พระอภิธรรมปิฎก ยมก · ธาตุยมก
นิทเทสวาร เล่ม ๓๘
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๘๐๓–๘๑๐ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๒/๔ ในธาตุยมกมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระอภิธรรมปิฎก ยมก ธาตุยมก นิทเทสวาร (ฉบับหลวง เล่ม ๓๘ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๘ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๘๒ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๘)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๘ หน้า ๓๘๙–๔๐๐
{๘๐๒} [๙] สภาวธรรมที่ไม่ใช่จักขุไม่ใช่ธาตุหรือ ? สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่โสตะหรือ ?
สภาวธรรมที่ไม่ใช่จักขุไม่ใช่ธาตุหรือ ? สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่ฆานะหรือ ? ...
สภาวธรรมที่ไม่ใช่จักขุไม่ใช่ธาตุหรือ ? สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่ธัมมะหรือ ? ...
สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธัมมะไม่ใช่ธาตุหรือ ? สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่จักขุหรือ ? ...
สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธัมมะไม่ใช่ธาตุหรือ ? สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่มโนวิญญาณหรือ ?
(พึงผูกจักกนัย)
จบ ปัณณัตติอุทเทสวาร
๑. ปัณณัตติวารนิทเทส
๑. ปทโสธนวาร
อนุโลม
{๘๐๓} [๑๐] อนุโลมปุจฉา จักขุคือจักขุธาตุหรือ ?
วิสัชนา ทิพพจักขุ ปัญญาจักขุเรียกว่าจักขุ แต่ไม่ใช่จักขุธาตุ จักขุธาตุเป็นจักขุด้วย เป็นจักขุธาตุด้วยปฏิโลมปุจฉา จักขุธาตุคือจักขุหรือ ?
วิ.ถูกแล้ว
อนุ. โสตะคือโสตธาตุหรือ ?
วิ. ทิพพโสตะ ตัณหาโสตะเรียกว่าโสตะ แต่ไม่ใช่โสตธาตุ โสตธาตุเป็นโสตะด้วย เป็นโสตธาตุด้วยปฏิ. โสตธาตุคือโสตะหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
อนุ. ฆานะคือฆานธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปฏิ. ฆานธาตุคือฆานะหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
(แม้ชิวหาก็เช่นเดียวกับฆานธาตุ)
อนุ. กายคือกายธาตุหรือ ?
วิ. เว้นกายธาตุเสียแล้ว กายที่เหลือเรียกว่ากาย แต่ไม่ใช่กายธาตุ กายธาตุเป็นกายด้วย เป็นกายธาตุด้วยปฏิ. กายธาตุคือกายหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
อนุ. รูปคือรูปธาตุหรือ ?
วิ. เว้นรูปธาตุเสียแล้ว รูปที่เหลือเรียกว่ารูป แต่ไม่ใช่รูปธาตุ รูปธาตุเป็นรูปด้วย เป็นรูปธาตุด้วยปฏิ. รูปธาตุคือรูปหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
(สัททะก็เช่นเดียวกับฆานะ)
อนุ. คันธะคือคันธธาตุหรือ ?
วิ. กลิ่นศีล กลิ่นสมาธิ กลิ่นปัญญาเรียกว่าคันธะ แต่ไม่ใช่คันธธาตุ คันธธาตุเป็นคันธะด้วย เป็นคันธธาตุด้วยปฏิ. คันธธาตุคือคันธะหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
อนุ. รสคือรสธาตุหรือ ?
วิ. อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรสเรียกว่ารส แต่ไม่ใช่รสธาตุ รสธาตุเป็นรสด้วย เป็นรสธาตุด้วยปฏิ. รสธาตุคือรสหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
(โผฏฐัพพะก็เช่นเดียวกับฆานะ)
อนุ. จักขุวิญญาณคือจักขุวิญญาณธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปฏิ. จักขุวิญญาณธาตุคือจักขุวิญญาณหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
อนุ. โสตวิญญาณ ... ฆานวิญญาณ ... ชิวหาวิญญาณ ... กายวิญญาณ ...
อนุ. มโนคือมโนธาตุหรือ ?
