั้นแล. มรรคมีอาทิอย่างนี้ คือ อัฏฐังคิกมรรค มิจฉามรรค ชังฆมรรคสกฏมรรค.

ก็ในปวัตติวาระ ในอนุโลมนัยแห่งปุคคลวาระ ในปัจจุบันกาลนี้ทุกขสัจจมูล ๓ สมุทยสัจจมูล ๒ นิโรธสัจจมูล ๑ รวมเป็นยมก ๖

อย่าง ด้วยอำนาจพระบาลี เพราะถือเอาสัจจะที่ได้อยู่และไม่ได้อยู่ว่าทุกขสัจจะย่อมเกิดแก่สัตว์ใด สมุทยสัจจะย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์นั้น ก็หรือว่า สมุทยสัจจะย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ใด ทุกขสัจจะย่อมเกิดขึ้นเก่สัตว์นั้นดังนี้. ในสัจจะทั้งหลายเหล่านั้น เพราะความเกิดและความดับย่อมไม่สมควรแก่นิโรธ ฉะนั้น ยมกทั้งหลาย ๓ คือ ยมกอันเป็นมูลแห่งทุกขสัจจะ ๒ กับด้วยสมุทยสัจจะ และมัคคสัจจะ ยมกอันเป็นมูลแห่งสมุทยสัจจะ ๑ กับด้วยมัคคสัจจะ จึงมาแล้ว. ในปฏิโลมนัยแห่งปุคคลวาระนั้นบ้าง ในโอกาสวาระเป็นต้นบ้าง ก็นัยนี้นั่นเทียว. พึงทราบการนับยมก ด้วยอำนาจยมก ๓ อย่าง ๆ ในวาระทั้งหมดเหล่านี้ด้วยประการอย่างนี้.

ก็ในอรรถวินิจฉัย พึงทราบลักษณะในสัจจยมกนี้ดังต่อไปนี้. ก็ในปวัตติวาระแห่งสัจจยมกนี้ ใคร ๆ ย่อมไม่ได้นิโรธสัจจะก่อนนั่นเทียว.

แต่ในวาระทั้งหลาย ๓ ที่เหลือ สมุทยสัจจะและมัคคสัจจะ บุคคลย่อมได้ในปวัตติกาลโดยส่วนเดียวนั่นเทียว. ทุกขสัจจะ บุคคลย่อมได้ในจตุและปฏิสนธิบ้าง ในปวัตติกาลบ้าง. แต่กาล ๓ มีปัจจุบันกาลเป็นต้นบุคคลย่อมได้ แม้ในจุติและปฏิสนธิบ้าง ในปวัตติกาลบ้าง. บุคคลย่อมได้สัจจะใด ๆ ในสัจจยมกนี้ พึงทราบอรรถวินิจฉัยด้วยอำนาจแห่งสัจจะนั้น ๆ ด้วยประการอย่างนี้.

พึงทราบนัยมุขในสัจจยมกนั้นดังต่อไปนี้. สองบทว่า สพฺเพสํอุปปชฺชนฺตานํ ความว่า โดยที่สุด แม้แก่ชั้นสุทธาวาส. ก็เทวดาชั้นสุทธาวาส แม้เหล่านั้น ย่อมเกิดด้วยทุกขสัจจะนั่นเทียว. คำนี้ว่าตณฺหาวิปฺปยุตฺตจิตฺตสฺส ท่านกล่าวไว้แล้วเพื่อแสดงการอุบัติแห่งส่วนหนึ่งในทุกขสัจจะและสมุทยสัจจะ. เพราะฉะนั้น คำนั้นพึงถือเอาด้วยอำนาจปัญจโวการภพนั่นเทียว. แต่ในจตุโวการภพ คำนี้ว่า สัจจะแม้อย่างหนึ่ง ย่อมไม่เกิดขึ้นในอุปปาทักขณะของผลสมาบัติ จิตที่สัมปยุตด้วยตัณหา ดังนี้ บัณฑิตไม่ควรถือเอาในสัจจยมกนี้. สองบทว่า เตสํทุกฺขสจฺจญฺจ ความว่า

