อุปาทวาร เล่ม ๓๘

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่จักขุธาตุหรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธัมมะไมใช่ธาตุหรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่โสตธาตุหรือ ? ...

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่มโนวิญญาณธาตุหรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

(พึงผูกจักกนัย)

(ปัณณัตติวารแห่งอายตนยมก ฉันใด ปัณณัตติวารแห่งธาตุยมกพึงให้พิสดาร ฉันนั้น)

จบ ปัณณัตตินิทเทสวาร

๒. ปวัตติวาร ๑. อุปปาทวาร

๑. ปัจจุปปันนวาร

อนุโลมบุคคล

{๘๑๑} [๑๘] อนุ. จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด โสตธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ ?

วิ. จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นผู้มีจักขุ ไม่มีโสตะซึ่งกำลังเกิดอยู่ แต่โสตธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นก็หาไม่ จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นและโสตธาตุก็ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นผู้มีจักขุ มีโสตะซึ่งกำลังเกิดอยู่ปฏิ. หรือว่าโสตธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น ?

วิ. โสตธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นผู้มีโสตะ ไม่มีจักขุซึ่งกำลังเกิดอยู่ แต่จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นก็หาไม่ โสตธาตุย่อมเกิดขึ้นและจักขุธาตุก็ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นผู้มีโสตะ มีจักขุซึ่งกำลังเกิดอยู่{๘๑๒} อนุ. จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด ฆานธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ ?

วิ. จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นผู้มีจักขุไม่มีฆานะซึ่งกำลังเกิดอยู่ แต่ฆานธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นก็หาไม่ จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นและฆานธาตุก็ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นผู้มีจักขุ มีฆานะซึ่งกำลังเกิดอยู่ปฏิ. หรือว่าฆานธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น ?

วิ. ฆานธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นผู้มีฆานะไม่มีจักขุซึ่งกำลังเกิดอยู่ แต่จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นก็หาไม่ ฆานธาตุย่อมเกิดขึ้นและจักขุธาตุก็ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นผู้มีฆานะ มีจักขุซึ่งกำลังเกิดอยู่{๘๑๓} อนุ. จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด รูปธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ.?

วิ. ถูกแล้ว

ปฏิ. หรือว่ารูปธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น ?

วิ. รูปธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นผู้มีรูป ไม่มีจักขุซึ่งกำลังเกิดอยู่ แต่จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นก็หาไม่ รูปธาตุย่อมเกิดขึ้นและจักขุธาตุก็ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นผู้มีรูป มีจักขุซึ่งกำลังเกิดอยู่{๘๑๔} อนุ. จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด มโนวิญญาณธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

ปฏิ. หรือว่ามโนวิญญาณธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น ?

วิ. มโนวิญญาณธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นซึ่งไม่มีจิต ไม่มีจักขุซึ่งกำลังเกิดอยู่ แต่จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นก็หาไม่ มโนวิญญาณธาตุย่อมเกิดขึ้นและจักขุธาตุก็ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นผู้มีจิตมีจักขุซึ่งกำลังเกิดอยู่{๘๑๕} อนุ. จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด ธัมมธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ ?

วิ. ถูกแล้ว

ปฏิ. หรือว่าธัมมธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นวิ. ธัมมธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นผู้ไม่มีจักขุซึ่งกำลังเกิดอยู่ แต่จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นก็หาไม่ ธัมมธาตุย่อมเกิดขึ้นและจักขุธาตุก็ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นผู้มีจักขุซึ่งกำลังเกิดอยู่(อายตนยมกท่านจำแนกไว้ ฉันใด แม้ธาตุยมกก็พึงจำแนก ฉันนั้น พึงทำให้เหมือนกัน)

๓. ปริญญาวาร

{๘๑๖} [๑๙] อนุ. บุคคลใดย่อมกำหนดรู้จักขุธาตุ บุคคลนั้นย่อมกำหนดรู้โสตธาตุ หรือ ?

วิ. ถูกแล้ว ...

(จบ ธาตุยมก บริบูรณ์โดยไปยาล การละข้อความ)

จบ พระบาลีธาตุยมก

-----

พระบาลีอภิธรรมปิฎก

สัจจยมก

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

๑. ปัณณัตติวารอุทเทส

[๑] สัจจะ ๔ คือ

๑. ทุกขสัจ สภาวะที่เป็นจริงคือทุกข์

๒. สมุทยสัจ สภาวะที่เป็นจริงคือเหตุให้เกิดทุกข์

๓. นิโรธสัจ สภาวะที่เป็นจริงคือความดับทุกข์

๔. มัคคสัจ สภาวะที่เป็นจริงคือข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์