วิ. เว้นมโนธาตุเสียแล้ว มโนที่เหลือเรียกว่ามโน แต่ไม่ใช่มโนธาตุ มโนธาตุเป็นมโนด้วย เป็นมโนธาตุด้วยปฏิ. มโนธาตุคือมโนหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
อนุ. มโนวิญญาณคือมโนวิญญาณธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปฏิ. มโนวิญญาณธาตุคือมโนวิญญาณหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
อนุ. ธัมมะคือธัมมธาตุหรือ ?
วิ. เว้นธัมมธาตุเสียแล้ว สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธัมมะ แต่ไม่ใช่ธัมมธาตุ ธัมมธาตุเป็นธัมมะด้วย เป็นธัมมธาตุด้วยปฏิ. ธัมมธาตุคือธัมมะหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปัจจนีกะ
{๘๐๔} [๑๑] อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่จักขุไม่ใช่จักขุธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่จักขุธาตุไม่ใช่จักขุหรือ ?
วิ. ทิพพจักขุ ปัญญาจักขุไม่ใช่จักขุธาตุ เป็นแต่จักขุ เว้นจักขุและจักขุธาตุเสียแล้ว ธาตุที่เหลือไม่ใช่จักขุและไม่ใช่จักขุธาตุอนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่โสตะไม่ใช่โสตธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่โสตธาตุไม่ใช่โสตะหรือ ?
วิ. ทิพพโสตะ ตัณหาโสตะไม่ใช่โสตธาตุ เป็นแต่โสตะ เว้นโสตะและโสตธาตุเสียแล้ว ธาตุที่เหลือไม่ใช่โสตะและไม่ใช่โสตธาตุอนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ฆานะไม่ใช่ฆานธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ฆานธาตุไม่ใช่ฆานะหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ชิวหา ...
(ท่านย่อคำว่า อามนฺตา ถูกแล้ว ไว้ทั้งสองฝ่าย)
อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่กายไม่ใช่กายธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่กายธาตุไม่ใช่กายหรือ ?
วิ. เว้นกายธาตุเสียแล้ว กายที่เหลือไม่ใช่กายธาตุ เป็นแต่กาย เว้นกายและกายธาตุเสียแล้ว กายที่เหลือไม่ใช่กายและไม่ใช่กายธาตุอนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่รูปไม่ใช่รูปธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่รูปธาตุไม่ใช่รูปหรือ ?
วิ. เว้นรูปธาตุเสียแล้ว รูปที่เหลือไม่ใช่รูปธาตุ เป็นแต่รูป เว้นรูปและรูปธาตุเสียแล้ว รูปที่เหลือไม่ใช่รูปและไม่ใช่รูปธาตุอนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่สัททะ ... สภาวธรรมที่ไม่ใช่คันธะไม่ใช่คันธธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่คันธธาตุไม่ใช่คันธะหรือ ?
วิ. กลิ่นศีล กลิ่นสมาธิ กลิ่นปัญญาไม่ใช่คันธธาตุ เป็นแต่คันธะ เว้นคันธะและคันธธาตุเสียแล้ว คันธะที่เหลือไม่ใช่คันธะและไม่ใช่คันธธาตุอนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่รสไม่ใช่รสธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่รสธาตุไม่ใช่รสหรือ ?
วิ. อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรสไม่ใช่รสธาตุ เป็นแต่รส เว้นรสและรสธาตุเสียแล้ว รสที่เหลือไม่ใช่รสและไม่ใช่รสธาตุ
อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่โผฏฐัพพะ ... สภาวธรรมที่ไม่ใช่จักขุวิญญาณ ไม่ใช่จักขุวิญญาณธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่จักขุวิญญาณธาตุไม่ใช่จักขุวิญญาณหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่โสตวิญญาณ ... ไม่ใช่ฆานวิญญาณ ... สภาวธรรมที่ไม่ใช่ชิวหาวิญญาณ ... สภาวธรรมที่ไม่ใช่กายวิญญาณ ...
อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่มโนไม่ใช่มโนธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่มโนธาตุไม่ใช่มโนหรือ ?
วิ. เว้นมโนธาตุเสียแล้ว มโนที่เหลือไม่ใช่มโนธาตุ เป็นแต่มโน เว้นมโนและมโนธาตุเสียแล้ว มโนที่เหลือไม่ใช่มโนและไม่ใช่มโนธาตุอนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่มโนวิญญาณไม่ใช่มโนวิญญาณธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่มโนวิญญาณธาตุไม่ใช่มโนวิญญาณหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธัมมะไม่ใช่ธัมมธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธัมมธาตุไม่ใช่ธัมมะหรือ ?