ชื่อว่า ทุกขสัจจะที่เหลือ เว้นตัณหาเสียย่อมมีในขณะนั้น คำนั้นท่านกล่าวหมายเอาทุกขสัจจะนั้น. แม้ในอุป-ปาทขณะแห่งมรรค ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. แต่ในสัจจยมกนั้นรูปนั่นเทียว ชื่อว่า ทุกขสัจจะ ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยมรรคที่เหลือเป็นธรรมที่พ้นดีแล้วจากสัจจะ. เพราะเหตุนั้นนั่นแล ท่านจึงกล่าวแล้วว่า มรรคสัจจะย่อมเกิดขึ้นแก่ชนเหล่านั้น ในอุปปาทักขณะแห่งมรรคในอรูป แต่ทุกขสัจจะย่อมไม่เกิดขึ้นแก่ชนเหล่านั้น. พึงทราบโอกาสด้วยอำนาจขณะในสัจจยมกนี้อย่างนี้ว่า ในขณะแห่งการอุบัตินั้นและในขณะแห่งการอุบัติขึ้นของจิตที่วิปปยุตด้วยตัณหาของชนเหล่านั้นว่า ในอุปปาทขณะแห่งจิตที่วิปปยุตด้วยตัณหาที่เป็นไปของผู้เกิดอยู่ทั้งหมด ในอุปปาทขณะของผู้เกิดอยู่ทั้งหมดเหล่านั้น. ในสัจจะที่มีรูป

อย่างนั้น แม้เหล่าอื่น ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. บทว่า อนภิสเมตาวีนํได้แก่ สัตว์ผู้ไม่บรรลุอภิสมัย กล่าวคือจตุสัจจปฏิเวธ คือการแทงตลอดสัจจะ ๔. บทว่า อภิสเมตาวีนํ ได้แก่ อภิสมิตสัจจะ คือสัจจะที่สงบยิ่ง. พึงทราบอรรถวินิจฉัยในบททั้งปวง โดยนัยมุขนี้.

ก็ในปริญญวาระ บุคคลย่อมได้ปริญญา ๓ คือ ญาตปริญญาตีรณปริญญา ปหานปริญญา. ก็เพราะชื่อว่า ปริญญา ย่อมไม่มีในโลกุตรธรรมทั้งหลาย ฉะนั้น สัจจะ ๒ ท่านจึงถือเอาแล้วในสัจจ-ยมกนี้. คำว่า ทุกขสจฺจํ ปริชานาติ ในสัจจยมกนั้น ท่านกล่าวไว้แล้วด้วยอำนาจญาตปริญญา และตีรณปริญญา. คำว่า สมุทยสจฺจํปชหติ ท่านกล่าวไว้แล้วด้วยอำนาจญาตปริญญา และปหานปริญญา,พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงด้วยอำนาจแห่งปริญญาทั้งหลายเหล่านี้ด้วยประการฉะนี้แล.

อรรถกถาสัจจยมก จบ

สังขารยมกที่ ๖

ปัณณัตติวาระ

[๑๐๒๓] สังขาร ๓ คือ กายสังขาร วจีสังขาร จิตตสังขาร.

ลมอัสสาสะและปัสสาสะ ชื่อว่า กายสังขาร

วิตกและวิจาร ชื่อว่า วจีสังขาร

สัญญาและเวทนา ชื่อว่า จิตตสังขาร ธรรมที่สัมปยุตด้วยจิตแม้ทั้งหมด ( เว้นวิตกและวิจาร ) ชื่อว่า จิตตสังขาร.

อุทเทสวาระ

ปทโสธนวาระ อนุโลม

[๑๐๒๔] ธรรมที่ชื่อว่ากาย ชื่อว่ากายสังขาร ใช่ไหม ?

ธรรมที่ชื่อว่ากายสังขาร ชื่อว่ากาย ใช่ไหม ?