วิ. เว้นธัมมธาตุเสียแล้ว สภาวธรรมที่เหลือไม่ใช่ธัมมธาตุ เป็นแต่ธัมมะ เว้นธัมมะและธัมมธาตุเสียแล้ว สภาวธรรมที่เหลือไม่ใช่ธัมมะและไม่ใช่ธัมมธาตุ
๒. ปทโสธนมูลจักกวาร
อนุโลม
{๘๐๕} [๑๒] อนุ. จักขุคือจักขุธาตุหรือ ?
วิ. ทิพพจักขุ ปัญญาจักขุเรียกว่าจักขุ แต่ไม่ใช่จักขุธาตุ จักขุธาตุเป็นจักขุด้วย เป็นจักขุธาตุด้วยปฏิ. ธาตุคือโสตธาตุหรือ ?
วิ. โสตธาตุเป็นธาตุด้วย เป็นโสตธาตุด้วย ธาตุที่เหลือเป็นธาตุ แต่ไม่ใช่โสตธาตุอนุ. จักขุคือจักขุธาตุหรือ ?
วิ. ทิพพจักขุ ปัญญาจักขุเรียกว่าจักขุ แต่ไม่ใช่จักขุธาตุ จักขุธาตุเป็นจักขุด้วย เป็นจักขุธาตุด้วยปฏิ. ธาตุคือฆานธาตุหรือ ? ...
ปฏิ. ธาตุคือธัมมธาตุหรือ ?
วิ. ธัมมธาตุเป็นธาตุด้วย เป็นธัมมธาตุด้วย ธาตุที่เหลือเป็นธาตุ แต่ไม่ใช่ธัมมธาตุ(ปัณณัตติวารในอายตนยมก ฉันใด ปัณณัตติวารในธาตุยมกก็ฉันนั้น พึงผูกเป็นจักกนัย)
ปัจจนีกะ
{๘๐๖} [๑๓] อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่จักขุไม่ใช่จักขุธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปฏิ. สภาวธรรมทีไม่ใช่ธาตุไม่ใช่โสตธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่จักขุไม่ใช่จักขุธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่ฆานธาตุหรือ ? ...
ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่ธัมมธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
(พึงผูกเป็นจักกนัย ทั้งหมดใช้คำตอบว่า อามนฺตา ทั้งสองฝ่าย แม้ในธาตุที่เหลือ)
๓. สุทธธาตุวาร
อนุโลม
{๘๐๗} [๑๔] อนุ. จักขุคือธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปฏิ. ธาตุคือจักขุธาตุหรือ ?
วิ. จักขุธาตุเป็นธาตุด้วย เป็นจักขุธาตุด้วย ธาตุที่เหลือเป็นธาตุแต่ไม่ใช่จักขุธาตุอนุ. โสตะคือธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
อนุ. ฆานะ ... ชิวหา ... กาย ... รูป ... สัททะ ... คันธะ ... รส ... โผฏฐัพพะ ...
อนุ. จักขุวิญญาณคือธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปฏิ. ธาตุคือจักขุวิญญาณธาตุหรือ ?
วิ. จักขุวิญญาณธาตุเป็นธาตุด้วย เป็นจักขุวิญญาณธาตุด้วย ธาตุที่เหลือไม่ใช่จักขุวิญญาณธาตุอนุ. โสตวิญญาณ ... ฆานวิญญาณ ... ชิวหาวิญญาณ ... กายวิญญาณ ...
อนุ. มโนคือธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปฏิ. ธาตุคือมโนธาตุหรือ ?
วิ. มโนธาตุเป็นธาตุด้วย เป็นมโนธาตุด้วย ธาตุที่เหลือเป็นธาตุแต่ไม่ใช่มโนธาตุอนุ. มโนวิญญาณคือธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปฏิ. ธาตุคือมโนวิญญาณธาตุหรือ ?
วิ. มโนวิญญาณธาตุเป็นธาตุด้วย เป็นมโนวิญญาณธาตุด้วย ธาตุที่เหลือเป็นธาตุ แต่ไม่ใช่มโนวิญญาณธาตุอนุ. ธัมมะคือธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปฏิ. ธาตุคือธัมมธาตุหรือ ?
วิ. ธัมมธาตุเป็นธาตุด้วย เป็นธัมมธาตุด้วย ธาตุที่เหลือเป็นธาตุ แต่ไม่ใช่ธัมมธาตุ
ปัจจนีกะ
{๘๐๘} [๑๕] อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่จักขุไม่ใช่ธาตุหรือ ?
วิ. เว้นจักขุเสียแล้ว ธาตุที่เหลือไม่ใช่จักขุ เป็นแต่ธาตุ เว้นจักขุและธาตุเสียแล้ว ธาตุที่เหลือไม่ใช่จักขุและไม่ใช่ธาตุ
ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่จักขุธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่โสตะไม่ใช่ธาตุหรือ ?
วิ. เว้นโสตะเสียแล้ว ... เว้นฆานะเสียแล้ว ... เว้นชิวหาเสียแล้ว ...
อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่กายไม่ใช่ธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่กายธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่รูปไม่ใช่ธาตุหรือ ?
วิ. เว้นรูปเสียแล้ว ... เว้นสัททะ ... คันธะ ... รส ... โผฏฐัพพะ ... จักขุวิญญาณ ... โสตวิญญาณ ... ฆานวิญญาณ ... ชิวหาวิญญาณ ... กายวิญญาณ ... มโน ... เว้นมโนวิญญาณเสียแล้ว ...
อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธัมมะไม่ใช่ธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่ธัมมธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
๔. สุทธธาตุมูลจักกวาร
อนุโลม
{๘๐๙} [๑๖] อนุ. จักขุคือธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปฏิ. ธาตุคือโสตธาตุหรือ ?
วิ. โสตธาตุเป็นธาตุด้วย เป็นโสตธาตุด้วย ธาตุที่เหลือเป็นธาตุแต่ไม่ใช่โสตธาตุ
อนุ. จักขุคือธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
อนุ. ธาตุคือฆานธาตุหรือ ? ...
อนุ. ธาตุคือธัมมธาตุหรือ ?
วิ. ธัมมธาตุเป็นธาตุด้วย เป็นธัมมธาตุด้วย ธาตุที่เหลือเป็นธาตุ แต่ไม่ใช่ธัมมธาตุ
(พึงผูกเป็นจักกนัย)
ปัจจนีกะ
{๘๑๐} [๑๗] อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่จักขุไม่ใช่ธาตุหรือ ?
วิ. เว้นจักขุเสียแล้ว ธาตุที่เหลือไม่ใช่จักขุ เป็นแต่ธาตุ เว้นจักขุและธาตุเสียแล้ว สภาวธรรมที่เหลือไม่ใช่จักขุและไมใช่ธาตุปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่โสตธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่จักขุไม่ใช่ธาตุหรือ ?
วิ. เว้นจักขุเสียแล้ว ธาตุที่เหลือไม่ใช่จักขุ เป็นแต่ธาตุ เว้นจักขุและธาตุเสียแล้ว สภาวธรรมที่เหลือไม่ใช่จักขุและไม่ใช่ธาตุอนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่ฆานธาตุหรือ ? ...
อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่ธัมมธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว ...
ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธัมมะไม่ใช่ธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่จักขุธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธัมมะไมใช่ธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่โสตธาตุหรือ ? ...
อนุ. สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่มโนวิญญาณธาตุหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
(พึงผูกจักกนัย)
(ปัณณัตติวารแห่งอายตนยมก ฉันใด ปัณณัตติวารแห่งธาตุยมกพึงให้พิสดาร ฉันนั้น)
จบ ปัณณัตตินิทเทสวาร
๒. ปวัตติวาร ๑. อุปปาทวาร
๑. ปัจจุปปันนวาร
อนุโลมบุคคล
{๘๑๑} [๑๘] อนุ. จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด โสตธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ ?
วิ. จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นผู้มีจักขุ ไม่มีโสตะซึ่งกำลังเกิดอยู่ แต่โสตธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นก็หาไม่ จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นและโสตธาตุก็ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นผู้มีจักขุ มีโสตะซึ่งกำลังเกิดอยู่ปฏิ. หรือว่าโสตธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น ?
จบ นิทเทสวาร